Quẻ Thuần Khảm (số 29, 坎, ䷜, tên kinh là Tập Khảm): hiểm trùng lặp và cách đi qua hiểm

Quẻ Thuần Khảm là quẻ gì và vì sao còn gọi là Tập Khảm?

Quẻ Thuần Khảm là quẻ thứ hai mươi chín trong 64 quẻ Kinh Dịch, cả nội quái lẫn ngoại quái đều là Khảm ☵ (nước), nên còn gọi là Khảm Vi Thủy. Tên kinh của quẻ là Tập Khảm: chữ Tập 習 ở đây nghĩa là chồng lên, lặp lại, cộng với Khảm nghĩa là vực sâu, nguy hiểm, cho ra nghĩa hiểm chồng lên hiểm. Trong 64 quẻ chỉ có quẻ này thêm chữ Tập vào tên, vì bản thân hai tầng quái đã trùng nhau, lại thêm quái từ mở đầu bằng chính chữ ấy, nên tên quẻ và lời quẻ dính thành một khối.

Khảm cũng mang nghĩa sụp đổ, lõm xuống, trũng xuống. Nước là bản chất của Khảm vì nước vừa sâu thẳm vừa có thể gây nguy hiểm. Hình tượng quẻ là hai hào âm kẹp một hào dương ở giữa: một tia sáng, một khả năng sống sót nằm giữa vùng tối. Nước ở trên đổ xuống, nước ở dưới hứng lấy, thành dòng chảy liên tục nhưng luôn có xoáy ngầm. Sách này cũng dẫn lời cổ rằng Thủy chủ trí tuệ, nên người gặp quẻ Khảm không hẳn là kẻ yếu, mà là người có tư duy nhìn thấu tình thế, miễn là đừng ỷ vào trí tuệ ấy mà coi thường hiểm cảnh.

Về vị trí trong hệ thống, Khảm thuộc hành Dương Thủy, nằm ở chính Bắc, và Khảm Dương Thủy khắc Ly Âm Hỏa. Tám quẻ thuộc cung Khảm gồm: Khảm (Bát Thuần Khảm), Thủy Trạch Tiết, Thủy Lôi Truân, Thủy Hỏa Ký Tế, Lôi Hỏa Phong, Địa Hỏa Minh Di, Địa Thủy Sư. Theo tài liệu Bát Tự Hà Lạc mà sách này dẫn lại, số 5 ở trung ương đồ hình Lạc Thư là điểm khởi nguyên sinh ra tám phương tám quẻ, và Khảm là chấm trắng gần đuôi, hành Thủy, phương vị chánh Bắc.

Vì sao chỉ quẻ này thêm chữ Tập vào tên?

Chữ Tập 習 vốn nghĩa là chim non tập bay, tập luyện, học đi học lại. Ghép vào Khảm, nó không chỉ nói hai tầng hiểm nối nhau mà còn gợi ý việc lặp đi lặp lại: hiểm đến lần này rồi lần khác, và người cũng phải luyện đi luyện lại mới qua được. Tượng từ của quẻ dùng đúng chữ ấy trong câu quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự, tức giữ đức hạnh thường xuyên và luyện tập việc dạy bảo. Nếu chỉ gọi là Thuần Khảm thì mất đi cái nghĩa lặp lại, còn gọi Tập Khảm thì giữ được cả hai mặt: hiểm chồng hiểm ở ngoài và sự rèn luyện ở trong.

Quái từ và Tượng từ của quẻ Thuần Khảm nói gì?

Quái từ (Thoán từ) của quẻ, chép theo bản Hán văn và âm Hán Việt ở nguồn HOROS:

• Hán văn: 習坎：有孚，維心亨，行有尚。
• Âm Hán Việt: Tập Khảm: hữu phu, duy tâm hanh, hành hữu thượng.
• Nghĩa: hiểm chồng lên hiểm; có lòng chân thật thì tâm được hanh thông, đi thì được tôn trọng.

