Ảnh: Không rõ tác giả, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
TL;DR: Chu Văn An (1292-1370) là bậc thầy giáo mẫu mực nhất lịch sử Việt Nam, người dâng 'Thất trảm sớ' nổi tiếng và từ quan về dạy học. Đền thờ ông trên núi Phượng Hoàng (Hải Dương) là quần thể di tích quốc gia, tiêu biểu cho đạo lý 'Tôn sư trọng đạo' của dân tộc.
Chu Văn An là ai và hành trình từ làng quê Thanh Trì đến Tư nghiệp Quốc Tử Giám?
Chu Văn An, hiệu là Tiều Ẩn, tự Linh Triệt, sinh ngày 25 tháng 8 năm Nhâm Thìn, niên hiệu Trùng Hưng thứ 2 (1292) tại thôn Văn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Trì (trước 7/2025) (nay thuộc Hà Nội). Cha ông là Chu Văn Thiện, mẹ là Lê Thị Chuân. Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và có tư chất hơn người.
Dù đỗ Thái học sinh (tương đương Tiến sĩ thời bấy giờ), Chu Văn An không ra làm quan mà ở nhà mở trường dạy học. Tiếng lành đồn xa, học trò theo học rất đông, trong đó có nhiều người sau này thành danh. Sự nghiệp giáo dục của ông được vua Trần Minh Tông biết đến, vua đã vời ông ra làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, tức là người đứng đầu trường đại học đầu tiên của Việt Nam, phụ trách việc giảng dạy cho các hoàng tử và con em quý tộc.
Bảng tóm tắt các mốc cuộc đời và sự nghiệp của Chu Văn An theo dữ kiện trong bài.
| Mốc thời gian | Sự kiện | Địa điểm |
|---|---|---|
| 25 tháng 8 năm 1292 | Sinh ra | thôn Văn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Trì (trước 7/2025) |
| Thời Trần Minh Tông | Được vời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám | Quốc Tử Giám |
| Thời Trần Dụ Tông | Dâng Thất trảm sớ xin chém 7 gian thần | |
| Sau khi từ quan | Về ẩn cư, mở trường dạy học, viết sách, nghiên cứu y dược | Chí Linh, Hải Dương |
| 1370 | Qua đời, thọ 78 tuổi | Chí Linh, Hải Dương |
Thất trảm sớ là gì và khí tiết chính trực của Chu Văn An?
Dưới thời vua Trần Dụ Tông, triều đình rơi vào cảnh suy đồi khi quyền lực rơi vào tay các gian thần. Chứng kiến cảnh nước nhà rối ren, với tấm lòng yêu nước thương dân và bản tính cương trực, Chu Văn An đã dâng lên vua bản "Thất trảm sớ" nổi tiếng, xin chém đầu 7 tên gian thần lộng hành. Hành động này thể hiện khí phách hiếm có của một nhà giáo dám đối đầu với cái xấu, dám nói thẳng, nói thật vì lợi ích quốc gia.
Tuy nhiên, bản sớ không được vua Dụ Tông chấp thuận. Thất vọng trước triều chính, Chu Văn An quyết định từ quan, rời bỏ chốn quan trường về vùng đất Chí Linh (Hải Dương) ẩn cư. Tại đây, ông sống cuộc đời thanh bạch, tiếp tục mở trường dạy học, viết sách và nghiên cứu y dược. Cuộc đời ông là tấm gương sáng về sự liêm khiết và tiết tháo của tầng lớp trí thức phong kiến Việt Nam thời bấy giờ.
Vì sao Chu Văn An được tôn vinh là "Vạn Thế Sư Biểu" tại Văn Miếu?
Chu Văn An mất năm 1370, thọ 78 tuổi. Với những cống hiến to lớn cho nền giáo dục và đạo học nước nhà, ông được các triều đại sau tôn vinh là "Vạn Thế Sư Biểu" (người thầy của muôn đời). Đặc biệt, ông là một trong số rất ít những bậc hiền nho trong lịch sử được thờ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, một vinh dự tối cao mà không phải vị quan hay học giả nào cũng có được. Sự nghiệp và công đức của ông được ghi chép trang trọng trên văn bia tại Văn Miếu, trở thành biểu tượng bất tử cho tinh thần hiếu học và đạo lý tôn sư trọng đạo của dân tộc.
Quần thể đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng có gì đặc biệt?
Để tưởng nhớ công ơn của người thầy vĩ đại, đền thờ Chu Văn An được xây dựng trên núi Phượng Hoàng, thuộc phường Văn An, thành phố Chí Linh (trước 7/2025), thành phố Hải Phòng. Nơi đây chính là vùng đất ông chọn làm nơi ẩn cư và dạy học những năm cuối đời. Quần thể di tích được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 2008, bao gồm 3 khu chính: Đền thờ, Lăng mộ và Điện Lưu Quang.
Kiến trúc đền thờ và những công trình tiêu biểu
Đền thờ được xây dựng trên một thế đất cao, rộng và linh thiêng của núi Phượng Hoàng, mang kiến trúc thời Nguyễn với kiểu chữ "Nhị", chồng diêm hai tầng tám mái. Để đến được đền, du khách phải vượt qua hơn 100 bậc đá, tạo cảm giác trang nghiêm và tĩnh mịch. Trên bậc lên có khắc 4 chữ Hán lớn: "Vạn Thế Sư Biểu", khẳng định vị thế tối cao của ông trong lòng dân tộc.
Năm 2004, UBND tỉnh Hải Dương đã khởi công tu bổ, tôn tạo quần thể di tích với quy mô lớn nhất từ trước đến nay. Các hạng mục chính như đền thờ phần mộ, hai dãy nhà giải vũ, điện Lưu Quang, tháp bút, giếng Son, Miết Trì được đặt trong một tổng thể kiến trúc hài hòa, vừa đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc, vừa mang tính hiện đại. Công trình được khánh thành vào ngày 4/1/2008, nhân kỷ niệm 637 năm ngày mất của ông, với sự tham dự của lãnh đạo Đảng, Nhà nước và đông đảo nhân dân cả nước.
Lăng mộ Chu Văn An và những câu chuyện tâm linh
Cách đền khoảng 600m là khu lăng mộ của thầy Chu Văn An. Theo truyền thuyết, vị trí đặt mộ thầy chính là đầu của chim Phượng, biểu tượng cho đỉnh cao của công lý và đức hạnh. Cách mộ khoảng 50m về phía Tây có một giếng nhỏ. Nhiều du khách đến viếng mộ thường uống một ngụm nước từ giếng với niềm tin rằng khí thiêng sông núi nơi đây sẽ ngấm vào cơ thể, mang lại sự may mắn và trí tuệ.
Giá trị văn hóa và giáo dục của Chu Văn An trong đương đại
Ngày nay, đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là điểm đến tâm linh, giáo dục truyền thống của đông đảo du khách, cán bộ, giáo viên, học sinh, sinh viên trên cả nước. Vào mỗi dịp Tết đến xuân về, hàng nghìn người dân lại tìm về đây để xin chữ, cầu mong một năm mới học hành thi cử đỗ đạt, công việc hanh thông. Hình ảnh người thầy giáo họ Chu với cuộc đời thanh bạch, cương trực và hết lòng vì sự nghiệp trồng người vẫn còn nguyên giá trị, trở thành tấm gương soi chung cho các thế hệ thầy cô giáo hôm nay trong sự nghiệp giáo dục nước nhà.
