TL;DR: Tam Thức là tên gọi chung của ba môn thuật số cổ phương Đông: Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp và Lục Nhâm. Thái Ất chủ yếu dùng đoán việc của vua và quốc gia, Kỳ Môn Độn Giáp chủ yếu dùng trong binh pháp, còn Lục Nhâm gọn nhẹ và linh hoạt hơn nên được dùng cho nhiều loại câu hỏi cụ thể; ranh giới này là thiên hướng chính, không tuyệt đối. Cả ba đều là thuật số cổ, không có cơ sở khoa học để dự đoán tương lai.
Tam Thức là gì và vì sao ba môn lại được gọi chung một tên?
Tam Thức là tên gọi chung của ba môn thuật số cổ phương Đông: Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp và Lục Nhâm. Theo Ho Peng Yoke (2003), Chinese Mathematical Astrology: Reaching Out to the Stars, RoutledgeCurzon, ba môn vận hành trên cùng những nguyên lý chung của thuật số như âm dương, ngũ hành, can chi, nhưng mỗi môn có đối tượng và quy mô đoán khác nhau; cửu cung Lạc Thư chỉ dùng ở Thái Ất và Độn Giáp, còn Lục Nhâm lập bàn trên mười hai địa chi. Chữ "thức" (式) ở đây chỉ thức bàn, tức bộ bàn xoay dùng để lập quẻ; Ho Peng Yoke dịch Tam Thức là three cosmic boards, và ghi rằng Nghiêm Đôn Kiệt nhận một thức bàn đời Hán khai quật được là bàn Thái Ất, tuy theo Ho Peng Yoke đó cùng lắm chỉ là dạng sơ khai của bàn Thái Ất đời Tống.
Theo Ho Peng Yoke, Thái Ất chủ yếu dùng để đoán việc của vua và quốc gia; Kỳ Môn Độn Giáp chủ yếu dùng trong binh pháp; Lục Nhâm gọn nhẹ và linh hoạt hơn nên được dùng cho nhiều loại câu hỏi cụ thể. Ranh giới này là thiên hướng chính, không tuyệt đối.
Cần nói rõ ngay từ đầu: đây là thuật số cổ, không có cơ sở khoa học để dự đoán.
Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp và Lục Nhâm khác nhau ở điểm nào?
Điểm khác biệt căn bản nằm ở đối tượng đoán và đơn vị thời gian lập bàn. Thái Ất lập bàn chủ yếu theo năm (tuế kế), ngoài ra có phép theo tháng, ngày, giờ, hướng tới các biến cố lớn như chiến tranh, thiên tai, thịnh suy của một quốc gia. Kỳ Môn Độn Giáp lập bàn theo giờ, có thể theo ngày và tháng, hướng tới việc hành động cụ thể như xuất quân, đi xa, chọn hướng, bố trí lực lượng. Lục Nhâm lập bàn theo giờ và theo ngày, hướng tới một câu hỏi cụ thể về con người, công việc, tình cảm, kiện tụng.
| Tiêu chí | Thái Ất | Kỳ Môn Độn Giáp | Lục Nhâm |
|---|---|---|---|
| Đối tượng đoán | Việc lớn của quốc gia, thời cuộc, chiến tranh, thiên tai, thịnh suy | Hành động, phương hướng, bố trí lực lượng, chọn thời điểm ra tay | Người và sự việc cụ thể, quan hệ giữa các bên, tiến trình một việc |
| Đơn vị thời gian lập bàn | Năm (tuế kế); có thêm phép theo tháng, ngày, giờ | Giờ, ngày, tháng, năm; thường lập theo giờ | Giờ và ngày |
| Cấu trúc bàn | Bàn mười sáu phần (mười hai chi, bốn quẻ góc) với Thái Ất, chủ toán, khách toán, các tướng và thần sát | Cửu cung Lạc Thư với Tam Kỳ, Lục Nghi, Cửu Tinh, Bát Môn, Bát Thần | Bàn thiên, bàn địa, tứ khóa, tam truyền |
| Sách kinh điển | Thái Ất Kim Kính Thức Kinh (Vương Hi Minh, đời Đường) | Yên Ba Điếu Tẩu Ca, các bản Kỳ Môn truyền lại | Lục Nhâm Đại Toàn |
Bảng trên chỉ là khung khái quát. Trong thực tế, các sách có thể phân chia chi tiết hơn, và mức độ phổ biến của từng môn cũng khác nhau tùy thời kỳ và tùy vùng.
