TL;DR: Cúng khai trương buổi chiều vẫn được. Hiệp kỷ biện phương thư xét việc khai trương theo ngày, Phan Kế Bính chỉ ghi việc mới bắt đầu thường kén giờ hoàng đạo, và các sách ấy không có điều nào cấm làm lễ buổi chiều. Ngày nào cũng có ít nhất một giờ hoàng đạo trong khoảng 13h tới 19h; trong dân gian, người ta chọn giờ ấy và tránh giờ xung với tuổi chủ nhà.
Cúng khai trương buổi chiều có được không?
Cúng khai trương buổi chiều vẫn được. Các sách xem ngày dẫn trong bài không có điều nào cấm làm lễ buổi chiều; trong dân gian, người ta chỉ lưu ý chọn giờ hoàng đạo và tránh ngày, giờ xung với tuổi gia chủ. Các sách ấy xét việc khai trương trước hết theo ngày.
Sách Hiệp kỷ biện phương thư ghi ngày trực Thành nên "nhập học, phủ dụ biên cảnh, di chuyển, tu bổ đê điều, khai trương", rồi giải thích: "Thành là tận cùng của hợp cục, Khai là bắt đầu của sinh khí"[1]. Sách xét việc khai trương theo ngày, không chia buổi sáng hay buổi chiều.
Ngoài ngày trực Thành, sách còn ghi khai trương (開市) vào việc nên làm của ngày trực Khai và ngày trực Mãn[1].
Vì sao nhiều người vẫn chọn cúng khai trương buổi sáng?
Tâm lý chuộng buổi sáng bắt nguồn từ quan niệm dân gian về khí dương. Buổi sáng được xem là lúc vạn vật bắt đầu một ngày mới, khí dương đang lên, thuận cho việc khởi đầu. Cúng khai trương buổi sáng cũng giúp chủ cửa hàng kịp mở cửa đón khách ngay trong ngày, tránh cảm giác "cúng xong rồi mà trời đã tối".
Đây là quan niệm, không phải quy định. Trong mục Xem ngày kén giờ của sách Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính xếp việc khai trương cửa hàng cửa hiệu vào những việc thường phải xem ngày kén giờ, và ghi: việc gì lúc mới bắt đầu, như lúc mới xuất hành, đi cưới, dựng nhà, hạ huyệt, "thường đều kén lấy giờ hoàng đạo"[2]. Ông chỉ nói kén giờ hoàng đạo, không nói phải làm vào buổi sáng.
Có người tin rằng cúng khai trương buổi chiều sẽ khiến việc làm ăn "tối", khó sáng sủa. Đây là cách nói truyền miệng; các sách xem ngày dẫn trong bài không ghi điều này.
Chọn giờ cúng khai trương theo tục xưa thế nào?
Trong dân gian, giờ cúng khai trương thường được chọn theo hai điều: ưu tiên giờ hoàng đạo, và tránh giờ xung với tuổi gia chủ. Cụ thể:
- Giờ hoàng đạo: mỗi ngày có 6 giờ hoàng đạo và 6 giờ hắc đạo, tính theo địa chi của ngày. Việc gì lúc mới bắt đầu, người xưa thường kén giờ hoàng đạo.
- Tránh giờ xung tuổi: nhiều nhà kiêng giờ xung với tuổi chủ nhà theo địa chi. Ví dụ người tuổi Dần kiêng giờ Thân, tuổi Mão kiêng giờ Dậu.
Sách Bát Môn Thần Khóa có một phép khác: đếm tháng, ngày, giờ lần lượt qua tám cung bát quái để ra một cửa rồi đoán theo cửa ấy, như ví dụ: "Ngày mùng 8 tháng giêng giờ Thân có khách lại coi quẻ... giờ Thân tại Khảm, Khảm là Hưu"[3]. Đây là phép xem quẻ của một phái riêng, không phải cách chọn giờ phổ biến trong dân gian Việt Nam.
Ngày nào có giờ hoàng đạo vào buổi chiều?
