Sơn hướng Canh trong 24 sơn hướng phong thủy: ý nghĩa và cách luận

Sơn Canh nằm ở đâu trên la bàn, và vì sao vị trí ấy xác định được chứ không phải học thuộc?

Sơn Canh nằm ở khoảng 247.5° tới 262.5° trên la bàn, tính từ chính Bắc theo chiều kim đồng hồ. Đây là sơn thứ 18 trong vòng 24 sơn.

Vị trí này không cần học thuộc lòng, vì nó suy ra được từ hai quy tắc đơn giản. Thứ nhất, vòng la bàn 360° chia đều cho 24 sơn, mỗi sơn rộng đúng 15°. Thứ hai, sơn nằm giữa mỗi hướng trong tám hướng chính mang tên chính hướng ấy. Hướng Tây có tâm ở 270°, nên sơn giữa của hướng Tây là Dậu, chiếm khoảng 262.5° tới 277.5°. Từ Dậu lùi lại 15° về phía Tây Nam ta được sơn Canh, từ 247.5° tới 262.5°. Tiến thêm 15° về phía Tây Bắc ta được sơn Tân, từ 277.5° tới 292.5°.

Ba sơn Canh, Dậu, Tân cộng lại trải đúng 45°, tức toàn bộ cung Tây. Sơn Canh là sơn đầu tiên của hướng Tây khi đếm theo chiều kim đồng hồ, nằm ở nửa phía Nam của hướng Tây. Vì vậy trong thực tế, sơn Canh thường được mô tả là Tây hơi lệch về Tây Nam.

Cần phân biệt hai cách nói dễ lẫn. Khi nói "hướng Canh", người ta muốn nói hướng nhìn của ngôi nhà rơi vào khoảng 247.5° tới 262.5°. Khi nói "tọa Canh", người ta muốn nói phía sau ngôi nhà rơi vào khoảng đó, còn hướng nhìn là sơn đối diện. Sơn đối diện qua tâm la bàn của Canh là Giáp, nằm ở Đông, thuộc cung Chấn, khoảng 67.5° tới 82.5°. Nhà tọa Canh hướng Giáp và nhà tọa Giáp hướng Canh là hai thế hoàn toàn khác nhau, không được gọi lẫn.

Sơn Canh thuộc cung nào trong bát quái hậu thiên, và ba sơn cùng cung là những sơn nào?

Sơn Canh thuộc cung Đoài trong bát quái hậu thiên. Ba sơn cùng cung Đoài là Canh, Dậu, Tân, đúng bằng ba sơn của hướng Tây.

Ở đây phải tách rõ hai khái niệm thường bị gộp làm một: cung và hướng. Cung là một trong tám quẻ của bát quái hậu thiên, mỗi quẻ quản một vùng 45° trên la bàn và có tên quẻ riêng. Hướng là cách gọi đời thường của phương vị, tức Đông, Tây, Nam, Bắc và bốn hướng phụ. Cung Đoài trùng với hướng Tây, nhưng hai chữ này không đồng nghĩa. Cung Đoài là tên quẻ, hướng Tây là tên phương. Khi luận theo bát quái hậu thiên thì dùng chữ cung; khi mô tả vị trí địa lý thì dùng chữ hướng.

Một điểm dễ gây nhầm: bốn quái chính Khảm, Ly, Chấn, Đoài không có sơn nào mang tên mình. Bốn vị trí chính Bắc, chính Nam, chính Đông, chính Tây đã do bốn chi Tý, Ngọ, Mão, Dậu chiếm mất. Vì vậy không hề có "sơn Đoài" trên la bàn. Cung Đoài tồn tại, nhưng sơn mang tên Đoài thì không. Ai viết "sơn Đoài" là viết sai hệ thống 24 sơn.

Ngũ hành của sơn Canh là gì, và vì sao có hai câu trả lời không chọi nhau?

Có hai câu trả lời, và cả hai đều đúng, vì chúng nói về hai thứ khác nhau.

Xét ngũ hành của chính thiên can mang tên sơn: Canh là thiên can thứ bảy trong mười thiên can, thuộc hành Kim, và là Dương Kim. Đây là ngũ hành gắn với bản thân chữ Canh, có từ hệ can chi, không phụ thuộc vào vị trí trên la bàn.

Xét ngũ hành của cung chứa nó trên la bàn hậu thiên: Canh nằm trong cung Đoài, mà cung Đoài thuộc hành Kim theo bát quái hậu thiên. Đây là ngũ hành gắn với vùng phương vị, có từ hệ bát quái.

Hai câu này không chọi nhau vì chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Câu thứ nhất hỏi "chữ Canh thuộc hành gì", câu thứ hai hỏi "vùng la bàn chứa Canh thuộc hành gì". Ở trường hợp sơn Canh, hai câu tình cờ cho cùng kết quả là Kim, nên người đọc ít thấy vênh. Nhưng với nhiều sơn khác, hai câu cho kết quả khác nhau, và đó chính là chỗ sinh ra nhầm lẫn.

