TL;DR: Tết Nào Pê Chầu là Tết cổ truyền của người Mông, thường được tổ chức sớm hơn Tết Nguyên Đán khoảng một tháng, tức vào đầu tháng Chạp (tháng 12 âm lịch), ngày cụ thể do già làng ấn định theo mùa vụ. Chuỗi nghi lễ chính gồm quét bồ hóng, cúng Xử Ka Lò De, cúng tất niên, lấy nước lộc năm mới và hạ mâm vào mồng 3 Tết. Tên gọi Nào Pê Chầu được giải nghĩa là "ăn Tết ngày 30", vì ngày 30 Tết là ngày diễn ra các nghi lễ chính.
Tết Nào Pê Chầu là gì và vì sao người Mông ăn Tết sớm?
Tết Nào Pê Chầu là Tết cổ truyền của người Mông, thường được tổ chức sớm hơn Tết Nguyên Đán của người Kinh khoảng một tháng, tức vào đầu tháng Chạp (tháng 12 âm lịch)[2]. Ngày ăn Tết không cố định: theo báo Dân Việt, ngày do Hội đồng già làng ấn định trên cơ sở giao thời mùa vụ và thời tiết thuận lợi, nên từng bản, từng vùng có thể ăn vào những ngày khác nhau[2]. Tên "Nào Pê Chầu" được giải nghĩa là "ăn Tết ngày 30", vì ngày 30 Tết là ngày diễn ra các nghi lễ chính để chuẩn bị bước sang năm mới[2]. Việc ăn Tết sớm còn gắn với nhịp lao động nương rẫy: khi lúa đã về kho, ngô đã vào bồ, bà con có thể nghỉ ngơi, sum họp và tạ ơn tổ tiên, thần linh trước khi bước vào vụ mới.
Các nghi lễ chính trong Tết Nào Pê Chầu là gì?
Tết Nào Pê Chầu của người Mông được diễn ra với nhiều nghi lễ, gồm: lễ quét bồ hóng, lễ cúng Xử Ka, lễ cúng tất niên, lễ lấy nước lộc năm mới và lễ hạ mâm[1].
Lễ quét bồ hóng
Lễ quét bồ hóng là nghi thức đầu tiên trong chuỗi các nghi lễ để đón mừng thời khắc chuyển giao từ năm cũ sang năm mới. Người Mông quan niệm rằng, quét bồ hóng (quét dọn nhà cửa) là quét đi những điều xấu xa, rủi ro, bệnh tật trong năm cũ, đồng thời cầu mong năm mới sẽ gặp nhiều may mắn, nhiều tiền lộc, của cải, gia đình khỏe mạnh và hạnh phúc[1]. Chủ nhà cầm chổi quét một vòng xung quanh nhà để bỏ đi những điều xấu trong năm cũ[1].
Lễ cúng Xử Ka
Nghi lễ được tiếp tục bằng việc dâng cúng tại bàn thờ Xử, Ka, Lò, De. Với người Mông, Xử, Ka, Lò, De được coi là bốn vị thần quan trọng nhất mà bất kỳ gia đình nào cũng phải thờ, dù sinh sống ở đâu nếu không thờ cúng Xử Ka Lò De thì không phải người Mông[1]. Vì vậy, mỗi dịp Tết đến các gia đình thường dán lại giấy tại bàn thờ Xử Ka Lò De để cầu mong năm mới gia đình sẽ được các vị thần che chở, phù hộ[1]. Trong lễ cúng Xử Ka, chủ nhà sẽ cầm một con gà trống để cầu khấn và tung quẻ âm dương bằng sừng trâu chẻ làm đôi để biết xem các vị thần đã đồng ý nhận đồ dâng lễ chưa. Nếu hai bên sừng trâu ngửa là các thần chưa đồng ý nhận, nếu bên ngửa bên úp thì các thần đã đồng ý nhưng chưa muốn nhận, nếu cả hai bên đều úp là khi đó các thần đã đồng ý và nhận đồ lễ[1]. Tiếp theo đó, gà trống được mang ra mổ, chủ nhà sẽ lấy ít lông gà để dán lên mảnh giấy mới trên bàn thờ Xử Ka. Gà được luộc chín sẽ bày lên mâm cùng hai chén rượu, một đôi đũa dâng lên mời Xử Ka Lò De về nhận thành quả, phù hộ cho con cháu khỏe mạnh, trông giữ nhà cửa không để ma tà và những điều xấu xa trong năm mới[1]. Trong lúc chủ nhà khấn Xử Ka Lò De, các thành viên trong gia đình sẽ mang dụng cụ lao động, vật dụng trong gia đình để cạnh bàn thờ và dán tiền âm phủ lên để thể hiện sự biết ơn tới các vật dụng đã gắn bó với gia đình trong suốt một năm lao động sản xuất[1].