Giờ hoàng đạo không cố định theo khung giờ mà đổi theo địa chi của ngày. Bảng dưới theo phép tính giờ hoàng đạo Phan Kế Bính chép trong Việt Nam phong tục; với ngày Dần, ngày Thân, ông ghi rõ các giờ hoàng đạo là Tý, Sửu, Thìn, Tỵ, Mùi, Tuất[2].
| Ngày (địa chi) | Sáu giờ hoàng đạo | Giờ hoàng đạo buổi chiều |
|---|---|---|
| Tý, Ngọ | Tý, Sửu, Mão, Ngọ, Thân, Dậu | Thân (15h-17h), Dậu (17h-19h) |
| Sửu, Mùi | Dần, Mão, Tỵ, Thân, Tuất, Hợi | Thân (15h-17h) |
| Dần, Thân | Tý, Sửu, Thìn, Tỵ, Mùi, Tuất | Mùi (13h-15h) |
| Mão, Dậu | Tý, Dần, Mão, Ngọ, Mùi, Dậu | Mùi (13h-15h), Dậu (17h-19h) |
| Thìn, Tuất | Dần, Thìn, Tỵ, Thân, Dậu, Hợi | Thân (15h-17h), Dậu (17h-19h) |
| Tỵ, Hợi | Sửu, Thìn, Ngọ, Mùi, Tuất, Hợi | Mùi (13h-15h) |
Ngày nào cũng có ít nhất một giờ hoàng đạo trong khoảng 13h tới 19h. Muốn dùng bảng, tra địa chi của ngày định cúng trong lịch.
Cúng khai trương buổi chiều cần lưu ý gì?
Khi cúng khai trương buổi chiều, có vài điểm cần lưu ý để buổi lễ diễn ra trang trọng và đúng tục:
- Chọn giờ tốt trong buổi chiều: chọn giờ hoàng đạo buổi chiều của đúng ngày ấy theo bảng trên (Mùi, Thân hay Dậu tùy ngày).
- Sắp lễ vật đầy đủ: mâm cúng khai trương thường gồm hương, hoa, quả, rượu, trà, xôi, gà hoặc heo quay tùy quy mô, cùng giấy tiền vàng mã. Lễ vật không phụ thuộc vào buổi sáng hay chiều.
- Chừa thời gian sau lễ: cúng chiều thì nên để đủ thời gian hóa vàng ở chỗ an toàn, dọn mâm và mở cửa đón khách trước khi trời tối.
Chọn giờ khai trương bằng quẻ Dịch thì sao?
Một số người chọn ngày giờ khai trương bằng cách lập quẻ Dịch cho chính ngày giờ dự định mở cửa.
Sách Chu Dịch nhật khóa của Phan Tín Thông (bản chuyển ngữ Vũ Phác) có nêu nguyên tắc: "Ngày khai trương tốt nhất là có được quẻ Lục hợp... kỵ quẻ Lục xung nhất", và giải thích "Lục xung biến Lục hợp, trước khó khăn sau thành công. Lục hợp biến Lục xung, trước tốt sau thất bại"[5]. Sách có ví dụ một cửa hàng quần áo khai trương lúc 9 giờ 40 phút sáng (giờ Tân Tỵ) ngày 11 tháng Giêng năm Đinh Sửu (1997), được luận là "đại cát đại lợi, tiền vào làm ăn thuận lợi"; trong lời luận, sách viết "ngày đó từ giờ Mùi đến giờ Dậu, là đắc lợi"[5]. Sách chọn giờ theo quẻ, không đặt buổi sáng làm điều kiện.
Phép lập quẻ này không phải cách xem ngày phổ biến của người Việt. Trong mục Xem ngày kén giờ, Phan Kế Bính chỉ ghi chọn ngày theo lịch và các sao tốt xấu, chọn giờ theo giờ hoàng đạo; phép gieo quẻ ông chép riêng ở một mục khác của sách[2].
Việc cúng khai trương buổi chiều có mang lại may mắn hay không thì chưa có nghiên cứu nào kiểm chứng. Các kết luận trong bài dựa trên quan niệm và quy ước của các sách xem ngày, không phải bằng chứng khoa học về hiệu quả tài chính.
