Tục mua muối đầu năm và gánh nước đầu năm có ý nghĩa gì?

Tục mua muối đầu năm và gánh nước đầu năm là gì?

Tục mua muối đầu năm là thói quen mua một túi muối nhỏ vào sáng mùng 1 Tết hoặc ngay sau thời khắc giao thừa, mang về nhà để lấy may cho cả năm. Tục gánh nước đầu năm là việc người "tốt vía" gánh nước đến đổ đầy chum, vại, bể của gia chủ trong những ngày đầu năm, vì gia chủ tin ai đem nước tới lúc đầu Xuân thì cũng đem theo vận may, giúp việc làm ăn hanh thông^[4].

Cả hai tập tục này đều thuộc nhóm phong tục Tết cầu may, bên cạnh nhiều tục lệ khác như hái lộc, xông đất, mừng tuổi. Chúng phản ánh cách người Việt xưa tư duy về thời gian và về các yếu tố thiết yếu của đời sống.

Vì sao người Việt có tục "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi"?

PGS.TS Bùi Xuân Đính viết trong cuốn Bách khoa thư làng Việt cổ truyền rằng câu "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" lúc đầu chỉ để nhắc người đi chợ Tết đừng quên, đừng mua thiếu những thứ nhà nào cũng cần trong mấy ngày Tết, mà muối và vôi là hai thứ như thế. Về sau lời nhắc ấy thành một quan niệm dân gian, rồi được giữ như một tục lệ^[1].

Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, lưu ý rằng nhà nào cũng dùng muối quanh năm. Người xưa tin thứ gia vị mặn này khử được xú uế, đuổi được tà ma và đem may mắn về cho gia đình. Vị mặn của muối còn được hiểu là sự mặn mà, gắn bó giữa những người trong nhà^[1].

Tiến sĩ Lưu Huyền Trang, giảng viên bộ môn Cơ sở văn hóa Việt Nam, Khoa Tuyên truyền, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhìn thấy trong tục "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" một triết lý sâu sắc của người Việt xưa về tình người và về thời gian. Bà phân tích: muối là hình ảnh của tình cảm mặn mà, gắn bó, bền chặt, nên mua muối đầu năm là cầu cho gia đình hòa thuận, các mối quan hệ tốt đẹp. Vôi là hình ảnh của việc tẩy uế, làm mới, xây dựng, nên mua vôi cuối năm là để quét dọn, sửa sang nhà cửa và khép lại cái cũ. Theo bà, người Việt xưa nghĩ về thời gian như một vòng tròn: lúc kết thúc là lúc thanh lọc, còn sự tái sinh đi liền với lúc bắt đầu^[1].

Tục mua muối đầu năm có ý nghĩa gì trong tâm thức dân gian?

Dân gian nhìn hạt muối trắng trong như thứ mang tính dương, sạch sẽ và tinh khiết. Người ta tin muối khử xú uế, xua tà ma, cho gia chủ gặp hung hóa cát và rước thêm may mắn vào nhà ngay ngày đầu Năm mới^[2].

Muối cũng là hình ảnh của tình cảm tốt đẹp: nghĩa vợ chồng, tình đôi lứa, tình thân trong nhà được ví là mặn nồng, thắm thiết. Vì vậy mua muối đầu năm là cầu cho gia đình luôn đậm đà, gắn kết, và rộng hơn là cầu cho quan hệ với họ hàng, xóm giềng, bạn bè, bạn hàng làm ăn buôn bán đều tốt đẹp, thuận lợi^[2].

Xét về đời sống thực tế, bữa ăn hằng ngày của ai cũng cần muối, không người nào sống thiếu nó được. Mua muối đúng lúc đầu năm vì thế còn mang ý mong cả năm thực phẩm dồi dào, cuộc sống sung túc, thịnh vượng^[2].

Một chi tiết đáng chú ý là người bán đong muối vun lên thành ngọn chứ không gạt ngang, ngụ ý tài lộc đầy đặn, dồi dào^[2]. Với đồng bào Bắc Bộ, trong đời sống thường ngày muối quan trọng chỉ sau gạo, nên bát muối mua đầu năm được đong đầy có ngọn, không gạt bằng miệng bát^[3].

Gánh nước đầu năm: tục lệ cầu may của cư dân nông nghiệp

Người làm nông xưa coi nước là chuyện sống còn. Chum, vại, lu, chậu được đổ đầy nước trong mấy ngày đầu năm vì thế là điềm báo một năm sung túc. Tục gánh nước cầu may sinh ra từ đó, đi cùng câu "nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống"^[4].

