Quẻ Hỏa Sơn Lữ (số 56, 旅): Người đi xa, ở nhờ đất lạ nên cư xử thế nào?

Quẻ Hỏa Sơn Lữ là quẻ gì và nằm ở đâu trong 64 quẻ?

Hỏa Sơn Lữ là quẻ số 56 trong 64 quẻ Chu Dịch, tên chữ Hán 旅. Quẻ gồm ngoại quái Ly (lửa, sáng) ở trên và nội quái Cấn (núi, dừng) ở dưới, tổng cộng hai hào dương và bốn hào âm. Lửa cháy trên núi lan nhanh rồi tắt, không bám lâu một chỗ, nên tượng là người lữ hành, kẻ đi xa không có nhà cố định.

Cần phân biệt ba tầng văn bản. Lời kinh gồm quái từ và hào từ, là phần cổ nhất. Thoán truyện và Tượng truyện thuộc Thập Dực, là truyện chú giải đời sau, không phải lời kinh, nên khi trích phải gọi đúng tên. Truyền thống quy cho Khổng Tử soạn Thập Dực; nghiên cứu hiện đại xếp các truyện này vào khoảng thế kỷ 5 tới 2 TCN, không coi là đã chứng minh.

Vì sao quẻ Lữ đứng sau quẻ Phong trong Tự Quái?

Tự Quái truyện, tức phần truyện giải thích thứ tự các quẻ, nói rằng vật lớn tới cùng cực thì ắt mất chỗ ở, cho nên sau Phong là Lữ. Phong (Lôi Hỏa Phong, quẻ 55) là lúc sung mãn, đầy đủ. Nhưng đầy rồi thì tràn, thịnh rồi thì suy, chỗ ở cũng không giữ được nữa, thành ra phải ra đi. Lữ nghĩa là đi xa, là khách trọ, là kẻ không nhà. Đây là cách lý giải của truyện chú giải, không phải lời kinh.

Quái từ Hỏa Sơn Lữ nói gì?

Quái từ chép:

旅：小亨，旅貞吉。

Lữ: Tiểu hanh, lữ trinh cát.

Nghĩa là: đi xa thì hanh thông nhỏ, người đi xa giữ vững thì tốt. Quái từ không hứa chuyện lớn. Ở đất lạ, không phải lúc bày đại sự, chỉ có hanh thông nhỏ, đủ sống yên và hoàn thành việc nhỏ.

Vương Bật chú: không đủ để trọn đạo trinh cát, chỉ đủ để làm nên trinh cát cho kẻ đi xa, nên mới đặc biệt nhấn lại rằng "lữ, trinh cát". Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: Lữ là kẻ ở nhờ đất khách; núi dừng ở dưới, lửa cháy ở trên, là tượng rời chỗ mình dừng mà không ở, cho nên gọi là Lữ; lấy Lục Ngũ đắc trung ở ngoài mà thuận theo hai hào dương ở trên dưới, Cấn dừng mà Ly sáng, cho nên chiếm được hanh thông nhỏ, giữ được cái chính của kẻ đi xa thì tốt.

Tượng truyện Hỏa Sơn Lữ nói gì về dùng hình phạt?

Đại Tượng (Tượng truyện) chép:

山上有火，旅；君子以明慎用刑，而不留獄。

Sơn thượng hữu hỏa, Lữ; quân tử dĩ minh thận dụng hình, nhi bất lưu ngục.

Nghĩa là: trên núi có lửa là tượng quẻ Lữ. Người quân tử noi theo đó mà dùng hình phạt sáng suốt và thận trọng, không giam giữ lâu. Lửa cháy trên núi không ở yên một chỗ, vừa sáng rõ vừa nhanh chóng. Người xưa mượn hình ảnh ấy để nói cách xử việc pháp luật: phải sáng như lửa, phải thận trọng như núi, và không kéo dài việc giam giữ. Đây là Tượng truyện, thuộc Thập Dực, không phải lời kinh.

Sáu hào từ của quẻ Lữ và chú giải

Sáu hào vẽ sáu tình huống của người đi xa. Dưới đây chép hào từ theo lời kinh, kèm chú giải của Vương Bật và Chu Hy khi có.

Hào Sơ Lục: 旅瑣瑣，斯其所取災。

Lữ toả toả, tư kỳ sở thủ tai. Nghĩa là đi xa mà vụn vặt thì tự chuốc họa.

Vương Bật chú: ở nơi dưới cùng, gửi mình đi xa mà không được yên, lại làm việc hèn mọn, nên chuốc tai họa, chí cùng mà khốn. Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: gặp thời Lữ, lấy âm nhu ở ngôi dưới, nên tượng và chiêm như vậy.

Tiểu Tượng: 旅瑣瑣，志窮災也。 Lữ toả toả, chí cùng tai dã. Nghĩa là vụn vặt thì chí cùng mà tai họa.

