TL;DR: Thổ Công (hay Thổ Địa, Thổ thần) là vị thần được tin là cai quản, trông coi đất đai, nền móng nơi một gia đình sinh sống, đóng vai trò khác biệt và có phần trang nghiêm hơn so với Ông Địa, Thần Tài kiểu miền Nam. Trong tín ngưỡng truyền thống miền Bắc, Thổ Công thường được thờ chung với Thổ Địa, Thổ Kỳ thành bộ ba "Định phúc Táo quân", hoặc thờ chung bàn thờ với gia tiên, đóng vai trò vị thần bản mệnh cai quản mọi việc họa phúc trong khuôn viên đất ở của gia đình. Bài vị thường ghi đủ ba danh hiệu của ba vị thần; mũ, áo, hia Thổ Công mỗi năm một màu theo ngũ hành và được hóa vào ngày Tết Táo quân (Toan Ánh, 2001; Bùi Xuân Mỹ, 2001).
Thổ Công là ai?
Trong tín ngưỡng dân gian truyền thống của người Việt, đặc biệt phổ biến ở khu vực đồng bằng và trung du Bắc Bộ, Thổ Công (hay Thổ thần, Thổ Địa theo cách gọi một số vùng) là vị thần được tin là cai quản mảnh đất, nền nhà nơi một gia đình cư trú. Quan niệm dân gian cho rằng "đất có Thổ Công, sông có Hà Bá", mỗi vùng đất, dù lớn hay nhỏ, đều có một vị thần bản địa trông coi, và gia đình sinh sống trên mảnh đất nào thì cần thờ phụng, tôn kính vị Thổ Công của mảnh đất đó để được che chở, tránh phạm phải những điều cấm kỵ liên quan đến đất đai (như đào xới, xây cất không đúng hướng, đúng thời điểm).
Thổ Công không chỉ trông coi đất đai theo nghĩa vật lý mà còn được xem như vị thần cai quản chung mọi việc họa phúc, lớn nhỏ diễn ra trong gia đình, từ chuyện làm ăn, sức khỏe, đến các nghi lễ quan trọng như cưới hỏi, tang ma, xây cất, động thổ đều cần "trình báo", xin phép Thổ Công trước khi tiến hành. Đây là quan niệm dân gian được lưu truyền, không phải điều đã được kiểm chứng.
Bảng phân vai ba vị thần trong bộ Định Phúc Táo Quân theo tín ngưỡng dân gian miền Bắc.
| Vị thần | Chức năng trông coi |
|---|---|
| Thổ Công | việc bếp núc |
| Thổ Địa | việc nhà cửa, vườn tược, đất đai nơi cư ngụ |
| Thổ Kỳ | việc chợ búa, tiền tài, sản vật của gia đình |
Bộ ba Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ gồm những vị thần nào?
Theo tín ngưỡng dân gian miền Bắc, đặc biệt được ghi chép trong nhiều tài liệu văn hóa dân gian, Thổ Công thực chất là một trong ba vị thần thuộc bộ "Định Phúc Táo Quân" gồm:
- Thổ Công: trông coi việc bếp núc (có liên hệ mật thiết, đôi khi được đồng nhất một phần với Táo Quân trong một số dị bản).
- Thổ Địa: trông coi việc nhà cửa, vườn tược, đất đai nơi cư ngụ.
- Thổ Kỳ: trông coi việc chợ búa, tiền tài, sản vật của gia đình.
Ba vị này được dân gian gọi chung là "Ba vị Táo Quân" hoặc "Định Phúc Táo Quân", cùng nhau theo dõi, ghi chép mọi việc thiện ác của gia đình trong năm để tâu báo lên Ngọc Hoàng. Cách phân vai và tên gọi có thể khác nhau đôi chút tùy theo tài liệu và vùng miền, nhưng điểm chung là quan niệm về một hệ thống thần linh bản địa giám sát toàn diện đời sống gia đình, gắn bó chặt chẽ với đất đai, nhà cửa.