Đây là một trong những quẻ hiếm không hứa hanh thông ở ngoại cảnh mà chỉ hứa hanh thông ở trong lòng. Hiểm không thể mất đi, nhưng tâm không bị hiểm khuất phục thì người vẫn đi được. Chữ Hữu phu 有孚 ở đây là có lòng thành, có điều đáng tin ở mình; chữ Hanh 亨 chỉ vào cái tâm, không chỉ vào việc.

Tượng từ, cũng theo nguồn HOROS:

• Hán văn: 水洊至，習坎；君子以常德行，習教事。
• Âm Hán Việt: Thuỷ tiến chí, Tập Khảm; quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự.
• Nghĩa: nước đến liên tiếp là quẻ Tập Khảm; người quân tử theo đó giữ đức hạnh thường xuyên, luyện tập việc dạy bảo.

Nước chảy đến đâu cũng giữ bản chất của mình: gặp đá thì vòng, gặp vực thì đổ xuống, gặp chỗ bằng thì trải ra. Nước đi được vì nó không đổi bản thể. Người xưa đọc tượng ấy ra bài học: giữa thời nhiều biến, giữ đức hạnh đều đặn mỗi ngày và lấy việc rèn mình để dạy người chính là cách đi qua hiểm.

Sáu hào từ của quẻ Thuần Khảm và cách hiểu từng hào

Sáu hào mô tả sáu mức của người đang bị hiểm vây, đọc từ dưới lên. Nguyên văn Hán văn và âm Hán Việt chép theo nguồn HOROS:

Hào Sơ Lục: rơi xuống đáy vực

Đây là hào khởi đầu và cũng là hào nặng nhất của nửa dưới. Người vừa bước vào giai đoạn khó đã trượt rất sâu ngay từ bước đầu: thất nghiệp bất ngờ, mối quan hệ tan vỡ đột ngột, một khoản mất lớn, một chẩn đoán bệnh trong gia đình. Lời hào gọn một chữ: hung. Quẻ không né tránh sự thật ấy. Trong đời sống, đây là lúc cần chấp nhận rằng mình đang ở đáy và không vội vùng vẫy, vì vùng vẫy sai cách sẽ làm bùn lún sâu thêm. Nếu ỷ vào trí tuệ mà coi thường hiểm cảnh thì sẽ nhập vu Khảm hãm, tức rơi vào bẫy mà không thoát ra được.

Hào Cửu Nhị: trong hiểm còn cầu được việc nhỏ

Hào hai là tia sáng đầu tiên, cũng là hào dương đắc trung ở nửa dưới, bị hai hào âm kẹp hai bên. Người vẫn đang trong vực nhưng đã tìm lại được chút khả năng xoay xở: một khoản thu nhỏ, một người bạn đưa tay ra, một việc tạm trong khi tìm việc chính. Lời hào khuyên cầu việc nhỏ thì được. Đây là giai đoạn không nên nghĩ đến kế hoạch năm năm, cũng không nên đặt mục tiêu phục thù. Giữ được bữa ăn trong nhà, trả được khoản đến hạn tháng này, đi làm đều đặn: nhỏ mà chắc, đó là lối ra.

Hào Lục Tam: tới đâu cũng hiểm

Hào ba là hào âm ở giữa hai tầng Khảm, người ở vị trí nối giữa vực thứ nhất và vực thứ hai. Rời vực này thì gặp vực kia. Lời hào nói vật dụng, tức chớ dùng, nghĩa là không phải lúc ra quyết định lớn. Đây là tình huống công việc đã khó, trong nhà lại có chuyện, sức khoẻ lại đi xuống, cả ba cùng xảy ra một lúc. Ai ở trong hào này thường rất cám dỗ tìm một lối tắt: vay nóng, đổi việc liều, cãi nhau cho hết, bỏ đi thật xa. Quẻ khuyên rõ: đây không phải lúc ra quyết định, mà là lúc cầm cự.