Hào Lục Nhị: 旅即次，懷其資，得僮僕貞。

Lữ tức thứ, hoài kỳ tư, đắc đồng bộc trinh. Nghĩa là đi xa đến được quán trọ, mang theo lộ phí, có người hầu trung thành.

Vương Bật chú: "thứ" là chỗ có thể yên ổn cho kẻ đi đường; "hoài" là mang đến; được ngôi đắc trung, thân nhu phụng thượng, lấy đó gửi mình đi xa ắt được chỗ nghỉ, mang đến tiền của, được cái chính của kẻ hầu; đi xa không thể ở thế thịnh, cho nên cái đẹp dừng ở cái chính của kẻ hầu mà thôi. Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: được chỗ nghỉ thì yên, có tiền thì đủ, được lòng tin của kẻ hầu thì không bị lừa mà có chỗ nhờ, là cái tốt nhất của kẻ đi xa; hào hai có đức nhu thuận trung chính nên tượng và chiêm như vậy.

Tiểu Tượng: 得童僕貞，終无尤也。 Đắc đồng bộc trinh, chung vô vưu dã. Nghĩa là được cái chính của kẻ hầu thì cuối cùng không lỗi.

Hào Cửu Tam: 旅焚其次，喪其僮僕，貞厲。

Lữ phần kỳ thứ, táng kỳ đồng bộc, trinh lệ. Nghĩa là đi xa mà cháy mất quán trọ, mất người hầu, giữ vững cũng nguy.

Vương Bật chú: ở trên nội quái, cùng hào hai tương đắc, lấy thân kẻ đi xa mà thi hành đạo bố thí cho dưới, cùng kẻ dưới xâm phạm quyền, nên bị chủ nghi ngờ, cho nên quán trọ cháy, kẻ hầu mất, thân nguy. Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: quá cương bất trung, ở trên nội quái, nên tượng và chiêm như vậy; mất kẻ hầu thì không chỉ mất lòng họ, cho nên chữ "trinh" liền với câu dưới để thành nghĩa.

Tiểu Tượng: 旅焚其次，亦以傷矣。以旅與下，其義喪也。 Lữ phần kỳ thứ, diệc dĩ thương hĩ. Dĩ lữ dữ hạ, kỳ nghĩa táng dã. Nghĩa là đi xa mà cháy mất chỗ nghỉ, cũng đã bị thương; lấy thân kẻ đi xa mà đối xử với kẻ dưới, nghĩa là mất vậy.

Hào Cửu Tứ: 旅于處，得其資斧，我心不快。

Lữ vu xứ, đắc kỳ tư phủ, ngã tâm bất khoái. Nghĩa là đi xa đến một nơi, có được lộ phí và dao búa, nhưng lòng không vui.

Vương Bật chú: búa dùng để chặt bỏ gai góc, làm yên chỗ ở; tuy ở dưới thượng quái, không tranh trước vật, nhưng không được ngôi, không gặp đất bằng phẳng, làm khách ở chỗ mình ở, không được chỗ nghỉ, mà chỉ được đất có tiền của và búa, cho nên lòng không vui. Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: lấy dương ở âm, ở dưới thượng quái, dùng nhu mà biết hạ mình, nên tượng và chiêm như vậy; nhưng không phải ngôi chính, trên không có dương cương ứng, dưới chỉ có âm nhu ứng, cho nên lòng có chỗ không vui.

Tiểu Tượng: 旅于處，未得位也。得其資斧，心未快也。 Lữ vu xứ, vị đắc vị dã. Đắc kỳ tư phủ, tâm vị khoái dã. Nghĩa là đi xa đến một nơi, chưa được ngôi; có được tiền của và búa, lòng chưa vui.

Hào Lục Ngũ: 射雉一矢亡，終以譽命。

Xạ trĩ nhất thỉ vong, chung dĩ dự mệnh. Nghĩa là bắn chim trĩ mất một mũi tên, cuối cùng được khen và được tin dùng.

Vương Bật chú: bắn trĩ bằng một mũi tên mà lại mất nó, rõ ràng tuy có trĩ nhưng cuối cùng không thể được; gửi mình đi xa mà tiến, tuy ở trong sự sáng suốt, ở ngôi cao, nhưng ngôi ấy cuối cùng không thể có; vì biết mầm họa phúc, không yên chỗ mình mà cưỡi lên kẻ dưới, trên thì thừa tiếp bậc trên, cho nên cuối cùng được khen mà được trao mệnh. Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: trĩ là vật văn minh, là tượng của Ly; Lục Ngũ nhu thuận văn minh, lại được đạo trung, làm chủ của Ly, cho nên ai gặp hào này có tượng bắn trĩ, tuy có phí một mũi tên nhưng mất không nhiều, cuối cùng có khen và mệnh.

Tiểu Tượng: 終以譽命，上逮也。 Chung dĩ dự mệnh, thượng đãi dã. Nghĩa là cuối cùng được khen và mệnh, là do bậc trên soi tới.