Lấy ví dụ để thấy rõ cơ chế. Sơn Dần mang tên địa chi Dần, mà Dần thuộc hành Mộc; nhưng Dần nằm trong cung Cấn, mà cung Cấn thuộc hành Thổ. Xét ngũ hành địa chi thì Dần là Mộc, xét ngũ hành cung thì Dần là Thổ. Hai câu không chọi nhau vì chúng nói về hai thứ khác nhau. Bài nào viết "sơn Dần thuộc Mộc" rồi vài dòng sau viết "sơn Dần thuộc Thổ" mà không khai hệ quy chiếu, thì người đọc sẽ tưởng tác giả tự mâu thuẫn, trong khi thật ra tác giả chỉ đang lẫn hai hệ.

Trở lại sơn Canh: khi luận theo can chi, Canh là Dương Kim, mang tính cương cường, quyết đoán, hướng ngoại. Khi luận theo cung, Canh nằm trong vùng Kim của cung Đoài, cùng vùng với Dậu và Tân. Cả hai lớp nghĩa này đều được dùng, nhưng phải gọi tên hệ mỗi lần dùng.

Tam Nguyên long của sơn Canh là gì, và điều đó có ý nghĩa gì khi chọn sơn hướng?

Sơn Canh thuộc Địa nguyên long.

Hệ Tam Nguyên long chia 24 sơn thành ba nhóm, mỗi nhóm tám sơn, dựa trên nguồn gốc tên gọi của sơn. Nhóm Thiên nguyên long gồm các sơn mang tên thiên can và bốn quái Càn Khôn Cấn Tốn. Nhóm Địa nguyên long gồm các sơn mang tên địa chi, trừ bốn chi Tý Ngọ Mão Dậu đã bị tách riêng. Nhóm Nhân nguyên long gồm bốn chi Tý Ngọ Mão Dậu.

Trong hướng Tây, ba sơn xếp theo thứ tự Địa, Thiên, Nhân nguyên long như sau: Canh là Địa nguyên long, Dậu là Thiên nguyên long, Tân là Nhân nguyên long. Sơn giữa của hướng, tức sơn mang tên chính hướng, luôn là Thiên nguyên long, ở đây là Dậu. Quy tắc này đúng cho cả tám hướng.

Ba sơn trong một cung không thay nhau được, vì mỗi sơn thuộc một nguyên long khác nhau và mỗi nguyên long có quy tắc riêng khi lập hướng. Khi chọn hướng cho một cuộc đất, người ta phải xét hướng ấy thuộc nguyên long nào, rồi mới áp quy tắc của nguyên long đó. Đem quy tắc của Thiên nguyên long áp cho một sơn Địa nguyên long là sai hệ, dù hai sơn chỉ cách nhau 15°. Đây là lý do vì sao trong Tam Nguyên, một sơn lệch nửa độ có thể đổi hẳn cách luận, chứ không chỉ đổi con số.

Bát Trạch xếp sơn Canh vào đâu, và giới hạn của cách xếp ấy là gì?

Theo Bát Trạch, cung Đoài thuộc Tây tứ trạch. Vì sơn Canh nằm trong cung Đoài, nên khi xét theo Bát Trạch, nó thuộc nhóm Tây tứ trạch, gồm Đoài, Càn, Cấn, Khôn.

Giới hạn của cách xếp này cần nói rõ. Bát Trạch không xếp từng sơn, mà xếp từng cung. Nó chia tám cung thành hai nhóm: Đông tứ trạch gồm Khảm, Ly, Chấn, Tốn, và Tây tứ trạch gồm Đoài, Càn, Cấn, Khôn. Vì vậy Canh, Dậu, Tân đều thuộc Tây tứ trạch, không có sơn nào trong cung Đoài thuộc Đông tứ trạch. Nói "sơn Canh thuộc Tây tứ trạch" là cách nói tắt của "cung chứa sơn Canh thuộc Tây tứ trạch".

Bát Trạch dùng nhóm này để phối với mệnh quái của gia chủ, chứ không dùng để luận chi tiết từng sơn. Một người thuộc Đông tứ mệnh thì Bát Trạch khuyên chọn nhà thuộc Đông tứ trạch, và ngược lại. Nhưng Bát Trạch không phân biệt nổi Canh với Dậu hay Tân, vì cả ba đều nằm trong cùng một cung. Muốn phân biệt ba sơn ấy thì phải sang hệ khác, như Tam Nguyên long hoặc Huyền Không phi tinh. Đây là giới hạn cố hữu của Bát Trạch, không phải khuyết điểm.

Huyền Không phi tinh dùng sơn Canh như thế nào, và chỗ nào giữa các phái chưa thống nhất?