Về tên gọi ba vị, sách của Toan Ánh (2001) và Bùi Xuân Mỹ (2001) có chỗ không hoàn toàn trùng nhau. Bùi Xuân Mỹ (2001) chép bài vị chung của ba vị gồm ba danh hiệu: "Bản gia Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân", "Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần", "Bản gia Ngũ phương Ngũ thổ Phúc đức Chính thần". Toan Ánh (2001) cũng ghi ba danh hiệu ấy nhưng phần chữ nhận dạng từ ảnh quét bị sai, nên ở đây lấy theo cách đọc rõ của Bùi Xuân Mỹ (2001). Còn tên gọi ba vị trong mục này (Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ) là cách gọi dân gian thường gặp; sách của Toan Ánh (2001) và Bùi Xuân Mỹ (2001) khi giải thích bài vị lại gắn ba danh hiệu trên với ba việc trông coi khác nhau, nên người đọc có thể gặp cả hai cách gọi trong các sách khác nhau.
Phân biệt Thổ Công với Thần Tài như thế nào?
Một điểm dễ gây nhầm lẫn là sự khác biệt giữa Thổ Công/Thổ Địa (vị thần đất truyền thống) với cặp đôi tượng gốm "Ông Địa, Thần Tài" phổ biến ở các cửa hàng, đặc biệt tại miền Nam (đã được trình bày trong một bài viết riêng). Về bản chất, Thổ Công trong tín ngưỡng miền Bắc có vai trò trang nghiêm hơn, gắn liền với việc thờ cúng gia tiên và bàn thờ chính trong nhà, tập trung vào chức năng bảo hộ đất đai, nhà cửa nói chung, không thiên hẳn về ý nghĩa "cầu tài" như hình tượng Thần Tài phổ biến ở phía Nam. Nói cách khác, Thổ Công là vị thần bản mệnh của mảnh đất và ngôi nhà, trong khi Thần Tài (theo mô-típ miền Nam) là vị thần chuyên trách riêng về tiền của, buôn bán.
Vị trí và cách bài trí bàn thờ Thổ Công ra sao?
Khác với bàn thờ Ông Địa, Thần Tài đặt sát đất, bàn thờ Thổ Công theo truyền thống miền Bắc thường được đặt ở vị trí trang trọng trong nhà, nhiều nơi thờ chung trên bàn thờ gia tiên (thường ở gian giữa, có thể có bài vị hoặc bát hương riêng dành cho Thổ Công đặt cạnh bát hương gia tiên), hoặc lập một bàn thờ/án thờ nhỏ riêng ở ngoài sân, góc vườn, gọi là "bàn thờ ông Thiên" hoặc am thờ Thổ Địa ngoài trời tại một số vùng. Lễ vật cúng Thổ Công thường đơn giản, thanh đạm: hương, hoa, trầu cau, nước, trái cây; vào các dịp lễ Tết, giỗ chạp, động thổ, nhập trạch (về nhà mới) thì cúng lễ mặn trang trọng hơn, kèm văn khấn xin phép, trình báo.
Bùi Xuân Mỹ (2001) chép rằng bàn thờ Thổ Công thường được đặt ở gian bên; trường hợp nhà không có bàn thờ tổ tiên (như nhà thuộc ngành thứ) thì bàn thờ Thổ Công được đặt ở gian giữa. Đây là mô tả tập quán ở Bắc Bộ, không nên suy rộng ra các vùng khác khi sách không nói.
Nghi lễ động thổ, nhập trạch gồm những gì?
Tín ngưỡng thờ Thổ Công có vai trò đặc biệt quan trọng trong các nghi lễ liên quan đến đất đai, xây dựng: lễ động thổ (xin phép Thổ Công trước khi khởi công đào móng, xây nhà) và lễ nhập trạch (xin phép, trình báo khi dọn về nhà mới) đều là những nghi thức phổ biến, được nhiều gia đình Việt Nam duy trì đến ngày nay, kể cả ở khu vực đô thị hiện đại. Quan niệm dân gian cho rằng việc "xin phép" Thổ Công trước khi động chạm đến đất đai là cách thể hiện sự tôn trọng với thần linh bản địa, giúp công việc xây cất, chuyển nhà diễn ra thuận lợi, tránh những điều không may.
Ý nghĩa văn hóa của tín ngưỡng thờ Thổ Công là gì?