Hào Lục Tứ: một chén rượu, hai bát cơm

Đây là một trong những hình ảnh đẹp nhất của cả Kinh Dịch. Giữa lúc khó nhất, một chén rượu, hai bát cơm, đựng trong đồ sành mộc, đưa vào qua cửa sổ thay vì cửa chính. Đơn giản hết mức, nhưng lời hào dặn: cuối cùng không lỗi. Đây là những buổi tối ngồi ăn cơm với người thân trong khó khăn, không có gì cầu kỳ nhưng có nhau; là lời hỏi thăm của một người bạn cũ đúng lúc mình cần. Giữa thời hiểm, sự chân thành đơn giản là chiếc phao. Hào này nói về người không đủ sức dẹp loạn nhưng với lòng thành thực và biết dùng quyền biến khéo léo thì có thể có kết quả tốt.

Hào Cửu Ngũ: vực chưa đầy nhưng nước đã ngang

Hào năm là hào dương ở vị chí tôn, đắc trung, cũng bị hai hào âm kẹp. Nước vẫn chưa tràn nhưng đã lên đến ngang miệng vực, nghĩa là đã gần lên được. Lời hào dặn không lỗi, nhưng cũng chưa tốt hẳn. Đây là giai đoạn đã có công việc trở lại, đã trả xong phần lớn nợ, đã bắt đầu lại một mối quan hệ. Ở vị chí tôn và dương cương, dù gặp thời Khảm vẫn có thể thoát khỏi hiểm và lập lại trật tự.

Hào Thượng Lục: bị trói giam trong bụi gai

Hào trên cùng là hào âm ở đỉnh hiểm, tượng người bị trói bằng dây thừng, giam trong bụi gai, ba năm không ra được. Đây là cảnh sa lầy lâu năm: một vụ kiện kéo dài, một món nợ không lối thoát, một sai lầm đã thành án treo. Lời hào thẳng thắn: hung. Quẻ không hứa cứu được người đã để mình bị giam quá lâu bằng chính thói quen của mình.

Vì sao các nhà chú ngắt câu Lục Tứ khác nhau?

Câu Lục Tứ 樽酒簋貳，用缶，納約自牖，終无咎 là chỗ các bản chú giải không thống nhất. Có bản ngắt 樽酒 / 簋貳 / 用缶, đọc thành một chén rượu, hai bát cơm, dùng đồ sành, tức kể ra ba thứ lễ mọn. Có bản ngắt 樽酒簋 / 貳用缶, đọc thành rượu trong bầu, cơm trong đĩa, và hai thứ đều đựng bằng đồ gốm sành. Cũng có bản đọc 簋貳 thành hai cái đĩa đựng cơm, hoặc đọc thành đĩa cơm phụ thêm. Chỗ ngắt khác nhau cho ra cách hiểu hơi khác nhau: một bên nhấn vào sự sơ sài của lễ vật, một bên nhấn vào sự mộc mạc của đồ đựng. Cả hai cách đọc đều dẫn tới cùng một tinh thần: giữa thời hiểm thì lễ mọn và lòng thành quan trọng hơn hình thức. Bài này theo cách ngắt phổ biến trong các bản Hán Việt hiện hành, tức 樽酒 / 簋貳 / 用缶, và ghi rõ đây là chỗ có nhiều cách đọc.

Các quẻ liên quan theo lõi tính: hỗ, thác, tổng

Theo lõi tính của site, quan hệ giữa quẻ Thuần Khảm với các quẻ khác như sau:

Theo nguồn HOROS, quẻ đối (tổng quái) của Thuần Khảm là Thuần Ly, quẻ số 30. Cần phân biệt hai phép: phép lật ngược quẻ (tổng) giữ nguyên Khảm vì quẻ đối xứng, còn phép đổi âm dương từng hào (thác) mới cho ra Ly. Quẻ hỗ Sơn Lôi Di số 27 nói về việc nuôi dưỡng, một gợi ý đáng chú ý: giữa thời hiểm trùng lặp, việc nuôi dưỡng bản thân và người quanh mình lại là phần ẩn bên trong.

Quẻ Thuần Khảm là cát hay hung?

