Tết Rija Nagar của người Chăm: lễ đầu năm theo lịch Chăm

Rija Nagar là gì và vì sao gọi là lễ đầu năm?

Rija Nagar (còn viết Rija Nâgar, tiếng Chăm: Rija nghĩa là lễ, Nagar nghĩa là xứ sở, nên còn hiểu là lễ hội Xứ sở) là lễ hội cộng đồng quan trọng nhất trong năm của người Chăm theo Bà-la-môn giáo, diễn ra vào tháng Giêng lịch Chăm, tương ứng khoảng giữa tháng 4 dương lịch^[2]. Đây là lễ cấp làng, khác với các lễ Rija khác trong cùng hệ thống vốn là nghi lễ của tộc họ và gia đình^[1].

Theo cách gọi của người Chăm Ninh Thuận, Rija Nâgar là lễ hội đầu năm của cộng đồng làng, còn được gọi là lễ tống ôn, tổ chức vào thời điểm chuyển mùa, mang ý nghĩa đón năm mới và tiễn điều rủi ro của năm cũ, cầu mưa thuận gió hòa cho vụ mùa mới^[1].

Điểm dễ nhầm là nhiều người Chăm theo Bà-la-môn và Bà-ni lại gọi Ka-tê và Ra-mư-wan là Tết của dân tộc mình, chứ không gọi Rija Nâgar là Tết năm mới theo nghĩa chuyển giao năm cũ sang năm mới như lịch dương hay âm lịch của các dân tộc khác^[1]. Rija Nâgar đứng đầu một chùm lễ hội đầu năm, không phải một nghi lễ giao thừa theo nghĩa thông thường.

Rija Nagar diễn ra khi nào và kéo dài bao lâu?

Lễ chính của mỗi làng thường tổ chức trong hai ngày, và thời điểm giữa các làng có thể khác nhau, nên không khí lễ hội trong cộng đồng thường kéo dài nhiều ngày^[2]. Theo ghi nhận ở Ninh Thuận, lễ Rija Nâgar chính thức diễn ra trong hai ngày: thứ năm (ngày vào) và thứ sáu (ngày ra); trước đó một ngày, tức thứ tư, có lễ tẩy uế^[1].

Người Chăm có câu "vào cúng gà, ra cúng dê", tương ứng quy định ngày thứ năm cúng gà và ngày thứ sáu cúng dê^[1]. Ông Quảng Sở ở thôn Như Bình (xã Phước Thái, huyện Ninh Phước cũ) giải thích rằng cứ vào đầu tháng Giêng lịch Chăm, khoảng tháng 4 hay tháng 5 dương lịch, khi tiếng sấm chuyển mùa vang lên cũng là lúc báo hiệu năm mới của người Chăm bắt đầu^[1].

Vì sao thời điểm lại rơi vào lúc chuyển mùa?

Đây là điểm chung của nhiều cư dân Đông Nam Á. Người Khmer có Tết Chol Chnam Thmay, người Thái có lễ Té nước (Tết Songkran), người Lào có Tết Pimay, đều diễn ra vào thời điểm giao mùa giữa mùa nắng và mùa mưa^[1]. Ở người Chăm, thời điểm ấy gắn trực tiếp với việc cầu mưa cho vụ mùa mới, bởi đây là cư dân nông nghiệp mà mùa mưa quyết định mùa vụ^[1].

Ai chủ trì Rija Nagar và các nghi thức chính gồm những gì?

Lễ do các chức sắc truyền thống chủ trì, với các nghi lễ cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu^[2]. Trong lễ, thầy Mưduôn (thầy vỗ) làm chủ lễ, vỗ trống Basanưng, rót rượu lần lượt mời các vị thần và hát bài thánh ca; thầy Ka in (thầy bóng) dâng lễ vật và múa phụ họa theo nhịp trống Paranưng, Ginăng và kèn Saranai^[2].

Mỗi vị thần được mời về dự đều gắn với một điệu múa, sắc phục và đạo cụ riêng, do thầy Ka-in thực hiện^[2]. Hầu hết bài thánh ca được rút ra từ huyền thoại, sự tích, truyền thuyết và tiểu sử (Damnưi) của các vị vua (Po), hoàng hậu (Bia), tướng lĩnh (Cey); tùy theo thời gian, tâm trạng và công lao của các vị thần mà người xướng lên nhiều hay ít^[2].

Những nhạc cụ không thể thiếu trong các lễ hội của đồng bào Chăm là trống Pa-ra-nưng và kèn Saranai^[1]. Một nghi thức được nhắc tới là đạp lửa với điệu múa được mô tả là huyền bí, biểu trưng cho sức mạnh niềm tin, sự tinh khiết và khả năng kết nối giữa con người với thần linh^[2].

Nghi thức tẩy uế và ý nghĩa của việc tống ôn

Trước ngày lễ chính một ngày, tức ngày thứ tư, lễ tẩy uế được thực hiện^[1]. Lễ hội còn gắn với nghi thức tẩy trần để xua đuổi rủi ro, sẵn sàng đón nhận điều may mắn^[2]. Cần phân biệt: phần "tống ôn" thuộc về nghi lễ của cộng đồng làng, còn phần hội với các hoạt động trình diễn là phần mở rộng, thu hút người dự.

Phần hội của Rija Nagar có gì đáng chú ý?

