TL;DR: Giỗ Tổ Hùng Vương diễn ra vào mùng 10 tháng 3 âm lịch tại Đền Hùng, Phú Thọ, tưởng nhớ công lao dựng nước của các vua Hùng theo truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ. Ngày này được vua Khải Định ấn định năm 1917, trở thành quốc giỗ từ 2001 và ngày nghỉ lễ toàn quốc chính thức từ năm 2007, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt.
Giỗ Tổ Hùng Vương là gì?
Giỗ Tổ Hùng Vương, còn gọi là Quốc giỗ hay Lễ hội Đền Hùng, diễn ra vào ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Đây là ngày lễ trọng đại bậc nhất của dân tộc Việt Nam, nơi con cháu khắp mọi miền đất nước và kiều bào ở nước ngoài cùng hướng về để tưởng nhớ công lao dựng nước của các vua Hùng, những vị vua được coi là thủy tổ của người Việt.
Các mốc thời gian và sự kiện liên quan đến việc xác lập, công nhận ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.
| Năm | Sự kiện | Đơn vị hoặc người liên quan |
|---|---|---|
| 1917 | Đề nghị ấn định mùng 10 tháng 3 âm lịch làm ngày Quốc tế tế lễ tại Đền Hùng | Lê Trung Ngọc |
| 2001 | Giỗ Tổ Hùng Vương chính thức được công nhận là quốc giỗ của cả nước | Nhà nước Việt Nam |
| 2007 | Quyết định đưa mùng 10 tháng 3 âm lịch thành ngày nghỉ lễ chính thức toàn quốc | Quốc hội |
| 2012 | Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại | UNESCO |
Truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ và các vua Hùng
Theo truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều đời, Lạc Long Quân, con trai thần Long Nữ, mang dòng dõi rồng, kết duyên cùng Âu Cơ, con gái Đế Lai, thuộc dòng dõi tiên. Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con. Sau đó, Lạc Long Quân và Âu Cơ chia tay: 50 người con theo mẹ lên núi, 50 người con theo cha xuống biển, cùng nhau khai phá, mở mang bờ cõi. Người con trưởng theo mẹ được suy tôn làm vua, lấy hiệu Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu (nay thuộc Phú Thọ), mở đầu cho thời đại các vua Hùng trị vì đất nước qua 18 đời, theo cách tính truyền thống.
Dù mang màu sắc huyền thoại, truyền thuyết "con Rồng cháu Tiên" và thời đại Hùng Vương gắn liền với những chứng cứ khảo cổ học về nền văn minh Đông Sơn, phản ánh giai đoạn hình thành nhà nước sơ khai và văn hóa lúa nước đầu tiên của người Việt cổ ở vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Với người Việt, câu chuyện này không chỉ là huyền sử mà còn là biểu tượng thiêng liêng về cội nguồn chung, gắn kết mọi người dân Việt Nam dưới danh xưng "đồng bào", những người cùng sinh ra từ một bọc.
Nguồn gốc ngày Giỗ Tổ mùng 10 tháng 3 là gì?
Tục thờ cúng Hùng Vương tại vùng đất Phong Châu, Phú Thọ đã có từ lâu đời trong dân gian, tuy nhiên việc thống nhất một ngày giỗ chung trên phạm vi cả nước chỉ chính thức được xác lập vào đầu thế kỷ 20. Năm 1917, dưới triều vua Khải Định (niên hiệu Khải Định thứ 2), quan Tuần phủ Phú Thọ là Lê Trung Ngọc đã có công văn đề nghị Bộ Lễ ấn định lấy ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm làm ngày Quốc tế (quốc lễ) tổ chức tế lễ tại Đền Hùng, thống nhất với ngày giỗ vua Hùng thứ 18 vốn đã được nhân dân địa phương thờ cúng từ trước.
Sau này, Nhà nước Việt Nam tiếp tục khẳng định tầm quan trọng của ngày lễ này: từ năm 2001, Giỗ Tổ Hùng Vương chính thức được công nhận là quốc giỗ của cả nước; đến năm 2007, Quốc hội quyết định đưa ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch trở thành ngày nghỉ lễ chính thức trên toàn quốc, để mọi người dân có điều kiện hướng về cội nguồn. Năm 2012, "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ" đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, ghi nhận giá trị độc đáo của tín ngưỡng thờ tổ tiên chung mang tầm quốc gia, một hiện tượng hiếm có trên thế giới.
Nghi lễ tại Đền Hùng gồm những gì?
Khu di tích Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh, gồm nhiều đền thờ được xây dựng qua các thời kỳ như Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng, Đền Giếng và Lăng Hùng Vương. Vào dịp Giỗ Tổ, nghi lễ quan trọng nhất là lễ rước kiệu và lễ dâng hương tại Đền Thượng, nơi tương truyền vua Hùng từng làm lễ tế trời đất, cầu mưa thuận gió hòa. Đoàn rước kiệu từ các xã, phường lân cận với cờ, hoa, lễ vật truyền thống như bánh chưng, bánh giầy diễu hành trang nghiêm lên núi. Ngoài phần lễ, phần hội cũng diễn ra sôi động với các hoạt động văn hóa dân gian như hát Xoan (di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận, có nguồn gốc từ vùng đất Tổ), thi gói bánh chưng, kéo co, đấu vật, thu hút hàng triệu lượt người hành hương mỗi năm.
Ý nghĩa với dân tộc Việt Nam
Giỗ Tổ Hùng Vương không đơn thuần là một lễ hội tôn giáo hay tín ngưỡng địa phương, mà đã trở thành biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết dân tộc và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" sâu sắc của người Việt. Câu ca dao "Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng Ba" đã trở thành lời nhắc nhở quen thuộc, thấm sâu vào tâm thức bao thế hệ, khẳng định rằng dù ở đâu, làm gì, mọi người con đất Việt vẫn luôn hướng về một cội nguồn chung.
