TL;DR: Thái Ất Thần Số là môn thuật số cổ trong Tam Thức cùng Kỳ Môn Độn Giáp và Lục Nhâm, dùng bàn thức để suy đại sự như vận nước, binh sự, thiên tai. Sách sớm nhất còn lại của môn này là Thái Ất Kim Kính Thức Kinh do Vương Hi Minh soạn đời Đường. Thái Ất khởi từ cung 1, đi thuận tám cung, không vào cung giữa, mỗi cung ba năm; hai mục là Văn Xương và Thủy Kích chia phe Chủ và Khách. Đây là thuật số cổ, không dùng để dự báo việc thật.
Thái Ất Thần Số là gì và có phải môn đứng đầu Tam Thức không?
Thái Ất Thần Số là một môn thuật số cổ phương Đông, cùng với Kỳ Môn Độn Giáp và Lục Nhâm hợp thành Tam Thức. Môn này dùng một bàn thức để suy đại sự như vận nước, binh sự, thiên tai. Sách sớm nhất còn lại của môn này là Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, mười quyển, do Vương Hi Minh soạn theo sắc vua thời Khai Nguyên nhà Đường; Tứ Khố Toàn Thư Tổng mục đề yếu ghi sách có phần tính tích niên tới niên hiệu Cảnh Hựu nhà Tống, tức người đời sau đã thêm vào, và ghi vua Tây Hạ là Nguyên Hạo từng dùng phép Thái Ất Kim Giám.
Về thứ tự trong Tam Thức, có hai cách nói. Đề yếu của sách Lục Nhâm Đại Toàn trong Tứ Khố viết: Lục Nhâm cùng Độn Giáp, Thái Ất đời gọi là Tam Thức, mà Lục Nhâm truyền lâu nhất. Người đời sau hay kể Thái Ất trước hai môn kia, thường viện tầm việc: Thái Ất nhắm vào vận nước, trong khi đề yếu của Kim Kính Thức Kinh viết các thuật như Tinh, Bình, Nhâm, Độn chỉ suy tới một thân một thời. Chính đề yếu ấy lại cho rằng trị loạn hưng vong các đời ở đức của vua, không thể suy tính mà biết, và chê phần ứng nghiệm của sách phần nhiều sai lầm. Cần nói rõ ngay từ đầu: đây là thuật số cổ, không dùng để dự báo việc thật, không thay thế cho dự báo khoa học hay quyết định thực tế.
Cách an Thái Ất vào cung theo Kim Kính Thức Kinh
Theo Kim Kính Thức Kinh, muốn an Thái Ất phải lấy số tích niên từ thượng nguyên Giáp Tý. Trước hết trừ bỏ bội số của 360 (chu kỷ pháp), phần dư trừ bỏ bội số của 72 (nguyên pháp), phần dư lại trừ bỏ bội số của 24 (tiểu chu pháp của Thái Ất), rồi chia 3 ra số cung. Thái Ất khởi từ cung 1, đi thuận tám cung, không vào cung giữa (cung 5), mỗi cung ở ba năm, nên 24 năm đi hết một vòng. Số tích niên gốc mỗi sách một khác: Vương Hi Minh ghi từ thượng nguyên tới năm Giáp Tý niên hiệu Khai Nguyên thứ 12 (năm 724) là 1.937.281, còn theo Ho Peng Yoke, một sách Thái Ất đời Minh thế kỷ 17 dùng 10.155.341.
Chín cung của Thái Ất đánh số khác Lạc Thư như thế nào?
Khác với Lạc Thư mà Kỳ Môn và Huyền Không dùng, chín cung của Thái Ất theo Kim Kính Thức Kinh được đánh số theo vị trí quẻ: cung 1 ở Càn, 2 ở Ly, 3 ở Cấn, 4 ở Chấn, 6 ở Đoài, 7 ở Khôn, 8 ở Khảm, 9 ở Tốn, cung 5 ở giữa và Thái Ất không vào. Mỗi cung ứng với các châu của Trung Hoa xưa, cho thấy môn này đọc theo phân dã cả nước chứ không theo một người.
| Số cung | Quẻ | Phương | Châu ứng |
|---|---|---|---|
| 1 | Càn | Tây Bắc | Ký châu, Tịnh châu |
| 2 | Ly | Nam | Kinh châu |
| 3 | Cấn | Đông Bắc | Thanh châu |
| 4 | Chấn | Đông | Từ châu |
| 6 | Đoài | Tây | Ung châu |
| 7 | Khôn | Tây Nam | Lương châu, Ích châu |
| 8 | Khảm | Bắc | Duyện châu |
| 9 | Tốn | Đông Nam | Dương châu |
Thành phần chính của bàn Thái Ất gồm những gì?
Theo Kim Kính Thức Kinh, Thái Ất là vua, hai mục là phụ tướng, năm tướng định chủ khách, tám cửa chia thắng bại. Hai mục gồm Thủy Kích (chữ 始擊, thủy là bắt đầu; còn gọi thượng mục, tinh của sao Huỳnh Hoặc, thuộc phe Khách) và Văn Xương (hạ mục, tinh của Trấn tinh, thuộc phe Chủ). Năm tướng gồm Thái Ất giám tướng, hai mục, và đại tướng, tiểu tướng của Chủ và của Khách. Kế thần thì lấy tích niên trừ bỏ bội số của 60, phần dư đếm nghịch mười hai chi khởi từ Dần. Theo Ho Peng Yoke (Chinese Mathematical Astrology, 2003), bàn Thái Ất chia mười sáu phần ứng với mười sáu thần, và có bảy mươi hai cục cho dương độn, bảy mươi hai cục cho âm độn.
