Vì sao Tết Việt Nam có năm lệch Tết Trung Quốc một ngày hoặc cả tháng?

Vì sao Tết Nguyên Đán Việt Nam và Trung Quốc khác ngày?

Tết Nguyên Đán, còn gọi Tết cả, Tết ta, là mốc mở đầu năm âm lịch. Phần lớn các năm, Việt Nam và Trung Quốc đón Tết cùng một ngày dương lịch. Nhưng cứ vài năm lại có một năm hai bên lệch nhau một ngày, và cá biệt có năm lệch hẳn một tháng. Hiện tượng này từng gây tranh cãi, có thời bị quy cho việc nước này hay nước kia tính sai lịch. Thực ra nguyên nhân nằm ở chỗ khác: hai bên cùng dùng một loại lịch, nhưng tính theo hai múi giờ khác nhau, và áp dụng quy tắc đặt tháng nhuận có thể cho ra hai kết quả.

Lịch âm Việt Nam có phải là một loại lịch riêng không?

Không. Lịch âm mà người Việt dùng là lịch âm dương, tức loại lịch phối hợp cả chu kỳ Mặt Trăng lẫn chu kỳ Trái Đất quanh Mặt Trời. Lịch âm dương lấy Mặt Trăng quay một vòng quanh Trái Đất làm một tháng, đồng thời phối hợp với Trái Đất quay một vòng quanh Mặt Trời làm một năm, hợp cả hai lại thành lịch âm dương^[1]. Sách cũng gọi loại lịch này là lịch vạn niên, và nêu rõ biện pháp để hàn gắn hai chu kỳ lệch nhau chính là tháng nhuận^[1].

Về nguyên lý, lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc cùng gốc ấy. Cái khác nằm ở chỗ người tính lịch đứng ở kinh tuyến nào và lấy múi giờ nào làm chuẩn.

Cơ chế tính tháng và tính năm của lịch âm dương là gì?

Muốn hiểu vì sao lệch, phải nắm ba khái niệm: sóc, trung khí và tháng nhuận.

• Sóc là thời điểm Mặt Trăng, Trái Đất và Mặt Trời thẳng hàng, Mặt Trăng nằm giữa, tức lúc trăng non. Ngày chứa điểm sóc được lấy làm mồng một âm lịch.
• Trung khí là các mốc chia năm Mặt Trời thành 12 phần, gồm Đông chí, Đại hàn, Vũ thủy, Xuân phân, Cốc vũ, Tiểu mãn, Hạ chí, Đại thử, Xử thử, Thu phân, Sương giáng, Tiểu tuyết. Ngoài ra còn 12 tiết khí xen giữa, gọi chung là tiết khí.
• Tháng nhuận là tháng được chèn thêm để bù chênh lệch giữa năm âm (khoảng 354 ngày) và năm dương (khoảng 365 ngày).

Nguyên tắc đặt tháng nhuận phổ biến trong lịch âm dương là: tháng nào trong năm không chứa trung khí thì tháng ấy được lấy làm tháng nhuận của tháng liền trước. Đây chính là chỗ dễ phát sinh khác biệt nhất giữa hai bộ lịch.

Vì sao lệch một ngày?

Lệch một ngày hầu như luôn đến từ việc tính điểm sóc theo hai múi giờ khác nhau. Việt Nam tính theo giờ Việt Nam. Khi điểm sóc rơi vào khoảng thời gian chênh lệch giữa hai múi giờ, tức rơi vào khoảng nửa đêm đến một giờ sáng theo giờ Việt Nam, thì cùng một điểm sóc ấy lại được ghi vào hai ngày khác nhau ở hai bên. Bên nào ghi sớm hơn một ngày thì mồng một của bên ấy cũng sớm hơn một ngày, và Tết lệch đúng một ngày.

Đây là loại lệch "sát nút", không phải sai lịch. Cùng một hiện tượng thiên văn, đứng ở hai kinh tuyến khác nhau thì ghi ngày khác nhau. Việc quy đổi múi giờ ảnh hưởng trực tiếp tới việc xác định mốc đầu giờ Tý, tức mốc chuyển ngày^[2]. Nguyên lý ấy áp dụng y hệt cho việc xác định ngày sóc.

Vì sao có năm lệch cả tháng?

