Tết Sử Giề Pà của người Bố Y ở Lào Cai: nghi lễ, lễ vật và ý nghĩa

Tết Sử Giề Pà là gì và diễn ra vào ngày nào?

Tết Sử Giề Pà còn được gọi là Lễ tạ ơn trâu, là một sinh hoạt văn hóa nổi bật của người Bố Y ở Lào Cai, tổ chức vào ngày 8 tháng 4 âm lịch hằng năm^[1][2]. Tên Lễ tạ ơn trâu nói thẳng nội dung nghi lễ: tạ ơn con trâu đã giúp người Bố Y làm lúa nước^[2].

Năm 2014, tết Sử Giề Pà của người Bố Y ở huyện Mường Khương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia^[1].

Người Bố Y là một trong những dân tộc có số dân rất ít ở Việt Nam. Tại Lào Cai, cộng đồng Bố Y tập trung ở một số xã vùng cao, trong đó xã Thanh Bình (huyện Mường Khương cũ) là nơi có đông người Bố Y sinh sống^[1][2]. Bản Lao Hầu, xã Thanh Bình (nay thuộc xã Mường Khương), cũng có người Bố Y sinh sống^[5].

Vì sao người Bố Y lại thờ trâu?

Theo truyền thuyết được kể lại ở địa phương, thời xa xưa Nhà Trời đưa một con trâu trắng xuống hạ giới giúp dân tìm ra nguồn nước để vượt qua nạn hạn hán lịch sử^[2]. Một bản kể khác, cũng đăng trên Báo Lào Cai, nói rằng thuở chưa có trâu, người ta chỉ dùng cuốc; hai sứ giả của Ngọc Hoàng báo nhầm lời dặn khiến con người ăn nhiều mà vẫn thiếu; ngày mùng 8/4 người Bố Y lên thưa kiện, Ngọc Hoàng phạt một sứ giả hóa thành con trâu xuống giúp người cày bừa, và người Bố Y lấy ngày ấy làm ngày sinh nhật của trâu^[3]. Hai bản kể khác nhau ở chi tiết nhưng cùng giải thích vì sao con trâu giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Bố Y.

Trong quan niệm dân gian của nhiều dân tộc ở Lào Cai, con trâu là "vật thiêng", là biểu tượng của sức mạnh, sự bền bỉ, chăm chỉ, đồng thời là tài sản phản ánh sự giàu sang, phú quý^[3]. Với người Bố Y, truyền thống cấy lúa nước đã có từ lâu đời, và con trâu đóng vai trò hết sức quan trọng trong canh tác^[2]. Vì vậy, tạ ơn trâu cũng chính là tạ ơn mùa màng, tạ ơn nguồn sống của cả cộng đồng.

Mâm lễ vật trong Tết Sử Giề Pà gồm những gì?

Điểm độc đáo nhất của Tết Sử Giề Pà là mâm lễ vật cúng chung của cả làng, không phải lễ riêng của từng gia đình^[1]. Mâm lễ chung do mọi nhà trong thôn cùng đóng góp, thể hiện tính cố kết cộng đồng và tinh thần đoàn kết của người Bố Y^[1].

Các lễ vật chính bao gồm:

• Chiếc đầu trâu làm bằng xôi bảy màu, có đôi sừng dài tượng trưng cho con trâu trưởng thành khỏe mạnh^[1].
• Trứng nhuộm phẩm đỏ^[1].
• Gà luộc nguyên con^[1].
• Rượu, chè, hương, tiền vàng^[1].

Việc chuẩn bị được tiến hành rất công phu và tỉ mỉ trước ngày lễ. Những người đàn ông lựa chọn mẻ thóc nếp ngon nhất, phơi và giã để lấy gạo nấu xôi^[1]. Phụ nữ tìm nguyên liệu để nhuộm màu cho xôi và trứng gà^[1]. Các nguyên liệu nhuộm màu đều là thảo dược kiếm trong rừng hoặc trồng trong vườn của các gia đình người Bố Y^[1]. Trứng gà được lựa chọn cẩn thận, to và đều nhau, nhuộm màu đỏ để làm quà cho trẻ em trong làng^[1].

Lễ tạ ơn trâu được tổ chức như thế nào?