Hào Thượng Cửu: 鳥焚其巢，旅人先笑後號咷。喪牛于易，凶。

Điểu phần kỳ sào, lữ nhân tiên tiếu hậu hào đào, táng ngưu vu dị, hung. Nghĩa là chim cháy tổ, người đi xa trước cười sau khóc, mất trâu nơi dễ dãi, xấu.

Vương Bật chú: ở nơi cao nguy mà cho là nhà, ấy là cái tổ; khách đi xa được ngôi trên, cho nên trước cười; lấy thân kẻ đi xa mà ở nơi cùng cực, là chỗ mọi người ghen ghét; lấy thân không thân mà vào đất bị hại, ắt là đạo hung, cho nên nói "sau khóc"; trâu là của cải làm ruộng, lấy thân kẻ đi xa ở trên, không ai cùng ghen, cho nên "mất trâu nơi dễ", không ở nơi khó; vật không ai cùng, nguy mà không ai giúp, mất trâu nơi dễ, cuối cùng không ai nghe; không ai nghe thì kẻ làm thương đến vậy. Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: Thượng Cửu quá cương, ở trên quẻ Lữ, là cùng cực của Ly, kiêu mà không thuận, là đạo hung, cho nên tượng và chiêm như vậy.

Tiểu Tượng: 以旅在上，其義焚也。喪牛于易，終莫之聞也。 Dĩ lữ tại thượng, kỳ nghĩa phần dã. Táng ngưu vu dị, chung mạc chi văn dã. Nghĩa là lấy thân kẻ đi xa mà ở trên, nghĩa là bị cháy; mất trâu nơi dễ, cuối cùng không ai nghe.

Gặp quẻ Hỏa Sơn Lữ khi hỏi việc làm thì nên hiểu thế nào?

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, quẻ Lữ đặt người ta vào thế tạm trú: không phải nhà mình, không phải vai mình muốn, không phải nơi mình thật sự thuộc về. Trong thế ấy, mềm mỏng là điều kiện sống còn, nhưng mềm mỏng không có nghĩa là đánh mất mình. Quái từ nói hanh thông nhỏ đi kèm với giữ vững. Nếu chỉ mềm mỏng mà không giữ mình, người ta dễ trôi theo hoàn cảnh. Nếu chỉ giữ mình mà cứng nhắc, người ta dễ tự cô lập như hào Cửu Tam và hào Thượng Cửu.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt, ở đất khách cần tôn trọng văn hóa và tập quán nơi đó, giữ lòng trung chính bên trong thì mới có chỗ trú ngụ yên lành. Đất khách không phải chỗ khoe khoang, càng cao càng dễ đổ.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: khi hỏi việc làm mà gặp quẻ Lữ, nên xem đây là lúc tập trung vào việc nhỏ, giữ đúng bổn phận và cam kết hiện tại, tránh đòi hỏi vượt vai. Trong tình cảm, nên chậm rãi, không vội vàng. Về tiền bạc, nên thận trọng, không nên đặt cược lớn. Về sức khỏe, nên giữ nếp sinh hoạt ổn định. Về lãnh đạo, nên sáng suốt và thận trọng, không để việc dây dưa.

Quẻ Hỏa Sơn Lữ là quẻ hung hay cát?

Các nguồn không thống nhất hoàn toàn. Theo quan niệm truyền thống, Hỏa Sơn Lữ được xếp vào quẻ hung, cho rằng thời vận khó khăn, bất định, nhiều trắc trở, không thuận cho sự nghiệp, tài vận không có, kinh doanh thua lỗ; nhưng lại lợi cho việc xuất hành, đi xa. Một cách giải thích khác lại trung tính hơn: quẻ chỉ hứa hanh thông nhỏ, tùy vào cách cư xử của người lữ khách mà kết quả tốt hay xấu.

Vì vậy, nói quẻ Lữ là hung tuyệt đối hay cát tuyệt đối đều không chính xác. Cách đọc hợp lý là: đây là quẻ của tình thế tạm bợ, trong đó thái độ cư xử quyết định phần lớn kết quả. Không nên dùng quẻ này để khẳng định chuyện tài chính, sức khỏe hay vận mệnh của một người cụ thể.

Cấu trúc quẻ Hỏa Sơn Lữ trong một bảng

Sáu hào của quẻ Hỏa Sơn Lữ đứng ở vị nào, và hào nào động thì biến ra quẻ gì?

Bảng đọc từ hào sơ (dưới cùng) lên hào thượng. Tên hào ghép từ ngôi và tính: dương gọi Cửu, âm gọi Lục. Cột cuối là quẻ biến khi chỉ riêng hào ấy động, tính bằng cùng phép mà tiện ích gieo quẻ của Nhật Nguyệt dùng.

Bài tổng quan chủ đề: Kinh Dịch là gì và cách đọc 64 quẻ.