TL;DR: Câu "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" là lời nhắc thứ tự chúc Tết ba ngày đầu năm: ngày mùng một dành cho bên nội và cha, mùng hai dành cho bên ngoại và mẹ, mùng ba dành cho thầy cô. Cách hiểu này gắn đạo hiếu với truyền thống tôn sư trọng đạo, và đến nay nhiều gia đình vẫn vận dụng linh hoạt tùy hoàn cảnh.
Câu "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" nghĩa là gì?
Câu này là lời nhắc về thứ tự chúc Tết trong ba ngày đầu năm: mùng một dành cho cha và gia đình bên nội, mùng hai dành cho mẹ và gia đình bên ngoại, mùng ba dành cho thầy cô, những người có công dạy dỗ. Trong dân gian, câu nói được lưu truyền như một cách người Việt thể hiện truyền thống "uống nước nhớ nguồn" và "tôn sư trọng đạo"[1]. Nó không phải một quy định pháp lý hay nghi thức bắt buộc, mà là một tập quán được truyền miệng và vận dụng tùy hoàn cảnh mỗi gia đình.
Vì sao mùng một lại là Tết cha?
Theo quan niệm xưa, mùng một là ngày quan trọng nhất, ngày đầu tiên của năm mới, mang tính tượng trưng cho sự khởi đầu. Vì vậy, "mùng một Tết cha" được hiểu là nhắc nhở con cháu hướng về nguồn cội: trước hết là cúng bái tổ tiên, sau đó là thăm hỏi, chúc Tết gia đình bên nội và cha mẹ[1]. Sau khi con cháu chúc Tết và nhận lì xì mừng tuổi đầu năm, cả gia đình cùng nhau ăn bữa cơm đầu năm, vừa trò chuyện vui vẻ[1].
Nhà nghiên cứu phong tục Toan Ánh, trong cuốn Các thú tiêu khiển Việt Nam, đã ghi lại cảnh sáng mùng một Tết: sau khi lễ gia tiên, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ. Ông bà, cha mẹ ăn mặc chỉnh tề ngồi ở giữa nhà, con cháu ăn mặc quần áo đẹp, chúc Tết ông bà rồi chúc Tết cha mẹ mạnh khỏe, bình an, nếu buôn bán thì đắc tài sai lộc. Ông bà cha mẹ đón nhận lời chúc Tết của con cháu, cầu chúc cho con cháu mạnh khỏe, học hành tấn tới, được lên lớp hoặc thi đỗ[1].
Vì sao mùng hai là Tết mẹ?
Sau khi thăm hỏi, chúc Tết gia đình, họ hàng bên nội thì đến bên ngoại. Đó là ý nghĩa của câu "mùng hai Tết mẹ" trong quan niệm xưa[1]. Cũng với những nghi thức tương tự như ngày mùng một bên nhà nội, mọi người quây quần ăn bữa cơm năm mới, sau đó cùng nhau đi chúc Tết họ hàng, xóm giềng[1].
Vì sao mùng ba là Tết thầy?
Sau khi đã hoàn thành đạo hiếu với bố mẹ hai bên nội ngoại thì ngày mùng ba là ngày để chúc Tết thầy cô, những người có công dạy bảo chúng ta nên người[1]. Ngày "Tết thầy" này được xem như "ngày Nhà giáo Việt Nam" thời xưa, khi ngày 20/11 chưa chính thức ra đời, là cơ hội để bao thế hệ học trò tỏ lòng biết ơn đến những người "đưa đò"[1].
Nhà nghiên cứu Lê Nguyễn, trong bài "Mỹ tục xưa: 'Mùng ba tết thầy' trong ngày Xuân" đăng trên báo Thanh Niên ngày 24/01/2023, cho biết trong thang bậc xã hội xưa, vị trí người thầy còn cao hơn cả cha mẹ (Quân Sư Phụ), song trong đời sống gia đình, nhân những ngày lễ tết, người con có bổn phận báo hiếu trước tiên[2]. Mối quan hệ thầy trò ngày xưa luôn gắn bó, đặc biệt trong những ngày tết, tình sư đệ được thể hiện rõ nét qua mỹ tục tết thầy vào ngày mùng ba[2].
Vào thời điểm này, từng tốp học trò lũ lượt kéo nhau đến nhà thầy, từ những cậu bé tóc còn để chỏm đến những chàng trai đã đến tuổi lập gia đình. Điều họ thể hiện chủ yếu là tình cảm nồng nàn, lòng biết ơn đối với người đã có công truyền đạt cho họ sự hiểu biết, dạy cho họ biết sống xứng đáng với cương vị của kẻ sĩ trên đời[2]. Quà cáp học trò mang theo để tết thầy thường không đắt giá, thường là một thúng gạo nhỏ, hoặc một cặp gà vịt, đường mứt, bánh trái, hoặc một vài quan tiền[2].
Tết thầy xưa còn gắn với những nghĩa vụ nào?
