TL;DR: Khai bút đầu xuân là tục viết những nét chữ đầu tiên của năm mới, phổ biến trong giới học trò, nhà giáo và người làm nghề viết, nhằm cầu may mắn và đề cao tinh thần hiếu học. Tục này thường được cho là xuất hiện khoảng thế kỷ XIII, gắn với thầy giáo Chu Văn An, nhưng đó là truyền thuyết dân gian chứ chưa có văn bản đương thời xác nhận. Người xưa khai bút sau Giao thừa hoặc chọn một ngày tốt đầu năm; ngày nay người ta viết lời chúc, câu danh ngôn hoặc điều tâm đắc, và nhiều di tích, trường học tổ chức lễ khai bút tập thể.
Khai bút đầu xuân là gì và vì sao lại có tục này?
Khai bút đầu xuân là tục viết những nét chữ đầu tiên trong năm mới, người xưa làm sau Giao thừa hoặc chọn một ngày tốt đầu năm. Người viết chuẩn bị bút mới, mực mới, giấy đẹp, rồi hạ những câu chữ mang ước nguyện tốt lành cho năm mới. Tục này gắn với tinh thần hiếu học và truyền thống tôn sư trọng đạo của người Việt[1][3].
Trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính ghi rõ: từ mồng hai Tết trở đi, người thì chọn ngày xuất hành, "người làm quan thì chọn ngày khai ấn, học trò thì chọn ngày khai bút, nhà buôn bán thì chọn ngày mở cửa hàng, nhà quê thì chọn ngày làm lễ động thổ". Như vậy khai bút nằm trong một loạt nghi thức mở đầu công việc của năm, mỗi giới có một cách khai riêng[2].
Tục khai bút có từ đâu?
Câu hỏi này không có câu trả lời chắc chắn. Nhiều tài liệu cho rằng tục khai bút xuất hiện khoảng thế kỷ XIII và gắn với thầy giáo Chu Văn An, người mở trường dạy học ở Chí Linh. Tương truyền, học trò đến thăm thầy, khi ra về thường được thầy tự tay viết tặng một chữ mang ý nhắn gửi về lẽ sống. Ai nhận được chữ cũng trân trọng, và từ đó tục khai bút được lưu truyền[1][3]. Mốc thế kỷ XIII không khớp với tiểu sử: Chu Văn An sinh năm 1292, nên việc dạy học của ông thuộc thế kỷ XIV[4].
Tuy nhiên, đây là truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện đã được văn bản đương thời xác nhận. Các tài liệu nhắc tới nguồn gốc này đều dùng lối nói "tương truyền" hoặc "theo sử sách", không dẫn được văn bản cụ thể. Nghiên cứu hiện đại không coi câu chuyện Chu Văn An tặng chữ là bằng chứng lịch sử, mà coi đó là một truyền thuyết đẹp gắn với nhân vật được hậu thế tôn vinh là "Vạn thế sư biểu".
Những gì chắc chắn hơn về Chu Văn An nằm ở tiểu sử: ông sinh năm 1292, mất năm 1370, quê ở làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay thuộc Hà Nội (trước tháng 7/2025 là thôn Văn, xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì). Ông đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan mà mở trường dạy học, từng được vua Trần Minh Tông mời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám[4].
Khai bút ngày nào là đúng?
Không có một ngày cố định bắt buộc cho mọi người. Theo báo Quảng Ninh, lễ khai bút của người xưa làm sau Giao thừa, tức thời khắc đầu tiên của năm mới[3]. Phan Kế Bính ghi học trò chọn ngày khai bút trong khoảng từ mồng hai Tết trở đi, cùng lúc với việc chọn ngày xuất hành[2].
Sách Việt Nam phong tục cũng cho thấy việc chọn ngày kén giờ là thói quen phổ biến: cưới xin, làm nhà, khai trương, nhập học, xuất quân đều phải xem ngày. Sách viết thêm rằng đầu năm mới bắt đầu làm việc gì, hoặc động thổ, hoặc xuất hành, hoặc khai bút, khai ấn, "lại cần xem ngày lắm"[2].