Thái Ất dùng để đoán việc gì?
Thái Ất chủ yếu dùng để đoán việc của vua và quốc gia. Theo Ho Peng Yoke (2003), Chinese Mathematical Astrology: Reaching Out to the Stars, RoutledgeCurzon, vai trò quan trọng nhất của Thái Ất là đoán việc của vua và quốc gia, ngoài ra còn có phép Thái Ất theo tháng, ngày, giờ cho quan lại và thường dân. Ho Peng Yoke cũng nhận xét phép tính Thái Ất cồng kềnh, phạm vi đoán khó sánh với hai bàn kia, nên trong dân gian đây là môn ít người biết nhất trong Tam Thức.
Bàn Thái Ất được lập như thế nào?
Theo Ho Peng Yoke (2003), Chinese Mathematical Astrology: Reaching Out to the Stars, RoutledgeCurzon, bàn Thái Ất gồm các vòng tròn đồng tâm, mỗi vòng chia mười sáu phần: mười hai địa chi và bốn quẻ Càn, Khôn, Cấn, Tốn, trong đó tám phần ghi kèm số cung 1 tới 9 (trừ cung 5 ở giữa); vòng thứ ba ghi tên mười sáu thần. Trên bàn có Thái Ất, chủ toán, khách toán, các tướng chủ và khách, cùng nhiều thần sát. Về phép tính theo giờ, Thái Ất Kim Kính Thức Kinh chép: dương độn thì Thái Ất khởi ở Càn từ Đông Chí, âm độn thì khởi ở Tốn từ Hạ Chí. Kim Kính Thức Kinh còn có phép tính chủ toán, khách toán, Thủy Kích, và các phép Tứ Thần, Thiên Ất, Địa Ất, Trực Phù.
Vì sao Thái Ất thường gắn với việc quốc gia?
Kim Kính Thức Kinh chép Thái Ất là thần của Thiên đế, sai khiến mười sáu thần, biết nước nào gặp mưa gió, lụt hạn, binh đao, đói kém, dịch bệnh. Sách ấy còn chia phép dùng theo ngôi thứ: bậc vương dùng phép tính theo năm, khanh sĩ theo tháng, quan lại theo ngày, còn phép theo giờ thì trên dưới dùng chung.
Kỳ Môn Độn Giáp dùng để đoán việc gì?
Kỳ Môn Độn Giáp chủ yếu dùng trong binh pháp, theo Ho Peng Yoke (2003), Chinese Mathematical Astrology: Reaching Out to the Stars, RoutledgeCurzon. Đây là môn có cấu trúc bàn nhiều lớp, gồm Tam Kỳ, Lục Nghi, Cửu Tinh, Bát Môn và Bát Thần xếp chồng trên cửu cung. Kỳ Môn Chỉ Quy (Chu Hạo Văn, đời Thanh) kể các thành phần: cửu cung, bát quái, bát môn, tam kỳ, lục nghi, cửu tinh, cửu thần, trực phù, trực sử, âm dương thuận nghịch.
Bàn Kỳ Môn có những lớp nào?
Bàn Kỳ Môn thường được mô tả gồm bốn lớp chính: lớp can kỳ (Tam Kỳ, Lục Nghi), lớp sao (Cửu Tinh), lớp cửa (Bát Môn) và lớp thần (Bát Thần hoặc Cửu Thần tùy phái). Trên nền cửu cung Lạc Thư, người lập bàn xếp các lớp này theo giờ và theo cục Dương Độn hay Âm Độn.
Vì sao Kỳ Môn gắn với hành động?
Vì bàn Kỳ Môn lập theo giờ, nên nó cho ra thông tin có tính thời điểm. Người dùng Kỳ Môn thường đặt câu hỏi kiểu: nên đi hướng nào, nên ra tay lúc nào, nên bố trí lực lượng ra sao. Bài Yên Ba Điếu Tẩu Ca chép trong Kỳ Môn Chỉ Quy có các phép Thiên Độn, Địa Độn, Nhân Độn; sách ấy cũng ghi hung cách Đại cách (Canh gia Quý) và Tiểu cách (Canh gia Nhâm, bài ca gọi là Thượng cách). Đây là những khái niệm nội bộ của môn, không phải thuật ngữ phổ thông.
