Tam Thức, Thái Ất vào Việt Nam và chuyện Nguyễn Bỉnh Khiêm học Thái Ất thần kinh: đâu là sử liệu, đâu là truyền thuyết?

Tam Thức là gì và vì sao Thái Ất được xem là môn nặng nhất?

Tam Thức, tiếng Trung là 三式 (sānshì, nghĩa là "ba phép"), là nhóm ba môn bói cổ của phương Đông gồm Thái Ất thần số (太乙神數), Lục Nhâm và Kỳ Môn Độn Giáp. Theo bài về Thái Ất thần số trên Wikipedia tiếng Anh, cả ba môn đều dùng bàn thiên xoay và bàn địa cố định, lấy Bát Quái và 64 quẻ làm nền, nhưng mỗi môn có trọng tâm riêng: Kỳ Môn thiên về binh pháp và phương vị, Lục Nhâm thiên về việc người và việc đời, còn Thái Ất thiên về vận nước, chiến dịch quân sự và các hiện tượng thiên văn dị thường.

Chính vì gắn với việc nước, Thái Ất ít được dùng cho việc riêng của cá nhân. Wikipedia tiếng Anh ghi rõ Thái Ất thần số từng được các triều đình dùng để luận về triển vọng chiến dịch và giải thích điềm trời, về sau mới có một dòng phát triển thêm để đoán vận mệnh cá nhân. Nhà sử học khoa học Hà Bính Úc (Ho Peng Yoke) nhận xét trong sách "Chinese Mathematical Astrology" rằng phương pháp Thái Ất mô tả trong các nguồn trung đại có những đặc trưng cốt lõi giống với kỹ thuật đang lưu hành đời Đường và Tống.

Ba môn Tam Thức khác nhau ở chỗ nào?

Bảng trên tổng hợp từ nguồn Wikipedia tiếng Anh về Thái Ất thần số và từ sách "Lục Nhâm, quyển 1: Nhập môn". Sách Lục Nhâm nói rõ mỗi Thiên Can đều có một "sở ký" trên địa bàn, ví dụ Giáp ký tại Dần, Canh ký tại Thân, Bính và Mậu cùng ký tại Tỵ, Đinh và Kỷ cùng ký tại Mùi, và các cung Tý Ngọ Mão Dậu không bao giờ là chỗ ký của Can. Đó là những quy tắc nền mà người học Lục Nhâm phải nắm trước khi lập cục.

Thái Ất đi vào Việt Nam theo đường nào?

Không có một văn bản nào ghi lại thời điểm chính xác Thái Ất vào Việt Nam. Đường đi hợp lý nhất là qua hệ thống khoa cử và sách Nho: các sĩ tử học Kinh Dịch, học lịch pháp, và từ đó tiếp xúc với các sách thuật số Trung Hoa, trong đó có Tam Thức. Sách "Khoa Tử Vi VN ngày nay" nhắc rằng một số nhà nghiên cứu hiện nay dựa vào sách của Nguyễn Bỉnh Khiêm và Lê Quý Đôn để lại, và ghi nhận "sự khác biệt giữa các sách thực nhiều vô kể". Điều này cho thấy dòng truyền sách thuật số ở Việt Nam vốn không thuần nhất, mỗi phái chép một kiểu, và Tam Thức cũng nằm trong tình trạng đó.

Một điểm cần nói rõ: trong kho kiến thức tiếng Việt hiện có, có giả thuyết cho rằng thuyết Thái Ất là "lịch Rùa của người Lạc Việt". Đây chỉ là giả thuyết của một tác giả, không phải kết luận được giới nghiên cứu đồng thuận. Bài này nêu ra để người đọc biết có tồn tại cách nói ấy, tuyệt đối không trình bày như sự thật đã được chứng minh.

Vì sao Thái Ất gắn với tên Nguyễn Bỉnh Khiêm?

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), tên Văn Đạt, tự Hanh Phủ, hiệu Bạch Vân cư sĩ, quê làng Trung Am, nay thuộc xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng. Ông xuất thân trong một gia đình có học: cha là Văn Định, mẹ là con gái Thượng thư bộ Hộ Nhữ Văn Lan. Thời trẻ ông học Bảng nhãn Lương Đắc Bằng. Đây là những dữ kiện được cả bài trên Công an Nhân dân (cand.vn) và Wikipedia tiếng Anh ghi giống nhau, chỉ khác vài chi tiết nhỏ về năm sinh và năm mất giữa các bản chép.