Lệch cả tháng là chuyện hiếm và nguyên nhân thường không nằm ở múi giờ, mà nằm ở tháng nhuận. Một năm âm lịch có 12 hoặc 13 tháng. Khi có tháng nhuận, vị trí tháng nhuận do quy tắc "tháng không chứa trung khí" quyết định. Nếu một tháng không chứa trung khí rơi sát một mốc nào đó, hai bên có thể chọn hai tháng khác nhau làm tháng nhuận, hoặc đặt tháng nhuận ở hai vị trí khác nhau trong năm. Khi ấy, toàn bộ các tháng phía sau bị đẩy lệch nhau một tháng, và Tết năm kế tiếp lệch nhau cả tháng.

Có trường hợp khác cũng dẫn tới lệch một tháng: hai bên khác nhau ở chỗ lấy Đông chí làm mốc tháng 11 hay không, hoặc dùng điểm sóc ở múi giờ nào để xác định tháng 11. Một khi tháng 11 bị đặt khác, cả chuỗi tháng sau đó lệch theo.

Bảng so sánh hai trường hợp lệch là gì?

Tranh cãi lịch pháp trong lịch sử Việt Nam diễn ra thế nào?

Chuyện lệch Tết không chỉ là chuyện kỹ thuật tính toán, mà từng là chuyện chính sự. Sử cũ ghi lại nhiều đoạn triều đình quan tâm tới việc làm lịch, sai các quan coi việc lịch pháp, và có lúc phải chỉnh lại cách tính cho khớp với tiết khí. Việc nhà nước phong kiến đứng ra ban lịch là cách khẳng định quyền quản lý thời gian, đồng thời cũng là cách bảo đảm mùa vụ và lễ nghi không bị lệch.

Phan Khôi, trong bài báo năm 1934 bàn về Tết Nguyên Đán, đặt vấn đề ở một góc khác: Tết chỉ là một ngày đầu năm, và việc mừng Tết là chuyện tâm lý của dân tộc, không phải chuyện thiên định^[3]. Cách đặt vấn đề ấy cho thấy ngay từ đầu thế kỷ 20, giới trí thức Việt Nam đã coi Tết là một quy ước văn hóa có thể bàn, chứ không phải một mốc bất khả xâm phạm.

Vậy Tết Việt Nam có "đúng" hơn hay "sai" hơn Tết Trung Quốc không?

Không bên nào sai. Đây là điểm cần nói rõ, vì nhiều người vẫn hiểu lệch ngày là dấu hiệu một bên tính nhầm. Lịch âm dương là lịch thiên văn, mà thiên văn thì tùy điểm quan sát. Lịch âm dương là lịch thiên văn, mà thiên văn thì tùy điểm quan sát: giờ phải lấy theo nơi sinh làm gốc, nên một bộ lịch tính theo giờ nơi này có thể khác một bộ lịch tính theo giờ nơi khác mà không bên nào sai. Hai bộ lịch đều đúng theo chuẩn của nó.

Điều đáng lưu ý là lịch Việt Nam hiện hành được tính theo giờ Việt Nam, nên về nguyên tắc nó là bộ lịch riêng của Việt Nam, không phải bản sao của lịch Trung Quốc. Chính vì thế mới có những năm lệch ngày, và những năm ấy không phải lỗi của ai cả.

Nên tra Tết thế nào cho đúng việc mình cần?

Khi tra ngày Tết, nên tra theo lịch Việt Nam, vì đó là lịch dùng cho các ngày lễ, ngày cúng, ngày nghỉ ở Việt Nam. Nếu bạn cần đối chiếu với lịch nước ngoài, hãy nhớ rằng lệch ngày không có nghĩa là một bên ghi sai. Với những việc hệ trọng như cưới hỏi, động thổ, giỗ chạp, mốc tính vẫn là ngày âm lịch Việt Nam. Còn nếu chỉ muốn biết ngày Tết năm nay, câu trả lời nằm ở lịch Việt Nam, không cần đối chiếu với bất kỳ lịch nào khác.

Tết Việt Nam lệch Tết Trung Quốc vì sao?

Tết Việt Nam lệch Tết Trung Quốc vì hai lý do: múi giờ dùng để xác định điểm sóc, và quy tắc đặt tháng nhuận. Lệch một ngày là chuyện múi giờ, lệch cả tháng là chuyện tháng nhuận. Cả hai đều là kết quả của một bộ lịch thiên văn tính theo điểm quan sát riêng, không phải dấu hiệu bên nào tính sai.^[1][2][3]