Lục Nhâm dùng để đoán việc gì?
Lục Nhâm gọn nhẹ và linh hoạt hơn hai bàn kia nên được dùng cho nhiều loại câu hỏi cụ thể, theo Ho Peng Yoke (2003), Chinese Mathematical Astrology: Reaching Out to the Stars, RoutledgeCurzon. Ho Peng Yoke cũng ghi rằng một số thầy số dùng kèm Lục Nhâm, và cả Độn Giáp lẫn Lục Nhâm còn dùng để đoán thời tiết.
Bàn Lục Nhâm có cấu trúc ra sao?
Bàn Lục Nhâm gồm bàn thiên, bàn địa, tứ khóa và tam truyền, theo Ho Peng Yoke (2003), Chinese Mathematical Astrology: Reaching Out to the Stars, RoutledgeCurzon. Tứ khóa gồm bốn khóa lập từ can và chi của ngày trên thiên bàn, địa bàn; tam truyền (sơ truyền, trung truyền, mạt truyền) rút ra từ tứ khóa.
Vì sao Lục Nhâm gần với đời thường?
Vì câu hỏi đặt ra cho Lục Nhâm thường rất cụ thể: một vụ kiện, một chuyến đi, một mối quan hệ, một tin tức sắp tới. Bàn Lục Nhâm lập theo giờ và ngày, nên nó cho ra câu trả lời có tính thời điểm cho một việc đang diễn ra.
Ba môn có thật sự tách biệt hay có chỗ dùng chung?
Ba môn có nền tảng chung nhưng không thay thế nhau. Theo Ho Peng Yoke (2003), Chinese Mathematical Astrology: Reaching Out to the Stars, RoutledgeCurzon, Lục Nhâm linh hoạt và tiện hơn hai bàn kia vì gọn nhẹ, và một số thầy số dùng kèm; Độn Giáp và Lục Nhâm còn dùng đoán thời tiết.
Các phái có thống nhất về Tam Thức không?
Không. Ngay trong từng môn, các nhà đã nói khác nhau. Ở Thái Ất, Vương Hi Minh chê cách đặt thượng nguyên của Tống Côn rồi tự đặt lại số tích niên. Ở Lục Nhâm, đề yếu Tứ Khố của sách Lục Nhâm Đại Toàn viết rằng truyền lâu nên thuyết chia nhiều ngả: nhà chỉ bàn khóa thể thì câu nệ, nhà chỉ chuộng loại thần thì thô, nhà nhặt lẫn thần sát thì rườm. Cách chia việc trong bài này (Thái Ất cho việc vua và nước, Kỳ Môn cho việc binh, Lục Nhâm cho nhiều loại câu hỏi cụ thể) là theo Ho Peng Yoke; đọc tài liệu khác thì nên xem tài liệu ấy theo quy ước nào.
Tam Thức có cơ sở khoa học để dự đoán không?
Không. Tam Thức là thuật số cổ, không có cơ sở khoa học để dự đoán. Ngay các soạn giả Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh đã viết rằng phần ứng nghiệm trong Thái Ất Kim Kính Thức Kinh phần nhiều sai lầm, và phép gán cát hung theo phân dã là gán ghép không có căn cứ. Nên đọc Tam Thức như một truyền thống tri thức và một cách tư duy về thời gian, không phải như một công cụ tiên tri.
Đọc Tam Thức nên bắt đầu từ đâu?
Nếu muốn tìm hiểu Tam Thức như một truyền thống tri thức, nên bắt đầu từ khung khái niệm chung: can chi, ngũ hành, bát quái, cửu cung. Sau đó chọn một môn để đi sâu, thường là Lục Nhâm vì gần với câu hỏi đời thường, hoặc Kỳ Môn vì tài liệu phổ biến hơn. Thái Ất thường được để sau vì phép tính cồng kềnh và cấu trúc bàn phức tạp. Với Kỳ Môn, phần hỏi đáp mở đầu Kỳ Môn Chỉ Quy về cửu cung, bát môn, tam kỳ, lục nghi, cửu tinh, cửu thần có thể dùng làm điểm khởi đầu. Dù đi theo hướng nào, cần giữ thái độ khách quan: đây là thuật số cổ, không phải khoa học dự báo.