Nguyễn Bỉnh Khiêm: sử liệu ghi được gì, sách đời sau chép gì, và đâu là truyền thuyết?

Đây là phần cần tách bạch nhất, vì ba loại thông tin này thường bị trộn lẫn trong các bài viết phổ thông. Bảng dưới đây phân ba cột và ghi nguồn cho từng dòng.

Sấm Trạng Trình: sử liệu hay tác phẩm được gán?

Đây là chỗ các nguồn không thống nhất, và người đọc cần biết điều đó. Wikipedia tiếng Anh viết rất thận trọng: "There is a long poem attributed to him called Sấm Trạng Trình" (讖狀程), tức "có một bài thơ dài được gán cho ông". Chữ "attributed" nghĩa là quy cho, gán cho, chứ không khẳng định là do chính tay ông viết. Wikipedia cũng ghi bài thơ ấy chứa dòng "Việt Nam khởi tổ xây nền", được xem là một trong những lần dùng sớm nhất của từ "Việt Nam".

Ngược lại, bài trên cand.vn trình bày theo hướng khẳng định mạnh hơn: coi các lời sấm là của Trạng Trình, dẫn cả câu chuyện Phan Bội Châu được hỏi và trả lời về chữ "thánh" trong một câu sấm, và viết "Lịch sử đã khẳng định những tiên đoán của cụ hầu như đều đúng". Cách viết này thuộc dạng kể chuyện truyền tụng, không đưa ra bản thảo hay chứng cứ văn bản để đối chiếu.

Một bản Sấm Trạng Trình được lưu hành rộng rãi có phần tiểu sử mở đầu ghi Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh 1492, mất 1587, quê Trung Am, huyện Vĩnh Lại, tỉnh Hải Dương, đỗ trạng nguyên năm thứ sáu đời nhà Mạc, làm quan tám năm rồi cáo về khi 52 tuổi. Chỉ cần so với Wikipedia tiếng Anh (sinh 1491, mất 1585, đỗ 1535 khi 44 tuổi, làm quan bảy năm) là thấy ngay các bản chép lệch nhau về cả năm sinh, năm mất, số năm làm quan lẫn tuổi cáo quan. Sự lệch này tự nó cho thấy phần tiểu sử trong các bản sấm là văn bản truyền tay, không phải chính sử.

Bộ sấm 487 câu có đáng tin là bản gốc không?

Không có bản nào được xác minh là bản gốc do Nguyễn Bỉnh Khiêm viết. Con số 487 câu xuất hiện trong các bản in lưu hành hiện nay, và chính các bản ấy chép tiểu sử lệch nhau. Về mặt văn bản học, một tác phẩm mà các bản chép khác nhau về dữ kiện cơ bản của tác giả thì khó được coi là văn bản gốc đáng tin. Điều này không có nghĩa là ông không viết gì về vận nước; điều nó có nghĩa là ta không có căn cứ để khẳng định bộ sấm hiện hành đúng là nguyên tác của ông.

Thái Ất thần kinh: cuốn sách không còn bản nào được xác minh

Câu chuyện phổ biến là Lương Đắc Bằng trước khi mất đã trao cho Nguyễn Bỉnh Khiêm cuốn Thái Ất thần kinh, và từ đó ông thấu hiểu thuật Thái Ất. Cần nói thẳng: hiện không có bản Thái Ất thần kinh nào được xác minh là bản do Lương Đắc Bằng trao lại hay do Nguyễn Bỉnh Khiêm thừa hưởng. Bản thân Thái Ất thần số như một môn học thì có thật, có lịch sử lâu dài và có tài liệu nghiên cứu đàng hoàng, nhưng "cuốn sách cụ thể được trao tay" thì nằm ở vùng truyền thuyết.

Phần nội dung Thái Ất thì lại khá phong phú và có thể kiểm chứng qua các bản cổ còn lại. Trong các tài liệu Tam Thức lưu hành ở Việt Nam, người ta nhắc nhiều khái niệm như Thủy Kích (còn gọi Mới Kích), Ngũ Phúc, Văn Xương, Đại Tướng Chủ và Đại Tướng Khách, Trực Phù và Phi Phù, Tứ Thần, Thiên Ất, Địa Ất. Các khái niệm này thuộc hệ thống Thái Ất nói chung, không phải phát minh riêng của Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Cơ chế vận hành của Thái Ất gồm những gì?

