Thần chủ trên bàn thờ là gì, vì sao thờ tới đời thứ năm thì đem chôn?

Thần chủ là gì và vì sao gọi là ngũ đại mai thần chủ?

Thần chủ là bài vị bằng gỗ, ghi tên họ, chức tước và ngày tháng sinh tử của người đã mất, đặt trên bàn thờ để con cháu thờ phụng. Theo lệ được các sách phong tục ghi lại, nhà thờ giữ thần chủ của bốn đời tính từ người gia trưởng, gồm cao, tằng, tổ, khảo; đến đời thứ năm thì thần chủ của cao tổ được đem chôn đi, gọi là ngũ đại mai thần chủ.

Cách gọi này được Toan Ánh (2001) chép trong sách Phong tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình Việt Nam: thần chủ chỉ để thờ từ bốn đời trở xuống, hễ đến đời thứ năm thì thần chủ của cao tổ được mai đi, các bậc tằng, tổ, khảo nhấc lên một bậc, và người mới mất được đưa vào thế chân thần chủ ông khảo^[1]. Song Mai và Quỳnh Trang (tuyển soạn, 2006) trong Phong tục thờ cúng của người Việt ghi cùng lệ ấy, và giải thích thêm: "Ngũ đại mai thần chủ, nghĩa là thần chủ sang đời thứ năm được chôn đi"^[2].

Cần nói rõ: đây là lệ của gia lễ Nho giáo mà sách tả, không phải quy định buộc mọi nhà phải theo. Các sách đều mô tả tập quán người Kinh, chủ yếu ở đồng bằng Bắc Bộ, trong khoảng đầu tới cuối thế kỷ 20; không suy rộng cho Trung Bộ, Nam Bộ, các dân tộc khác hay cho ngày nay khi sách không nói.

Thần chủ làm bằng gì, ghi những gì?

Thần chủ làm bằng gỗ táo, vì quan niệm dân gian cho rằng cây táo sống lâu được nghìn năm^[1][3]. Kích thước được các sách ghi không thống nhất: Toan Ánh (2001) và Bùi Xuân Mỹ (2001) đều chép dài vào khoảng hai tấc rưỡi^[1][3], còn Song Mai và Quỳnh Trang (2006) lại ghi "dài khoảng hai phân rưỡi"^[2]. Chỗ này các nguồn mâu thuẫn, nên chỉ nêu ra chứ không khẳng định con số nào là chuẩn.

Về nội dung ghi trên thần chủ, Toan Ánh (2001) chép: ở giữa đề tên họ, chức tước; hai bên đề ngày tháng sinh tử của tổ tiên^[1]. Bùi Xuân Mỹ (2001) mô tả tương tự, thêm rằng thần chủ có hộp vuông che kín, để trong long khám, chỉ khi cúng tế mới mở ra^[3]. Song Mai và Quỳnh Trang (2006) ghi hai bên là ngày giờ sinh, tử^[2].

Về chất liệu đồ thờ nói chung, Bùi Xuân Mỹ (2001) cho biết nhà bình dân thường làm bằng gỗ mít, nhà giàu dùng đồ bằng đồng^[3].

Vì sao thờ bốn đời rồi phải chôn thần chủ?

Các sách không giải thích lý do của lệ bốn đời, chỉ thuật lại cách làm. Toan Ánh (2001) viết: "Tại các gia từ, đã lập thần chủ phải có đủ thần chủ từ bốn đời trở lên, kể từ người gia trưởng. Ấy là thần chủ của kỵ, cụ, ông và cha tức là cao, tằng, tổ, khảo"^[1]. Song Mai và Quỳnh Trang (2006) cũng chỉ ghi lệ tương tự mà không nêu căn cứ^[2].

Vì vậy, mọi cách lý giải hiện nay về ý nghĩa của con số bốn, năm đời đều là suy đoán của người đời sau, không phải điều sách nói. Bài này không đưa ra lý do thay cho sách.

Ngoại lệ thủy tổ: bách thế bất điêu chi chủ

Nhà thờ thủy tổ của một dòng họ có riêng một thần chủ thờ mãi không thay đổi. Phan Kế Bính (1915) trong Việt Nam phong tục chép: "Nhà thờ Thủy-tổ có riêng một thần-chủ, đề thờ mãi mãi, không bao giờ thay đồi, gọi là « Bách thế bất diêu chi chủ »"^[4]. Đây là chữ Hán, nghĩa là thần chủ của thủy tổ không bao giờ dời đổi.