Báo Quảng Ninh ghi nhận ngày nay nhiều trường học chọn ngày đầu tiên đến trường sau kỳ nghỉ Tết để tổ chức lễ khai bút[3]. Quan niệm dân gian cho rằng khai bút vào ngày tốt, giờ tốt sẽ mang lại may mắn cho cả năm, nhưng điều này chưa có cơ sở khoa học kiểm chứng.
Nên viết gì trong lễ khai bút?
Không có quy định cứng về nội dung. Người xưa thường viết câu đối, lời chúc, hoặc một chữ mang ý nghĩa nhắn gửi. Ngày nay, nội dung khai bút thường là lời chúc năm mới, câu danh ngôn, hoặc điều tâm đắc nhất mà người viết muốn ghi lại.
Dưới đây là một số gợi ý phổ biến:
- Lời chúc năm mới: An khang thịnh vượng, vạn sự như ý, bình an và may mắn.
- Câu danh ngôn về học tập: "Học chỉ là mắt, hành mới có chân, có mắt có chân mới tiến lên được" (câu này được dùng trong lễ khai bút tại đền thờ Chu Văn An năm 2025)[4].
- Một chữ Hán hoặc chữ quốc ngữ mang ý nghĩa tốt: Nhẫn, Tâm, Đức, Học, hoặc các chữ như "Hưng Vượng Phát Đạt"[4].
- Điều tâm đắc của bản thân: Một câu thơ, một đoạn văn ngắn, hoặc mục tiêu cho năm mới.
Báo Quảng Ninh tả lễ khai bút của người xưa: đốt lư trầm bên bàn viết, lấy cây bút mới, mài mực tàu và hạ bài viết trên giấy hoa tiên hoặc giấy hồng điều; không gian phải yên tĩnh, người viết phải trang nghiêm, tĩnh tại[3].
Khai bút khác gì với xin chữ đầu năm?
Hai tục này thường bị nhầm là một. Khai bút là tự mình viết, còn xin chữ là xin người khác viết cho. Tục xin chữ đầu năm gắn với hình ảnh ông đồ ngồi viết chữ tại các đình, chùa, văn miếu. Người dân xin chữ về treo trong nhà để cầu may mắn và nhắc nhở con cháu về đạo học[3].
Trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính cũng nhắc tới việc "đi hái lộc" đầu năm, tức hái cành hoa về cài vào cửa. Đây là một tục khác, không phải khai bút, nhưng cùng nằm trong nhóm nghi thức mở đầu năm mới[2].
Lễ khai bút ở các di tích và trường học hôm nay
Trong những năm gần đây, nhiều địa phương tổ chức lễ khai bút tập thể tại các di tích lịch sử, văn miếu, đền thờ danh nhân và trường học. Các lễ này thường có nghi thức dâng hương, tế lễ, sau đó là phần khai bút của đại biểu và học sinh.
Tại đền thờ nhà giáo Chu Văn An ở Chí Linh (tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng), lễ khai bút đầu xuân năm 2025 có nghi thức dâng hương và văn tế tưởng nhớ công lao của thầy Chu Văn An. Nhà thư pháp Phạm Hùng thuộc Câu lạc bộ Thư pháp tỉnh thực hiện màn khai bút bằng Hán văn gồm bốn chữ "Hưng Vượng Phát Đạt". Các đại biểu dự lễ viết mười chữ quốc ngữ "Nhân thuận bách niên, phúc gia hòa, vạn sự hưng". Học sinh dự lễ đồng loạt khai bút trên phôi chữ "Học" theo câu "Học chỉ là mắt, hành mới có chân, có mắt có chân mới tiến lên được"[4].
Cũng theo báo Nhân Dân, khu đền thờ nhà giáo Chu Văn An được khánh thành đầu năm 2008, gồm đền thờ chính, hai nhà tả hữu, hai nhà bia và một số hạng mục khác. Khu lăng mộ thầy Chu Văn An nằm cách đền thờ khoảng 600 mét[4].