Huyền Không phi tinh dùng sơn Canh ở tầng sơn hướng của tinh bàn. Khi lập tinh bàn cho một ngôi nhà, người ta xác định tọa và hướng, rồi an hai sao sơn và hướng vào trung cung, sau đó phi hai sao ấy đi theo đường phi tinh. Sơn Canh, với tư cách là một trong 24 sơn, quyết định sao nào được an vào trung cung ở tầng sơn. Đổi sơn là đổi sao, đổi sao là đổi toàn bộ tinh bàn.

Một chỗ giữa các nhánh Huyền Không chưa thống nhất là cách gán âm dương cho từng sơn, dùng để quyết định thuận phi hay nghịch phi. Các nhánh khác nhau có thể gán âm dương cho cùng một sơn theo cách khác nhau, và vì thuận hay nghịch phi cho ra tinh bàn khác nhau, nên kết quả luận đoán cũng khác. Đây là bất đồng có thật giữa các nhánh, không phải chuyện bịa ra cho bài có vẻ sâu.

Cần nói thẳng một điều để tránh hiểu sai: bất đồng ấy nằm ở cách vận hành phi tinh, không nằm ở vị trí hay cung của sơn. Không nhánh Huyền Không nào đặt sơn Canh ra ngoài khoảng 247.5° tới 262.5°, và không nhánh nào xếp nó ra ngoài cung Đoài. Chuyện chia 24 sơn là chuyện chung của mọi phái, không có tranh chấp. Tranh chấp chỉ nảy sinh khi bắt đầu tính toán trên cái nền chung ấy.

Sai số đo đạc: sơn Canh rộng bao nhiêu độ, và hai bên giáp sơn nào?

Sơn Canh rộng đúng 15°, từ 247.5° tới 262.5°. Sơn liền kề phía dưới là Thân, từ 232.5° tới 247.5°, thuộc cung Khôn. Sơn liền kề phía trên là Dậu, từ 262.5° tới 277.5°, cũng thuộc cung Đoài.

Vì mỗi sơn chỉ 15°, lệch một chút là sang sơn khác, và sang sơn khác có thể là sang cung khác. Cụ thể ở đây, vượt mốc 247.5° xuống dưới là rời cung Đoài sang cung Khôn, tức rời Tây tứ trạch sang Đông tứ trạch theo cách xếp Bát Trạch. Chỉ một chút sai số ở mốc dưới đã đổi cả nhóm trạch. Vượt mốc 262.5° lên trên thì vẫn ở cung Đoài, nhưng đổi từ Canh sang Dậu, tức đổi từ Địa nguyên long sang Thiên nguyên long. Một chút sai số ở mốc trên đổi cả nguyên long.

Hai mốc cần nhớ là 247.5° và 262.5°. Khi đo, nên đo nhiều lần ở nhiều điểm và lấy trị số ổn định, vì la bàn từ tính chịu ảnh hưởng của sắt thép trong công trình, của điện thoại, của đồ kim loại gần đó. Một sai số vài độ do môi trường là chuyện thường gặp, và vài độ ấy đủ để đẩy kết quả qua mốc. Trong trường hợp hướng nhà rơi đúng vào vùng giáp ranh giữa hai sơn, cách xử lý thận trọng là ghi nhận cả hai khả năng, chứ không ép về một sơn cho gọn.

Phần nào của bài này là tri thức văn hoá, không phải dự báo?

Toàn bộ bài này là tri thức văn hoá. Vị trí 247.5° tới 262.5°, cung Đoài, Địa nguyên long, nhóm Tây tứ trạch: đây là các quy ước của một hệ thống ký hiệu có lịch sử lâu đời, đọc được và kiểm tra được trong nội bộ hệ thống ấy. Chúng không phải dự báo về tài lộc, sức khoẻ hay vận mệnh của bất kỳ ai.

Cần tách rõ hai việc. Việc thứ nhất là mô tả hệ thống: sơn Canh nằm ở đâu, thuộc cung nào, thuộc nguyên long nào. Việc này có câu trả lời xác định và kiểm chứng được. Việc thứ hai là suy ra chuyện gì sẽ xảy ra cho người ở trong ngôi nhà ấy. Việc này không có cơ sở để khẳng định, và bài này không làm việc ấy.

Người đọc nên tiếp cận phần trên như cách tiếp cận một bảng thuật ngữ của một truyền thống, không phải như một bản dự báo. Hiểu sơn Canh là hiểu một mắt lưới trong hệ thống 24 sơn, giúp đọc được tài liệu phong thuỷ và hiểu người khác đang nói gì. Không nên biến nó thành căn cứ để quyết định chuyện lớn trong đời, và càng không nên để nó thay cho các quyết định dựa trên khoa học và thực tế.

Bài tổng quan chủ đề: Phong thủy là gì? Nguyên lý nền tảng và cách ứng dụng

Bảng tra cứu nhanh: sơn Canh

Số liệu trong bảng khớp với kết quả các công cụ tra cứu trên Nhật Nguyệt.