Ngoài việc chúc Tết, việc người học trò đền đáp công ơn thầy dạy còn được thể hiện dưới các hình thức khác. Một là tiền học phí, mỗi năm cha mẹ học trò nộp làm một hay hai lần, cả thảy khoản 4 quan tiền. Nếu thầy dạy học ở một gia đình nào khác thì mỗi năm gia chủ may cho thầy hai quần, hai áo dài, ba áo cộc[2]. Thứ đến là tiền tết thầy vào các kỳ nghỉ trong năm, thường là ba cái tết: tết Đoan ngọ (mùng 5 tháng 5), Tết cơm mới vào tháng 10, và Tết Nguyên đán[2].
Học trò ngày xưa còn có nghĩa vụ đóng góp "tiền đồng môn" là khoản tiền góp khi cha mẹ thầy, vợ thầy, hay chính thầy qua đời. Người có trọng trách lập danh sách đóng góp khoản tiền này là cậu học trò được thầy phân công làm Trưởng tràng nội. Danh sách lập xong, Trưởng tràng ngoại sẽ thu tiền và những học trò cũ của thầy, dù đã làm đến Thượng thư, Tổng đốc, cũng đều phải đóng góp sòng phẳng[2].
Các cách hiểu chữ "cha", "mẹ" trong câu nói này
Câu "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" được hai bài báo diễn giải không hoàn toàn giống nhau:
| Cách hiểu | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Theo bên nội, bên ngoại | Mùng một cúng tổ tiên, thăm gia đình bên nội và cha mẹ; mùng hai sang bên ngoại | Cách giải thích của bài trên báo Tiền Phong[1] |
| Hai ngày đầu cho cha mẹ | Người con hiếu thảo dành hai ngày đầu năm cho cha mẹ, ngày thứ ba dành cho thầy | Cách diễn đạt của nhà nghiên cứu Lê Nguyễn[2] |
| Theo thứ bậc xã hội | Thầy đứng trên cha mẹ trong thang bậc Quân Sư Phụ, nhưng ngày lễ Tết người con báo hiếu cha mẹ trước | Cũng theo Lê Nguyễn[2] |
Thứ tự chúc Tết này có còn đúng ngày nay không?
Ngày nay, nhiều người linh động hơn trong việc đi chúc Tết và tùy vào hoàn cảnh, điều kiện của mỗi gia đình để việc chúc Tết thuận tiện và không quá nặng nề, áp lực[1]. Ngoài các mối quan hệ họ hàng, nội tộc, thầy cô thì còn có những mối quan hệ xã giao, công việc, làm ăn bên ngoài[1].
Điều đáng nói là tinh thần cốt lõi của câu nói vẫn được giữ: đó là sự kính trọng với bậc sinh thành và lòng biết ơn với người dạy dỗ. Thứ tự ba ngày có thể thay đổi, nhưng ý nghĩa nhắc nhở về đạo hiếu và đạo học thì vẫn còn nguyên giá trị.
Phân biệt "Tết cha", "Tết mẹ" với "Tết thầy"
Cần phân biệt rõ: "Tết cha" và "Tết mẹ" thuộc phạm vi gia đình, huyết thống; còn "Tết thầy" thuộc phạm vi xã hội, học vấn. Trong thang bậc xã hội xưa, vị trí người thầy còn cao hơn cả cha mẹ (Quân Sư Phụ), song trong đời sống gia đình, nhân những ngày lễ tết, người con có bổn phận báo hiếu trước tiên[2]. Đây là điểm cân bằng tinh tế giữa hai hệ giá trị: gia đình và xã hội.
Vì sao mùng ba mới Tết thầy?
Bài trên báo Tiền Phong giải thích: cha mẹ là đấng sinh thành, dưỡng dục, còn người dạy dỗ cho nên người hữu dụng là thầy học, do đó ngày mùng ba học trò đồng môn rủ nhau đến viếng thầy dạy chữ hoặc dạy nghề, mang theo lễ vật để tỏ chút lòng[1]. Nhà nghiên cứu Lê Nguyễn ghi nhận rằng tình thầy trò thể hiện vào những ngày đầu năm mới là một ấn tượng đậm nét trong tâm khảm các cậu học trò, và về sau này, dù trôi dạt nơi đâu, lòng người học trò vẫn không quên những người thầy của một thời tóc còn để chỏm[2].
Tổng kết
Câu "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" là một tập quán truyền miệng, phản ánh thứ tự chúc Tết trong ba ngày đầu năm theo quan niệm xưa. Cách hiểu phổ biến nhất là mùng một dành cho bên nội và cha, mùng hai dành cho bên ngoại và mẹ, mùng ba dành cho thầy cô. Tuy nhiên, các cách hiểu về chữ "cha", "mẹ" không hoàn toàn thống nhất, và ngày nay nhiều gia đình vận dụng linh hoạt tùy hoàn cảnh. Điều còn lại qua thời gian là tinh thần kính trọng bậc sinh thành và lòng biết ơn người dạy dỗ.