Bên cạnh phần lễ, Rija Nagar có phần hội với nhiều hoạt động văn hóa. Tại sân vận động thôn Như Ngọc (xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa), hàng trăm thanh niên nam nữ trong trang phục truyền thống đã tái hiện sinh động đời sống lao động như dệt vải, gùi lúa, cày ruộng, trong tiếng trống Paranưng, Ginăng và kèn Saranai^[2].

Lễ hội thu hút cả người dân địa phương và du khách thập phương, trở thành điểm đến và tạo nên sự giao thoa văn hóa^[2]. Một du khách từ Hà Nội nhận xét rằng Rija Nagar mang lại cảm xúc đặc biệt và gây ấn tượng bởi tính bản địa đậm nét^[2].

Về giá trị cộng đồng, một người dân ở huyện Ninh Phước cũ nhận định lễ Rija Nâgar có tính cộng đồng rất cao, bảo lưu nhiều giá trị văn hóa của người Chăm, trong đó có nghệ thuật diễn xướng dân gian, âm nhạc và múa; qua lễ, tinh thần trách nhiệm, tương thân tương ái, tình đoàn kết xóm giềng và đoàn kết giữa các cộng đồng làng, tôn giáo khác nhau được phát huy^[1].

Rija Nagar khác gì Ka-tê và Ra-mư-wan?

Ba lễ hội này thường bị gộp chung trong cách nói đại chúng, nhưng vai trò khác nhau. Bảng dưới đây đối chiếu những điểm chính dựa trên các nguồn đã dẫn.

Cần lưu ý rằng đây là cách phân biệt dựa trên các nguồn báo chí và nghiên cứu đã dẫn, không phải một bảng chuẩn hoá được mọi cộng đồng Chăm chấp nhận giống nhau.

Hệ thống lễ Rija gồm những lễ nào?

Rija Nagar chỉ là một trong một hệ thống lễ Rija. Theo một bài báo trên Tạp chí Nghiên cứu dân tộc, hệ thống này gồm bốn lễ Rija, trong đó Rija Nâgar là lễ múa đầu năm và Rija Harei là lễ múa ban ngày^[3]. Theo ghi nhận báo chí, trong hệ thống lễ Rija, Rija Nâgar là lễ cấp cộng đồng làng, còn các lễ Rija khác là nghi lễ của tộc họ và gia đình^[1].

Việc phân biệt cấp cộng đồng làng và cấp tộc họ, gia đình quan trọng vì nó quyết định quy mô, thành phần người dự và cả cách tổ chức. Một lễ cấp làng huy động cả cộng đồng và các chức sắc, còn lễ cấp gia đình chỉ liên quan phạm vi hẹp hơn.

Vì sao Rija Nagar quan trọng với cộng đồng Chăm hôm nay?

Lễ hội không chỉ là nghi lễ mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật, góp phần duy trì bản sắc và cố kết cộng đồng. Một Phó Cả sư ở xã Phước Hữu đã bày tỏ mong muốn Nhà nước có chính sách hỗ trợ thiết thực, đặc biệt là xem xét đưa lễ hội Rija Nagar vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia^[2]. Đây là nguyện vọng của một chức sắc địa phương, không phải tình trạng pháp lý hiện tại của lễ hội.

Về bối cảnh kinh tế, xã hội, các nguồn báo chí đương đại ghi nhận rằng lễ hội thu hút đông du khách trong nước và nước ngoài đến tìm hiểu và tham gia^[1][2]. Đây là một kênh giao lưu văn hóa, đồng thời đặt ra câu hỏi về việc tổ chức lễ hội gắn với phát triển du lịch bền vững, một vấn đề được đặt ra với các lễ hội truyền thống ở Nam Bộ nói chung.

Người đọc cần lưu ý gì khi tìm hiểu về Rija Nagar?

Thứ nhất, tên gọi có nhiều biến thể: Rija Nagar, Rija Nâgar, và cách gọi dân gian "lễ tống ôn"^[1][2]. Khi tra cứu, cần thử nhiều cách viết.

Thứ hai, đừng nhầm lẫn Rija Nagar với Ka-tê hay Ra-mư-wan. Các nguồn báo chí nói rõ người Chăm gọi Ka-tê và Ra-mư-wan là Tết của dân tộc mình, còn Rija Nâgar không được gọi là Tết năm mới theo nghĩa chuyển giao năm cũ sang năm mới^[1].

Thứ ba, thời gian và địa điểm có thể khác nhau giữa các làng. Mỗi làng Chăm tổ chức lễ chính trong hai ngày với các nghi thức cúng tế truyền thống, nhưng thời điểm giữa các làng có thể khác nhau^[2].

Thứ tư, nhiều chi tiết nghi lễ chỉ được ghi nhận ở một địa phương cụ thể, như Ninh Thuận^[1] hay Khánh Hòa^[2]. Không nên khái quát cho toàn bộ người Chăm ở mọi địa bàn khi nguồn chỉ nói về một nơi.

Về mặt so sánh với các lễ hội tương tự trong khu vực, các nguồn đều nhấn mạnh điểm chung là diễn ra vào thời điểm giao mùa giữa mùa nắng và mùa mưa^[1]. Đây là điểm chung về cấu trúc lịch nông nghiệp, không phải bằng chứng về nguồn gốc chung của các lễ hội.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu bạn muốn tham dự Rija Nagar, nên tìm hiểu lịch cụ thể của từng làng vì thời điểm không đồng nhất, và nên tìm hiểu trước về các nghi thức để ứng xử phù hợp trong không gian linh thiêng của lễ.