Theo trang tracuutuvi, quẻ Thuần Khảm được xếp vào nhóm quẻ xấu trong Kinh Dịch, điềm phí công vô ích, hình ảnh đáy sông mò trăng. Thời kỳ khó khăn, gian nan trắc trở, công việc khó thành, cần đề phòng tai nạn, bệnh tật, ốm đau. Trang này khuyên không nên lấy đây làm lúc hoàn thành sự nghiệp lớn, mà chỉ nên kiên trì bồi dưỡng sức lực và lòng tin, chờ thời cơ. Nguồn HOROS thì nhấn mạnh mặt khác: đây là quẻ của thời gian khó nhất, và cũng là bài học về giữ lòng chân thật để đi qua hiểm mà không sa lầy.

Có cách luận dẫn một nghịch lý cổ: Khảm là quẻ của người biết bơi giỏi, và chính người bơi giỏi mới hay chết đuối. Nghịch lý ấy phản ánh bản chất quẻ Khảm: không phải mọi nguy hiểm đều đến từ bên ngoài, mà đôi khi từ sự chủ quan, từ thói quen sống chung với hiểm của chính ta. Ba nguồn nhìn quẻ ở ba góc khác nhau: một bên thiên về cảnh báo cát hung, một bên thiên về bài học tu dưỡng, một bên thiên về tâm lý đối diện hiểm cảnh. Không có cách đọc nào phủ định cách đọc nào.

Ứng dụng quẻ Thuần Khảm vào đời sống

Theo trang tracuutuvi, khi gặp quẻ Khảm, các mặt đời sống thường được luận như sau: hành trình biến ước mơ thành hiện thực gặp nhiều trở ngại; hôn nhân không phải sự kết hợp hoàn hảo mà có thử thách ở cả hai phía; tình yêu nhiều thử thách và đau khổ, khó đơm hoa kết trái; gia đình gặp khó khăn nhưng bằng kiên nhẫn có thể cải thiện, đồng thời cũng có khả năng ly tán vì không hòa hợp; việc nuôi dạy con cái gây nhiều lo lắng; kinh doanh không suôn sẻ, không nên hành động nông nổi, nên chờ cơ hội tốt hơn. Đây là cách luận theo một trường phái ứng dụng, không phải lời khẳng định tuyệt đối về vận mệnh của bất kỳ ai.

Về phương diện tu dưỡng, Tượng từ đã chỉ ra con đường: giữ đức hạnh thường xuyên và luyện tập việc dạy bảo. Nước không đổi bản thể nên đi được qua mọi địa hình; người giữ được bản thể của mình thì đi được qua mọi thời hiểm. Quái từ chỉ hứa hanh thông ở tâm, không hứa hanh thông ở việc, nên thước đo thành công trong thời Khảm không phải là thắng lợi bên ngoài mà là giữ được lòng mình không bị hiểm bẻ cong.

Ghi chú về nguồn thẻ thơ

Trong kho kiến thức có sách Khổng Minh Thần Toán, trong đó có thẻ thơ gắn với từng hào của quẻ Khảm. Cần nói rõ: đó là lời thẻ của một sách bói riêng, không phải hào từ Chu Dịch. Hai hệ thống khác nhau về nguồn gốc và cách dùng, không nên trộn lẫn khi luận quẻ. Bài này chỉ dùng hào từ Chu Dịch theo bản Hán văn và âm Hán Việt ở nguồn HOROS.

Đọc quẻ Thuần Khảm thế nào cho đúng?

Quẻ Thuần Khảm không dạy cách xoá sạch hiểm, vì hiểm là một phần của hoàn cảnh và không thể mất đi bằng mong muốn. Quẻ dạy cách đi qua: giữ lòng chân thật để tâm không bị khuất phục, cầu việc nhỏ khi chưa thể cầu việc lớn, chớ dùng khi tới đâu cũng hiểm, giữ sự chân thành đơn giản giữa thời khó, và biết rằng khi nước đã ngang miệng vực thì cũng là lúc gần lên được. Sáu hào là sáu mức, không phải sáu lời phán cố định cho một con người. Điều đáng giữ nhất từ quẻ này nằm ở câu đầu: hữu phu, duy tâm hanh, hành hữu thượng.

Cấu trúc quẻ Thuần Khảm trong một bảng