Lễ cúng tất niên (cúng tổ tiên)
Để chuẩn bị cho lễ cúng mời tổ tiên, tối ngày 30 Tết người Mông ở Sín Chải làm nhiều nghi lễ để dâng đồ cúng các loại ma, các vị thần[1]. Các gia đình sẽ kê một cái bàn giữa nhà, trên bàn có bánh dày, rượu, thịt, cơm và canh. Sau đó, chủ nhà sẽ thắp hương cho bàn thờ Xử Ka, ma cửa, ma cột, ma nhà, ma bếp và khấn mời đồ lễ theo thứ tự từng món một[1]. Với đồng bào người Mông, nghi thức cúng tất niên là lúc để nhớ về cội nguồn, nhớ về những người đã khuất, mong tổ tiên, ông bà phù hộ cho gia đình luôn được khỏe mạnh, không ốm đau bệnh tật, công việc lao động sản xuất gặp nhiều thuận lợi, rủi ro qua đi để mang những điều may mắn tới[1].
Lễ lấy nước lộc năm mới
Sáng sớm ngày mồng 1 Tết, chủ nhà đi lấy nước đầu năm sẽ mang theo ba thẻ hương, một tập giấy dó (tiền âm phủ) đi về phía đầu nguồn nước. Đến nơi, chủ nhà sẽ thắp hương và đốt tiền âm phủ khấn cầu xin tiền lộc và xin lấy nước lộc về nhà[1]. Khi chủ nhà lấy nước lộc về nhà, đồng bào người Mông sẽ tiến hành cân nước. Chủ nhà sẽ rót đầy nước lộc và nước năm cũ vào hai cái bát bằng nhau và bắt đầu cân từng bát một. Đồng bào Mông quan niệm rằng, nếu như bát nước lộc nặng hơn thì năm mới sẽ có nhiều mưa gió hơn năm cũ, nếu nhẹ hơn thì thời tiết sẽ hạn hán, thiếu nước so với năm cũ. Từ đó, sau khi cân nước, đồng bào sẽ chuẩn bị những giải pháp để phòng chống lại với những thiên tai không mong muốn trong năm mới[1].
Lễ hạ mâm
Lễ hạ mâm (lễ mời tổ tiên ăn bánh dày và tiễn tổ tiên ra về) là nghi thức cuối cùng được diễn ra vào chiều ngày mồng 3 Tết[1]. Chiếc bánh dày to nhất được đồng bào Mông chuẩn bị trước đó sẽ được mang ra để cúng mời và đưa tiễn tổ tiên. Theo quan niệm của người Mông, chiếc bánh dày này tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời và vũ trụ, là nguồn gốc sinh ra con người và muôn loài vật trên trái đất, nên khi mời tổ tiên ăn bánh dày là để tạ ơn và tiễn đưa tổ tiên trở về thế giới bên kia[1]. Chủ nhà dâng mâm lễ và đốt tiền âm phủ dâng biếu tổ tiên, các vị thần. Đối với người Mông, chiếc bánh dày được dùng trong lễ hạ mâm chỉ những người phụ nữ hoặc những người khác dòng họ mới được ăn. Những người đàn ông trong gia đình không được ăn chiếc bánh dày đó, vì người ta quan niệm rằng nếu những người đàn ông trong gia đình mà ăn thì tổ tiên sẽ không có phương tiện để trở về[1].
Những kiêng kỵ trong ngày Tết Nào Pê Chầu là gì?