Tín ngưỡng thờ Thổ Công, Thổ Địa phản ánh mối quan hệ gắn bó sâu sắc giữa con người Việt Nam với đất đai, nguồn gốc của sự sống trong nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Đây cũng là biểu hiện cụ thể của tín ngưỡng vạn vật hữu linh (animism) bản địa, coi mỗi vùng đất đều có một đấng bản mệnh riêng cần được tôn trọng, tồn tại song song và bổ sung cho các tín ngưỡng khác như thờ gia tiên, thờ Thành Hoàng làng, tạo nên một hệ thống tín ngưỡng dân gian đa tầng, gắn bó mật thiết với không gian sống của mỗi gia đình Việt.
Bài vị Thổ Công ghi những danh hiệu gì?
Bài vị Thổ Công thường ghi đủ ba danh hiệu của ba vị thần được thờ chung, chứ không chỉ một vị. Theo Bùi Xuân Mỹ (2001), ba danh hiệu ấy là "Bản gia Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân", "Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần" và "Bản gia Ngũ phương Ngũ thổ Phúc đức Chính thần"; chữ "Bản gia" đặt lên trước vì mỗi nhà có một vị Thổ Công riêng. Toan Ánh (2001) cũng ghi ba danh hiệu tương tự, nhưng đoạn chữ nhận dạng từ ảnh quét bị sai nhiều chữ nên ở đây lấy cách đọc rõ của Bùi Xuân Mỹ (2001).
Cũng theo Bùi Xuân Mỹ (2001), bài vị cũ được đốt và thay bài vị mới vào ngày 23 tháng Chạp, tức ngày lễ Táo quân; nhân dịp này người ta sửa lễ cúng ông Công rồi thay bài vị. Đây là tập quán được sách ghi lại, không phải quy định bắt buộc cho mọi gia đình.
Mũ Thổ Công có gì đặc biệt?
Mũ Thổ Công có thể là một cỗ ba chiếc, gồm hai mũ đàn ông và một mũ đàn bà, hoặc chỉ một chiếc mũ đàn ông. Theo ghi chép của Toan Ánh (2001), mũ của nam giới có hai cánh chuồn vươn cao, còn mũ nữ giới thì không có hai cánh chuồn đó; việc thờ ba chiếc mũ là thờ đủ cho cả ba vị thần, trong khi chỉ thờ một chiếc thì chiếc ấy là mũ Thổ Công. Trên bệ giấy, người ta đặt cỗ mũ hay chiếc mũ, mỗi mũ đi kèm một áo cùng một đôi hia gắn chặt vào bệ giấy; thường thì dưới từng chiếc mũ có kê một trăm thoi vàng.
Mũ, áo và hia Thổ Công mỗi năm một màu, ăn theo ngũ hành. Toan Ánh (2001) chép: năm hành Kim thì mũ màu vàng, hành Mộc thì mũ màu trắng, hành Thủy thì mũ màu xanh, hành Hỏa thì mũ màu đỏ, hành Thổ thì mũ màu đen. Đây là quy ước màu mũ đúng như sách chép; sách không giải thích vì sao các màu ấy lại lệch so với bảng màu ngũ hành thường gặp ở những tài liệu khác, nên ở đây giữ nguyên như sách ghi, không sửa cho khớp. Cũng như bài vị, hàng năm mũ cũ được hóa vào ngày Tết Táo quân và thay bằng cỗ mũ khác để thờ đến ngày 23 tháng Chạp năm sau (Toan Ánh, 2001).
Cúng Thổ Công vào những ngày nào?
Theo Toan Ánh (2001), người ta cúng Thổ Công vào những ngày giỗ, tết và ngày sóc vọng. Vào ngày sóc vọng (mồng một và rằm), các gia đình thường chọn lễ chay với giấy vàng, giấy bạc, trầu nước cùng hoa quả; còn việc cúng chay hay cúng mặn thì tùy theo từng gia chủ.. Cũng có nhà cúng mặn, thêm rượu, xôi, gà hoặc chân giò. Đây là mô tả tập quán ở Bắc Bộ, không nên suy rộng ra các vùng khác khi sách không nói.
Bài tổng quan chủ đề: Tín ngưỡng dân gian Việt Nam gồm những gì?