Theo bài về Thái Ất thần số trên Wikipedia tiếng Anh, hệ thống dùng bàn thiên xoay trên bàn địa cố định. Các "thần" di chuyển quanh 16 cung của bàn Thái Ất. Mỗi năm có 72 bàn ứng với Âm Độn và 72 bàn ứng với Dương Độn, tổng cộng 144 bàn, và ở mỗi thế bàn các thần lại rơi vào cung khác nhau. Trên mỗi bàn có các "số" (counts), trong đó Chủ Toán và Khách Toán giữ vai trò chính, quan trọng hơn Định Toán. Cách luận là đọc vị trí các ký hiệu trên bàn và đối chiếu chúng với nhau.

Cần lưu ý: sách "Trạch vận tân án" của Thẩm Trúc Nhưng (Lê Việt Anh biên dịch) là sách về phong thủy Huyền Không, không phải sách Tam Thức. Các đoạn trích trong sách này nói về vận 1, vận 3, vận 4, tọa hướng và khí khẩu của nhà cửa, không liên quan tới Thái Ất. Bài này nhắc tới để tránh nhầm lẫn, không dùng làm tư liệu cho chủ đề Tam Thức.

Vì sao các môn Tam Thức khó kiểm chứng ở Việt Nam?

Có ba lý do chính. Thứ nhất, sách Tam Thức ở Việt Nam phần lớn là sách chép tay hoặc in lại, không có hệ thống ấn bản học như sách Nho chính thống, nên sai lệch giữa các bản rất lớn. Sách "Khoa Tử Vi VN ngày nay" ghi nhận sự khác biệt giữa các sách là "nhiều vô kể", và ngay trong nội bộ một môn như Tử Vi cũng có chính thư với tạp thư an sao khác nhau. Tam Thức cũng vậy. Thứ hai, Tam Thức gắn với việc nước nên nhạy cảm, dễ bị gán thêm lớp sấm ký, làm mờ ranh giới giữa kỹ thuật và truyền thuyết. Thứ ba, các bản dịch và chú giải hiện đại chưa được đối chiếu với bản cổ một cách hệ thống.

Có nên dùng sấm ký để luận chuyện chính trị hay không?

Không. Sấm ký là văn bản mập mờ, đọc được nhiều cách, và chính Wikipedia tiếng Anh đã ghi nhận một số lời đoán của Nguyễn Bỉnh Khiêm có tính mập mờ kiểu "Delphic", tức kiểu lời sấm ở đền Delphi, đọc thế nào cũng được. Khi một văn bản đọc được nhiều cách, người ta có thể gán cho nó bất kỳ sự kiện nào đã xảy ra, và đó là cơ chế tạo ra cảm giác "ứng nghiệm". Dùng sấm để gán lời tiên tri cho một cá nhân hay một biến cố chính trị cụ thể là việc làm không có cơ sở, dễ biến tri thức thành tuyên truyền.

Cách tiếp cận lành mạnh là đọc sấm như một hiện tượng văn hóa và văn học, tìm hiểu vì sao người ta sáng tác, lưu truyền và tin vào nó, chứ không dùng nó để dự báo hay phán xét. Sách "ghi chép tử vi 01" dẫn câu được cho là của Trạng Trình, "khôn cũng chết, dại cũng chết, biết thì sống", và bàn rằng hai chữ "tri mệnh" mang triết lý nhân sinh: biết lẽ cùng thông để biết lúc nào nên làm, lúc nào nên dừng. Đó là cách đọc sấm như triết lý sống, khác hẳn cách đọc sấm như bản đồ tiên tri.

Vậy chuyện Nguyễn Bỉnh Khiêm học Thái Ất còn lại gì?

Còn lại một hạt nhân có căn cứ và một lớp vỏ truyền thuyết. Hạt nhân là: một danh sĩ thế kỷ XVI, học vấn cao, từng làm quan nhà Mạc, từng được các thế lực lớn thời ấy hỏi kế, có thơ văn để lại, và sống trong thời loạn nên tiếng tăm về khả năng nhìn xa theo thời cuộc là điều dễ hiểu. Lớp vỏ là: cuốn sách cụ thể được trao tay, bộ sấm 487 câu, và những lời tiên tri được cho là ứng nghiệm vào thế kỷ XX. Giữa hai lớp ấy là khoảng trống mà sử liệu chưa lấp được, và trung thực nhất là nói rõ khoảng trống ấy thay vì lấp bằng niềm tin.