Điểm đặc biệt là người gánh nước thường là người ngoài gia đình. Mùng Một Tết, các gia đình thuê người "tốt vía" gánh nước và thưởng tiền đầu năm cho họ. Gia chủ tin ai đem nước tới lúc đầu Xuân thì cũng đem theo vận may, giúp việc làm ăn cả năm hanh thông^[4].

Một bài báo thuật lại sách Tiểu luận về dân Bắc Kỳ của học giả Pháp Gustave Dumoutier (1850-1904) cho biết khoảng cuối thế kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX, Hà Nội có lệ này: sáng mùng Một Tết, người gánh nước thuê gánh hai thùng nước đến nhà thân chủ để chúc Tết, với ý chúc gia đình "tiền vào như nước". Khi ấy, đầu thế kỷ XX, thành phố đã có nhà máy lọc nước và các máy nước công cộng cấp nước cho phố phường, nghề gánh nước thuê sinh ra từ đó. Người làm nghề dùng đòn gánh, mỗi chuyến hai thùng, gánh nước đổ vào bể hay chum của từng nhà để dùng trong sinh hoạt^[5].

Ngày Tết người ta thường ngại đến nhà nhau sớm vì e gia chủ "kiêng" tuổi người xông nhà; riêng người gánh nước thuê thì không phải ngại lệ kiêng ấy. Gánh hai xô nước tới, họ được chủ nhà đón cùng lời chúc: "Năm mới, mừng ông bà giàu có tiền như nước!", rồi lần nào cũng nhận bao lì xì rủng rỉnh tiền xu^[5].

Về sau, khi nước máy đã quen thuộc ở cả thành thị lẫn nông thôn, tục gánh nước cầu may mai một dần; nay chỉ vài vùng trung du phía Bắc còn giữ, như một nét văn hóa hiếm hoi^[4].

Mua muối đầu năm ở vùng ven biển Nghệ An

Với người dân ven biển Nghệ An, mua muối đầu năm ngoài chuyện cầu may còn là cách nhắc nhau về quá khứ, về nghề làm muối một thời vất vả, khốn khó^[6].

Tại Nghệ An, theo một bài báo dịp Tết Bính Ngọ 2026, từ sáng mùng 2 đến mùng 3 Tết, đường sá ở các xã Diễn Châu, Hải Châu, Quỳnh Phú đã rộn tiếng rao của người bán muối dạo. Người miền biển mua muối đầu năm để cầu một năm mới bình an, may mắn^[6].

Muối đem bán là muối biển sạch do diêm dân ở Kim Liên và Tiền Tiến, hai làng của xã Diễn Kim cũ, làm thủ công. Nhờ đã nằm kho nhiều tháng, hạt muối khô, trắng tự nhiên, mặn đúng vị và không chát. Người bán chia muối vào các túi nhỏ, hai loại: gói 10.000 đồng và gói 15.000 đồng. Người mua đầu Xuân chỉ lấy một, hai gói vì mua là để lấy may, cầu bình an, mọi sự hanh thông. Muối đầu năm chỉ bán buổi sáng, trong hai ngày mồng 2 và mồng 3 Tết. Một người bán ở xã Hải Châu cho biết chị bán được gần 200 túi nhỏ mỗi ngày. Không ai mặc cả, nhiều khách còn trả cao hơn giá và không lấy lại tiền thừa^[6].

Một người mua ở xã Diễn Châu kể chị đựng muối vừa mua trong bát sứ, để ở góc bếp; ra Giêng chị đem rang, giã nhỏ rồi dùng dần khi nấu nướng, làm việc bếp núc hằng ngày^[6].

Muối mặn và có khả năng trị khuẩn; từ đó người dân tin muối biển xua được ưu phiền và những điều không may, thanh lọc được uế tạp, giữ cho cuộc sống ấm êm^[6].

Tục mua muối đầu năm được thực hành như thế nào?

Người ta thường mua muối ngay từ sớm mùng 1 Tết. Vì thế sáng hôm ấy, ở đồng bằng Bắc Bộ, người bán muối dạo đi khắp phố, khắp đường làng, có người đặt thúng muối bán ngay trước cổng chùa. Gần như ai cũng vui vẻ mua vài đồng muối để lấy may cả năm, chẳng ai mặc cả. Muối bán ngày đầu năm được gọi là "muối lộc"^[3].