Trong ngày Tết Nào Pê Chầu, người Mông cũng có những điều kiêng kỵ như: kiêng đổ nước xuống nền nhà để tránh nước lớn cản trở khi đang làm nương rãy; kiêng quét nhà mang ra ngoài đổ trong ba ngày đầu năm mới để tránh đổ đi những điều may mắn; kiêng không ăn rau vì rau thể hiện cho sự nghèo khó, thiếu ăn và cũng là để tránh nhiều cỏ dại mọc trên nương rẫy; kiêng không ngủ trưa vì nếu ngủ trưa thì cả năm đó sẽ lười biếng; kiêng cãi vã, gây sự để tránh những ảnh hưởng không tốt đến mối quan hệ gia đình[1].
Các trò chơi và sinh hoạt văn hóa ngày Tết là gì?
Bên cạnh những nghi thức tạ ơn tổ tiên, đất trời và cầu mong cuộc sống luôn bình yên hạnh phúc, Tết Nào Pê Chầu cũng là ngày hội đoàn kết, đưa mọi người xích gần nhau hơn để cùng nhau xây dựng và phát triển bản làng[1]. Bằng các hoạt động văn nghệ như hát ống (cha xái), thổi khèn (tsua kênh), thổi sáo (tsua cha), kéo nhị (ko tra), thổi đàn môi (tsua chà), hay các môn thể thao dân gian như đánh cù (tù lu), ném pao (pó po), không khí ngày Tết đã tràn ngập khắp bản làng, tạo nên một không gian vui tươi, náo nhiệt của một mùa lễ hội đầu năm[1].
Bảng tóm tắt các nghi lễ chính gồm những gì?
| Nghi lễ | Thời điểm | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|
| Lễ quét bồ hóng | Trước giao thừa | Quét đi điều xấu, rủi ro, bệnh tật trong năm cũ[1] |
| Lễ cúng Xử Ka | Sau lễ quét bồ hóng | Dâng cúng bốn vị thần Xử, Ka, Lò, De, cầu mong che chở, phù hộ[1] |
| Lễ cúng tất niên | Tối ngày 30 Tết | Mời tổ tiên, các vị thần về nhận đồ lễ, nhớ về cội nguồn[1] |
| Lễ lấy nước lộc | Sáng sớm mồng 1 Tết | Xin tiền lộc, dự đoán thời tiết năm mới qua cân nước[1] |
| Lễ hạ mâm | Chiều mồng 3 Tết | Mời tổ tiên ăn bánh dày và tiễn tổ tiên trở về thế giới bên kia[1] |
Vì sao người Mông ăn Tết sớm hơn Tết Nguyên Đán?
Theo báo Dân Việt, người Mông ăn Tết vào đầu tháng Chạp, ngày do Hội đồng già làng ấn định trên cơ sở giao thời mùa vụ giữa năm cũ và năm mới cùng thời tiết thuận lợi[2]. Ngoài lý do mùa vụ ấy, chưa có nghiên cứu nào được dẫn ở đây lý giải thêm vì sao Tết Mông lệch khoảng một tháng so với Tết Nguyên Đán.
Tết Nào Pê Chầu trong bối cảnh hiện nay như thế nào?
Ngày nay, người Mông ở nhiều bản làng vùng cao phía Bắc vẫn ăn Tết riêng vào đầu tháng Chạp[2]. Cũng có nơi đổi lịch: xã Pà Cò (trước thuộc huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình) từng có văn bản thông báo chuyển Tết Mông sang ăn cùng Tết Nguyên Đán, việc này nhận được cả ý kiến ủng hộ lẫn phản đối trong chính cộng đồng người Mông[3].
Câu hỏi thường gặp là gì?
Tết Nào Pê Chầu diễn ra vào thời gian nào?
Tết Nào Pê Chầu thường được tổ chức sớm hơn Tết Nguyên Đán khoảng một tháng, tức vào đầu tháng Chạp (tháng 12 âm lịch), ngày cụ thể do Hội đồng già làng ấn định[2].
Lễ vật chính trong Tết Nào Pê Chầu là gì?
Lễ vật chính trong Tết Nào Pê Chầu bao gồm bánh dày, rượu, thịt, cơm và canh. Bánh dày là loại bánh không thể thiếu trong mâm cúng nhân dịp Tết của người Mông[1].
Vì sao đàn ông trong gia đình không được ăn chiếc bánh dày trong lễ hạ mâm?
Người Mông quan niệm rằng nếu những người đàn ông trong gia đình mà ăn chiếc bánh dày đó thì tổ tiên sẽ không có phương tiện để trở về thế giới bên kia[1].
