Vì sao nhà kinh tế lại quan tâm tới năm Rồng?
Câu trả lời ngắn: vì việc canh sinh năm Rồng tạo ra một biến động dân số đến từ niềm tin chứ không đến từ kinh tế, nên nó dùng được như một "thí nghiệm tự nhiên". Nhà kinh tế cần một cú đẩy ngẫu nhiên vào quy mô gia đình để tách tác động nhân quả của con đầu lòng khỏi những khác biệt sẵn có giữa các gia đình. Việc canh năm Rồng cho họ cú đẩy ấy.
Vấn đề gốc của kinh tế lao động là tương quan không phải nhân quả. Phụ nữ có con nhỏ đi làm ít hơn, nhưng không thể kết luận con cái gây ra việc ấy chỉ từ tương quan: người ta có thể chọn sinh con ở giai đoạn họ vốn đã định rút khỏi thị trường lao động, hoặc hoàn cảnh khiến cả hai việc cùng xảy ra. Muốn đo tác động nhân quả, cần một nguồn biến động về quy mô gia đình không dính dáng tới quyết định đi làm. Lịch con giáp, trong một số cộng đồng, cung cấp đúng loại biến động đó.
Người Hoa ở Malaysia canh năm Rồng khác nhau theo nơi ở như thế nào?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTrong một thí nghiệm tự nhiên, Goodkind (1995) khai thác tập tục dồn sinh của người Hoa ở Malaysia vào năm Rồng để xem địa vị thiểu số tác động thế nào lên hành vi sinh sản2. Kết quả then chốt: những huyện có tỉ lệ người Hoa thấp lại chứng kiến việc canh năm Rồng phổ biến hơn. Từ đó, tác giả gợi ý rằng khi ở vị thế thiểu số, người ta củng cố bản sắc tộc người, và biểu đạt bản sắc ấy qua hành vi sinh nở2.
Điểm đáng chú ý về phương pháp: đây là so sánh giữa các huyện trong cùng một quốc gia, cùng một khung pháp lý, cùng một nền kinh tế vĩ mô. Biến số thay đổi là mật độ tộc người, không phải mức sống. Nếu việc canh năm Rồng chỉ phản ánh điều kiện kinh tế, ta khó giải thích vì sao nó lại mạnh hơn ở nơi người Hoa ít hơn. Cách đọc hợp lý là: ở nơi mình là thiểu số, người ta bám vào dấu hiệu văn hoá để phân biệt mình với xung quanh, và dấu hiệu ấy có thể là năm sinh con.
Cần nói rõ phạm vi: kết quả này thu được trên người Hoa ở Malaysia, không suy ra cho người Việt khi chưa có nghiên cứu trên người Việt.
Canh sinh theo lịch âm ở Singapore nói thêm điều gì?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnVới dữ liệu Singapore từ 1970 đến 1990, Goodkind (1996) xem xét việc sinh theo năm con giáp và nhận thấy số sinh năm Rồng tăng lên trong khi năm Hổ giảm xuống; hơn nữa, tập tục canh năm càng mạnh lên khi quá trình hiện đại hoá diễn ra, thay vì suy yếu3. Tác giả lý giải hiện tượng này bằng mối quan tâm tới "chất lượng con" trong bối cảnh gia đình ít con3.
Phát hiện này phản trực giác theo một nghĩa nhất định. Kỳ vọng thông thường là hiện đại hoá, học vấn cao, đô thị hoá sẽ làm niềm tin con giáp phai nhạt. Dữ liệu Singapore giai đoạn ấy cho thấy điều ngược lại: việc canh năm tăng lên. Cách giải thích của tác giả là khi số con giảm, mỗi đứa con trở thành một khoản đầu tư lớn hơn, và cha mẹ càng chú ý tới thời điểm sinh để tối ưu hoá cơ hội cho con3.
Ở đây cần phân biệt hai tầng: dữ liệu về biến động số sinh theo năm con giáp là tầng dữ kiện; cách giải thích bằng "chất lượng con" là tầng diễn giải của tác giả. Bài này trình bày cả hai và ghi rõ tầng nào là tầng nào.
Nhà kinh tế dùng biến động ấy để đo điều gì?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnVere (2008) tận dụng sự thay đổi số sinh gây ra bởi lịch con giáp như một biến công cụ, nhằm ước lượng tác động nhân quả của con đầu lòng lên việc đi làm của phụ nữ1. Phần tóm tắt nêu hai kết quả chính: thứ nhất, con đầu lòng có ảnh hưởng lớn hơn hẳn so với những đứa con sau; thứ hai, niềm tin con giáp đủ mạnh để tạo ra biến động dân số có thể dùng như thí nghiệm tự nhiên1.