Sáu cách chính trong Thái Ất được định nghĩa ra sao?
Sáu cách chính theo Kim Kính Thức Kinh gồm Yểm, Bách, Tù, Kích, Quan, Cách. Yểm là Thủy Kích tới đúng cung Thái Ất; gặp tuế kế thì kỷ cương rối, bề tôi mạnh vua yếu. Bách là hai mục, đại tiểu tướng chủ khách đứng kề trái phải Thái Ất; kề trước là ngoại bách, kề sau là nội bách. Tù là Văn Xương hay đại tiểu tướng chủ khách cùng cung với Thái Ất, nghĩa là cướp ngôi, giết hại. Kích là khách mục đứng trước hay sau Thái Ất một thần là tiền kích, hậu kích, ở trước hay sau một cung là ngoại cung kích, nội cung kích, ý là bề tôi lấn vua. Quan là mục và đại tiểu tướng của chủ, khách cùng cung với nhau; theo Vương Hi Minh việc chỉ ở tướng tướng, không tới vua. Cách là mục, đại tiểu tướng của khách ở cung đối diện Thái Ất, ý trên dưới ngăn cách.
| Cách | Định nghĩa theo Kim Kính Thức Kinh |
|---|---|
| Yểm | Thủy Kích tới đúng cung Thái Ất; gặp tuế kế thì kỷ cương rối, bề tôi mạnh vua yếu |
| Bách | Hai mục, đại tiểu tướng chủ khách đứng kề trái phải Thái Ất; kề trước là ngoại bách, kề sau là nội bách |
| Tù | Văn Xương hay đại tiểu tướng chủ khách cùng cung với Thái Ất, nghĩa là cướp ngôi, giết hại |
| Kích | Khách mục đứng trước hay sau Thái Ất một thần là tiền kích, hậu kích, ở trước hay sau một cung là ngoại cung kích, nội cung kích, ý là bề tôi lấn vua |
| Quan | Mục và đại tiểu tướng của chủ, khách cùng cung với nhau; theo Vương Hi Minh việc chỉ ở tướng tướng, không tới vua |
| Cách | Mục, đại tiểu tướng của khách ở cung đối diện Thái Ất, ý trên dưới ngăn cách |
Chủ và Khách trong Thái Ất được hiểu thế nào?
Kim Kính Thức Kinh định nghĩa chủ khách theo trước sau, động tĩnh: dàn quân ngoài đồng thì bên động trước là Khách, bên ứng sau là Chủ; còn khi đang ở yên thì bên động trước là Chủ, bên ứng sau là Khách. Khi luận, người ta xét tương tác giữa Chủ và Khách, chứ không chỉ vị trí.
Vì sao Thái Ất ít người học hơn Kỳ Môn và Lục Nhâm?
Thứ nhất, Thái Ất gắn chặt với đại sự quốc gia, trọng tâm truyền thống là vận nước, thiên tai, chiến sự, những thứ mà người học hiện đại ít có nhu cầu tra cứu. Kỳ Môn Độn Giáp và Lục Nhâm có thể ứng dụng cho việc cụ thể, gần gũi hơn, nên dễ tìm người học hơn. Thứ hai, hệ thống tính toán của Thái Ất nặng về số tích niên, khử 360, chu kỳ 60, an vị theo trình tự cung. Các bước tính dài, dễ sai, và đòi hỏi đối chiếu nhiều bản cổ. Ho Peng Yoke ghi rằng trong dân gian Thái Ất là môn ít người biết nhất trong Tam Thức. Thứ ba, các bản cổ không hoàn toàn thống nhất về gốc tích niên và một số quy ước an vị. Người học phải tự chọn một hệ quy chiếu và ghi rõ mình theo hệ nào. Chính Vương Hi Minh đã chê cách đặt thượng nguyên của Tống Côn là trò trẻ con và tự làm lại phép tính tích niên.
Thái Ất trong tương quan với Kỳ Môn và Lục Nhâm
Trong Tam Thức, ba môn có phân công tương đối rõ. Thái Ất thiên về đại sự, vận nước, thiên tai, chiến sự. Kỳ Môn Độn Giáp thiên về binh pháp, phương vị, chọn hướng, dùng trong chiến lược và cả việc cụ thể. Lục Nhâm thiên về việc cụ thể, gần với đời sống thường ngày. Cách phân công này là quy ước truyền thống, không phải ranh giới tuyệt đối, vì các môn vẫn có thể dùng chéo cho nhau.
Đọc Thái Ất hôm nay: nên hiểu thế nào cho đúng?
Thái Ất Thần Số là một hệ thống tư duy cổ về sự vận động của thời gian và không gian, được ghi chép qua nhiều đời. Giá trị của nó nằm ở góc độ lịch sử tư tưởng và văn hóa, không nằm ở khả năng dự báo thực tế. Người tìm hiểu nên tiếp cận Thái Ất như một môn thuật số cổ, đọc để hiểu cách người xưa mô hình hóa thời cuộc, không dùng để quyết định việc làm ăn, sức khỏe hay đầu tư. Các kết luận như Chủ thắng hay Khách thắng, Phát hay Tù, chỉ có ý nghĩa trong nội bộ hệ thống, không phải lời khuyên thực tế. Giữ thái độ khách quan và không mê tín cực đoan là cách tiếp cận phù hợp nhất với một môn học đã có bề dày lịch sử nhưng thiếu cơ sở kiểm chứng.