Lễ tạ ơn trâu chỉ diễn ra trong một ngày, nhưng công tác chuẩn bị đã được các gia đình trong làng tiến hành từ trước đó^[1]. Trước khi mang lễ lên cúng ở đầu nguồn nước, người Bố Y tạ con trâu trong nhà bằng cách nắm xôi cuộn vào cỏ cho trâu ăn trước, nhà có bao nhiêu trâu thì cuộn bấy nhiêu nắm; già làng làm chủ lễ sắp mâm cúng chung tại ngôi miếu ở đầu nguồn nước của thôn^[1]. Địa điểm cúng là đầu nguồn nước, gắn với truyền thuyết về con trâu trắng tìm ra nguồn nước cho dân^[1][2].

Tết Sử Giề Pà không chỉ là dịp tạ ơn mà còn là dịp sinh hoạt cộng đồng. Mọi nhà cùng đóng góp lễ vật và cùng tham gia nghi lễ. Trẻ em trong làng nhận trứng gà nhuộm đỏ như một món quà mang ý nghĩa may mắn^[1].

Người Bố Y ở Lào Cai hiện nay giữ gìn tết này ra sao?

Theo ghi nhận của báo Lào Cai, tết Sử Giề Pà vẫn được người Bố Y tại xã Thanh Bình duy trì tổ chức hằng năm^[1]. Tuy nhiên, bản sắc văn hóa người Bố Y được đánh giá là có nguy cơ mai một, nên công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc này đang được ngành chức năng và chính quyền địa phương quan tâm^[2].

Ở bản Lao Hầu có Nhà bảo tồn kiến trúc truyền thống dân tộc Bố Y^[5].

Một trong những người có công sưu tầm, ghi nhớ và truyền dạy văn hóa Bố Y là nghệ nhân ưu tú Lồ Lài Sửu, sinh năm 1963, người thôn Lao Hầu, xã Thanh Bình. Từ khoảng năm 1995, bà bắt đầu sưu tầm, phiên âm bằng tiếng Việt để ghi chép lại các bài hát dân ca và những điệu múa truyền thống của dân tộc mình^[4].

Bà Lồ Lài Sửu cũng được ghi nhận là người nắm giữ và tích cực phổ biến dân ca, phong tục tập quán và tri thức dân gian của dân tộc Bố Y^[4].

Tết Sử Giề Pà có những nét chính nào?

Bảng dưới tóm tắt các dữ kiện chính của tết, theo các bài báo đã dẫn^[1][2].

Ý nghĩa của Tết Sử Giề Pà trong đời sống người Bố Y

Tết Sử Giề Pà mang nhiều tầng ý nghĩa. Trước hết, đây là dịp tạ ơn con trâu, con vật gắn bó mật thiết với nghề cấy lúa nước và là tài sản quan trọng của gia đình^[2]. Thứ hai, đây là dịp cố kết cộng đồng, khi mọi nhà cùng đóng góp và cùng tham gia nghi lễ chung^[1]. Thứ ba, đây là dịp trao truyền văn hóa giữa các thế hệ: người lớn chuẩn bị lễ vật, trẻ em nhận trứng nhuộm đỏ, và qua đó hiểu về phong tục của dân tộc mình^[1].

Cách hiểu của Nhật Nguyệt: Trong bối cảnh một dân tộc có số dân rất ít, việc duy trì một lễ tết mang tính cộng đồng cao như Sử Giề Pà có vai trò quan trọng trong việc giữ bản sắc. Khi mọi nhà cùng đóng góp lễ vật và cùng tham gia nghi lễ, mỗi thành viên đều có phần trách nhiệm và phần thuộc về trong ngày tết của làng.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: Với người đọc muốn tìm hiểu về Tết Sử Giề Pà, cách tiếp cận tốt nhất là tìm đến các nguồn tư liệu của địa phương và các công trình sưu tầm văn hóa Bố Y, thay vì chỉ dựa vào mô tả ngắn trên mạng. Với những ai có dịp đến Lào Cai vào dịp tháng 4 âm lịch, việc tìm hiểu lịch tổ chức tết tại các xã có cộng đồng Bố Y sinh sống sẽ giúp có cái nhìn thực tế hơn về nghi lễ này.