Các lễ khai bút tiêu biểu khác được báo Quảng Ninh liệt kê gồm: Lễ dâng hương khai bút ở đền thờ Nhà giáo Chu Văn An (thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng), Lễ hội khai bút (xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu cũ, Nghệ An), Lễ khai bút của ngành Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tại đình thờ Nhà giáo Chu Văn An (xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì cũ, Hà Nội), Lễ hội khai bút tại Khu tưởng niệm Vương triều Mạc (xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thụy cũ, Hải Phòng)[3].
Theo báo Quảng Ninh, các cụ đồ nho, nhà giáo và học sinh tiêu biểu của địa phương thường được lựa chọn tham gia vào nghi thức khai bút tại các lễ hội này[3].
Dùng máy tính rồi có cần khai bút không?
Đây là câu hỏi nhiều người đặt ra trong thời đại số. Câu trả lời phụ thuộc vào cách mỗi người hiểu về tục lệ này.
Cô Phan Thị Mỹ Huệ, giáo viên ngữ văn Trường tư thục Nguyễn Khuyến, TP.HCM, cho rằng khai bút đầu năm là nét đẹp tâm hồn Việt, thể hiện truyền thống tôn sư trọng đạo và tinh thần hiếu học. Theo cô, mùa xuân là dịp để mỗi người tìm về những giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc[1].
Cô Mỹ Huệ cũng chia sẻ: "Người ta tin rằng khai bút sẽ khai mở những điều may mắn cho một năm mới. Nhưng trên tất cả, đó chính là giữ lại những nét đẹp của tâm hồn mình khi nâng niu và viết những con chữ"[1].
Thạc sĩ văn hóa học Nguyễn Thị Hồng Yến, Trường Đại học Văn Hiến, cho rằng khai bút đầu xuân không phải nghi lễ bắt buộc, và thời nay ai cũng có thể khai bút bằng vài câu thơ ngẫu hứng hoặc những lời chúc đơn giản dành cho bản thân, gia đình[1].
Tục khai bút trong văn học và văn hóa Việt Nam
Trong văn học, bài thơ "Khai bút" của Nguyễn Khuyến được bài nghiên cứu năm 2023 của Nguyễn Thị Hà kể tên trong số các tác phẩm trung đại viết về phong tục Tết[5].
Bảng tóm tắt: Khai bút và các tục đầu năm khác
| Tục lệ | Ai thực hiện | Thời điểm | Mục đích |
|---|---|---|---|
| Khai bút | Học trò, nhà giáo, người viết | Sau Giao thừa, hoặc chọn ngày từ mồng hai Tết | Cầu may mắn trong học tập, sự nghiệp |
| Khai ấn | Người làm quan | Mồng 2 Tết trở đi | Mở đầu công việc quan trường |
| Mở cửa hàng | Nhà buôn bán | Chọn ngày tốt | Cầu tài lộc, buôn may bán đắt |
| Động thổ | Nhà nông | Chọn ngày tốt | Khởi đầu vụ mùa mới |
| Xin chữ | Mọi người | Đầu xuân | Cầu may, treo trong nhà |
| Hái lộc | Mọi người | Đầu năm | Cầu may mắn |
Các hàng khai bút, khai ấn, mở cửa hàng, động thổ và hái lộc theo ghi chép của Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục, từ mồng hai Tết trở đi[2]; hàng xin chữ theo báo Quảng Ninh[3].
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Nếu bạn muốn duy trì tục khai bút trong gia đình, có thể bắt đầu bằng những bước đơn giản:
- Chuẩn bị một cuốn sổ hoặc tờ giấy đẹp, một cây bút mới.
- Chọn thời điểm yên tĩnh, thường là sáng mồng 1 hoặc mồng 2 Tết.
- Viết một lời chúc, một câu tâm đắc, hoặc mục tiêu cho năm mới.
- Nếu có con nhỏ, hướng dẫn con viết những chữ đầu tiên và giải thích ý nghĩa của tục này.
Điều quan trọng không nằm ở việc viết dài hay viết đẹp, mà ở sự thành tâm và ý nghĩa khởi đầu. Tục khai bút là dịp để mỗi người nhắc mình về giá trị của chữ nghĩa, của học tập và của những điều tốt đẹp muốn làm trong năm mới.