Nhiều người quen mua một túi muối nhỏ đem về để trong nhà, ngay sau giao thừa hoặc vào sáng sớm mùng 1 Tết. Sáng mùng 1, gánh muối rong có mặt khắp phố phường, trước cổng đền, cổng chùa, một cảnh đã thành quen, nhất là ở miền Bắc^[1].

Tại Nghệ An, trước cổng và quanh các nơi thờ tự như đền Cờn, đền Cuông, đền Cả, đền Nẻ, đền Bạch Mã, chùa Cổ Am cũng bày nhiều túi muối nhỏ, gói buộc gọn gàng, cẩn thận, để người dân và du khách đi hành hương, vãn cảnh tiện mua^[6].

Những cách lý giải khác về tục "cuối năm mua vôi"

Bên cạnh ý nghĩa dọn dẹp, quét vôi lại nhà cửa, cổng ngõ để chuẩn bị đón Tết, tục "cuối năm mua vôi" còn có nhiều cách lý giải khác.

Theo sách Hội hè lễ Tết của người Việt của học giả Nguyễn Văn Huyên, vôi trừ được tà, ngăn được ma quỷ. Người ta mua vôi bột về rắc quanh nhà để đuổi ma quỷ khỏi phần đất của gia đình, cũng là đuổi đi rủi ro, đen đủi của năm cũ^[2].

Vôi còn liên quan đến phong tục dựng cây nêu vào dịp Tết. Lệ xưa dựng cây nêu Tết vào đúng ngày cúng ông Công ông Táo, 23 tháng Chạp, để đuổi ma quỷ cùng những điều bất hạnh của năm cũ và cầu Năm mới tốt lành, quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt. Thân cây nêu treo cờ, phướn, đèn lồng, câu đối, chuông gió và một niêu đất đựng vôi. Dưới gốc, người ta rắc vôi bột trắng thành vòng tròn, hoặc thành hình cánh cung với mũi tên chĩa ra cổng, để đuổi tà ma^[2].

Người Việt xưa còn cần vôi để ăn trầu. Thiếu vôi thì miếng trầu chẳng đỏ, chẳng nồng, nhạt nhẽo, như câu ca dao: "Có trầu, có vỏ không vôi, có chăn có chiếu không người nằm chung". Vôi ăn trầu lại phải là vôi tôi để lâu. Muốn có "miếng trầu là đầu câu chuyện" đãi khách tới chúc Tết thì gia chủ phải mua vôi, tiếp vào ông bình vôi từ trước Tết^[2].

Ông bình vôi là cái bình đựng vôi ăn trầu, được coi như vật thiêng trong nhà. Gia chủ giữ gìn rất kỹ và không để bình vơi hay cạn vôi, vì bình hết vôi cũng như nhà cạn tài lộc. Nhưng vì có thành ngữ "bạc như vôi", người xưa kiêng tiếp vôi vào bình lúc đầu Năm mới, nên buộc phải cho ông bình vôi no đủ từ trước Tết^[2].

Những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai tục lệ

Cả hai tục lệ đều có chung một điểm: chúng gắn với những yếu tố thiết yếu nhất của đời sống nông nghiệp là muối và nước. Qua đó người xưa gửi vào ước mong một năm mới đủ đầy, sung túc.

Tục mua muối đầu năm hiện nay còn phổ biến không?

Tục mua muối đầu năm hiện nay vẫn còn khá phổ biến, nhất là ở đồng bằng Bắc Bộ và tỉnh Nghệ An, hai nơi các nguồn có tả. Ở Nghệ An, đây là một nét văn hóa truyền thống có ở nhiều địa phương và được truyền lại qua nhiều đời. Ngoài các xã miền biển Quỳnh Phú, An Châu, Diễn Châu, Hải Châu, ở những xã đồng bằng và miền núi như Đô Lương, Yên Thành, Tân Châu, Hùng Châu, Vân Tụ, Giai Lạc cũng dễ gặp người chở muối bằng xe máy đi rao dọc đường làng, đường liên xã, hoặc bày muối trong thúng, mẹt, thùng nhựa ở quán xá, góc chợ, ven đường^[6].

Trong khi đó, từ khi có nước máy, tục gánh nước cầu may đã mai một, nay chỉ vài vùng trung du phía Bắc còn giữ^[4].