Toan Ánh (2001) cũng ghi lại lệ này ở bàn thờ họ: bài vị thủy tổ thường ghi rõ là thủy tổ của họ nào, và "thần chủ này không bao giờ thay đổi nên gọi là bách thế bất điêu chi chủ"; sách còn cho biết ngày nay nhiều người dùng chữ quốc ngữ để đề bài vị^[1]. Như vậy, lệ bốn đời áp dụng cho bàn thờ gia đình, còn thần chủ thủy tổ ở nhà thờ họ thì đứng ngoài lệ ấy.

Bảng: các bậc trong nhà thờ và thời gian thờ

Bảng trên lược theo lệ được các sách thuật lại, không phải quy định pháp lý hay phong tục bắt buộc. Bùi Xuân Mỹ (2001) cũng ghi lệ bốn đời và việc mai thần chủ cao tổ khi sang đời thứ năm^[3].

Nhà thờ ảnh có cần thần chủ không?

Các sách được dẫn không nói tới nhà thờ ảnh hay việc thờ ảnh thay thần chủ, nên không thể kết luận nhà thờ ảnh có cần thần chủ hay không. Các sách chỉ mô tả bàn thờ có thần chủ bằng gỗ, đặt trong long khám, mở ra khi cúng tế^[1][3].

Điều sách có nói là phạm vi áp dụng: Toan Ánh (2001) ghi "tại các gia đình bậc thường ít nhà thờ thần chủ", và nơi kê khám thần chủ có kê chiếc kỷ hoặc chiếc ngai tượng trưng sự tại vị của tổ tiên^[1]. Như vậy, ngay trong xã hội được sách mô tả, không phải nhà nào cũng lập thần chủ. Đây là chỗ người đọc hiện nay hay nhầm: thần chủ là một trong những đồ thờ của nhà có lập gia từ, không phải thứ bắt buộc cho mọi bàn thờ.

Thần chủ đứng cạnh những gì trên bàn thờ?

Thần chủ không đứng một mình. Phan Kế Bính (1915) mô tả nhà phú quý có gia từ thờ cao, tằng, tổ, khảo tại chính ban giữa; đối bên ban cạnh thì thờ Thổ công, Táo quân, Nghệ sư; nhà thường dân không có nhà thờ riêng thì thờ tại nhà mình ở, "dẫu nghèo thế nào cũng có một bàn thờ"^[4].

Bùi Xuân Mỹ (2001) liệt kê thêm các đồ thờ khác trên hương án: lọ độc bình hoặc đôi song bình để cắm cành đào ngày Tết, hoa ngày giỗ chạp, và mâm bồng bày hoa quả khi cúng lễ^[3]. Những chi tiết này cho thấy thần chủ là một phần trong hệ thống đồ thờ, không phải toàn bộ bàn thờ.

Gia phả đi kèm thần chủ

Bên cạnh thần chủ, nhà thờ còn giữ gia phả. Toan Ánh (2001) chép gia phả là cuốn sổ ghi thứ tự trước sau của tổ tiên và mọi người trong nhà, mỗi vị có ngày tháng sinh tử, chức tước, có khi cả tính tình và sự ưa thích lúc sinh thời, cùng các ngành trưởng, ngành thứ^[1]. Song Mai và Quỳnh Trang (2006) thêm: sổ dùng giấy sắc, viết rõ ràng, đặt trong khám hoặc một lớp riêng trên bàn thờ; dòng họ lớn chép hoặc in thành nhiều bản cho mỗi chi họ một bản^[2].

Điểm này đáng lưu ý: thần chủ chỉ ghi một đời, còn gia phả giữ mối liên hệ giữa các đời. Khi thần chủ cao tổ được mai đi, thông tin về vị ấy vẫn còn trong gia phả.

Đọc thêm

Về nguồn gốc, chuẩn mực và những gì đã đổi của tục thờ cúng tổ tiên, xem bài Thờ cúng tổ tiên của người Việt: nguồn gốc, chuẩn mực và những gì đã đổi.