Logic của biến công cụ, nói gọn: ta cần một biến có ảnh hưởng tới việc sinh con đầu lòng nhưng không ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định đi làm, ngoài con đường qua việc sinh con. Năm Rồng thoả hai điều kiện ấy trong mẫu nghiên cứu: nó đẩy một số gia đình sinh sớm hơn hoặc muộn hơn họ định, và bản thân việc năm ấy là năm Rồng không làm thay đổi khả năng đi làm của người mẹ theo bất kỳ cơ chế nào khác. Khi ấy, chênh lệch về việc đi làm giữa nhóm bị đẩy và nhóm không bị đẩy được quy cho tác động của con đầu.
Điều đáng nhấn mạnh: giá trị của phát hiện nằm ở chỗ niềm tin đủ mạnh để dịch chuyển hành vi ở quy mô đo được. Đây không phải chuyện hệ con giáp đoán đúng vận mệnh đứa trẻ, cũng không phải chuyện phủ nhận rằng niềm tin ấy có tác dụng. Niềm tin đổi hành vi, hành vi đổi kết quả đo được. Hiệu ứng có thật theo đúng nghĩa ấy.
Bảng đối chiếu ba nghiên cứu
| Nghiên cứu | Phạm vi dữ liệu | Câu hỏi | Kết quả tóm tắt |
|---|---|---|---|
| Vere (2008)1 | Tác động nhân quả của con đầu lòng lên việc đi làm của phụ nữ | Tác động của con đầu lớn hơn nhiều so với các con sau; biến động theo lịch con giáp dùng được làm biến công cụ | |
| Goodkind (1995)2 | Người Hoa ở Malaysia, so sánh giữa các huyện | Địa vị thiểu số ảnh hưởng tới hành vi sinh sản thế nào | Canh năm Rồng phổ biến hơn ở huyện có tỉ lệ người Hoa thấp |
| Goodkind (1996)3 | Singapore, 1970 tới 1990 | Việc canh sinh theo lịch âm thay đổi thế nào cùng hiện đại hoá | Sinh năm Rồng tăng, năm Hổ giảm; canh năm tăng cùng hiện đại hoá |
Các ô để trống là những chỗ nguồn trong danh mục không nói tới. Bài không suy đoán thay nguồn.
Canh sinh năm Rồng có phải chuyện của riêng người Hoa?
Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTrong nhiều cộng đồng gốc Hoa ở Đông Á và Đông Nam Á, năm Rồng được xem là năm đẹp để sinh con, và một số gia đình chủ động canh thời điểm sinh để con rơi vào năm ấy. Đây là điều người ta tin và làm, ghi nhận qua hành vi sinh nở, không phải một khẳng định về vận mệnh đứa trẻ.
Ở Việt Nam, quan niệm chọn năm sinh con cũng tồn tại, tuy cách biểu đạt và mức độ phổ biến có thể khác. Bài Năm Rồng có làm tăng số trẻ sinh ở Việt Nam không? đã xử lý phần dữ liệu Việt Nam; bài này không lặp lại.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnTrong danh mục nguồn của bài này chưa có nghiên cứu nào thực hiện phép đo tương tự trên dữ liệu Việt Nam. Mọi suy rộng từ Malaysia hay Singapore sang Việt Nam ở thời điểm hiện tại đều là giả định chưa có bằng chứng kèm theo.
Điều bài này không nói
Bài không khuyên chọn năm sinh con. Không có nguồn nào trong danh mục đưa ra lời khuyên như vậy, và các nghiên cứu được dẫn ở đây cũng không đặt câu hỏi ấy. Câu hỏi của họ là câu hỏi đo lường: làm sao tách được tác động nhân quả của một biến số khỏi tương quan, và hành vi sinh nở nói gì về bản sắc và về cách con người phản ứng với hiện đại hoá.
Cũng cần tách bạch: kết quả về tác động của con đầu lòng lên việc đi làm của người mẹ là kết quả trên một mẫu dữ liệu cụ thể, ở một nước cụ thể, trong một giai đoạn cụ thể. Nó không phải một quy luật chung cho mọi xã hội, và nó không nói gì về việc nuôi con năm Rồng tốt hay xấu cho đứa trẻ.
Vậy câu chuyện thật sự nằm ở đâu?
Nằm ở chỗ niềm tin con giáp đủ mạnh để tạo ra biến động dân số đo được, và biến động ấy đủ sạch để nhà kinh tế dùng làm công cụ đo lường. Đây là một trường hợp hiếm: một niềm tin văn hoá vừa có ý nghĩa với người trong cuộc, vừa trở thành dữ liệu dùng được cho một câu hỏi khoa học xã hội hoàn toàn khác. Hai vai ấy không triệt tiêu nhau. Ý nghĩa của câu chuyện là về hành vi, không về vận mệnh trẻ.
