Hiệu ứng Sao Hỏa của Gauquelin: lần chiêm tinh có vẻ đúng trong dữ liệu, và vì sao giới nghiên cứu không chấp nhận

Hiệu ứng Sao Hỏa của Gauquelin rốt cuộc nói điều gì?

Năm 1955, nhà tâm lý người Pháp Michel Gauquelin công bố giả thuyết mà sau này được gọi là hiệu ứng Sao Hỏa: Sao Hỏa nằm ở một số vị trí nhất định trên bầu trời vào lúc sinh của các nhà vô địch thể thao thường xuyên hơn so với lúc sinh của người bình thường. Cụ thể, đường đi biểu kiến của Sao Hỏa từ lúc mọc đến lúc lặn được chia thành sáu phần bằng nhau gọi là các cung phần sáu, trong đó cung 1 bắt đầu khi Sao Hỏa mọc và cung 4 bắt đầu khi Sao Hỏa qua kinh tuyến bắc nam. Hai cung then chốt cho nhà vô địch thể thao là cung 1 và cung 4.

Theo Nienhuys, Gauquelin cho rằng ở nhóm nhà vô địch thể thao xuất sắc, tỷ lệ sinh trong các cung then chốt của Sao Hỏa không nằm quanh mức nền của dân số nói chung là 17 phần trăm, mà cao hơn, vào khoảng 22 phần trăm. Đây là một khẳng định thống kê, không phải một lời diễn giải biểu tượng, nên nó có thể bị kiểm tra bằng dữ liệu độc lập. Chính vì vậy nó trở thành điểm nóng của cuộc tranh luận kéo dài nhiều thập niên.

Vì sao hai nhà tâm lý nghiêm túc từng coi tương quan kiểu Gauquelin là đáng nghiên cứu tiếp?

Trong cuốn "Astrology: Science or Superstition?" xuất bản năm 1982, Hans J. Eysenck và David K. B. Nias đi tới kết luận rằng chiêm tinh truyền thống nói chung không được dữ liệu ủng hộ, nhưng riêng tương quan kiểu Gauquelin thì đáng nghiên cứu tiếp. Đây là một kết luận có phân biệt, không phải một sự chấp nhận toàn bộ chiêm tinh. Cần nói rõ đây là kết luận của hai nhà tâm lý ấy, không phải một kết luận đã được giới nghiên cứu đồng thuận.

Eysenck là một trong những nhà tâm lý học có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ 20, nổi tiếng với các nghiên cứu về nhân cách và trí tuệ. Ông cũng là người có thái độ khác thường với các chủ đề bị khoa học chính thống xếp ra ngoài lề. Trong một bài viết năm 1986, Eysenck tự bảo vệ cách làm của mình: ông nói rằng khác với phần lớn người phê phán, ông đã đọc kỹ khối tài liệu lớn đã tích lũy quanh các chủ đề chiêm tinh và cận tâm lý, đặc biệt là các nghiên cứu thực nghiệm cùng những vấn đề phương pháp luận và thống kê nảy sinh từ đó. Ông cho rằng không thể dùng phán đoán tiên nghiệm để loại bỏ loại chủ đề này, vì các nhà khoa học đã sai quá nhiều lần khi đưa ra những tuyên bố dứt khoát kiểu ấy.

Bài viết của David K. B. Nias năm 2016 trên tạp chí Personality and Individual Differences đặt các lần hợp tác của Eysenck vào bối cảnh rộng hơn: bạo lực trên truyền hình, hiện tượng dị thường, bút tích học và chiêm tinh. Cần lưu ý rằng kho tư liệu hiện có chỉ có thẻ thư mục của bài này, nên trong bài này chỉ dẫn lại điều tóm tắt nói: bài viết đặt các lần Eysenck kiểm tra chiêm tinh vào bối cảnh, và nói về kết luận ông rút ra sau đó. Không nên thêm con số hay kết luận cụ thể nào ngoài điều tóm tắt ấy.

Phép thử Pháp trên hơn 1.000 nhà vô địch đã làm gì?

Để kiểm tra giả thuyết bằng dữ liệu hoàn toàn mới, một nhóm nghiên cứu Pháp do Claude Benski đứng đầu đã tiến hành phép thử trên hơn 1.000 nhà vô địch thể thao, với quy tắc chọn mẫu được định trước. Kết quả công bố năm 1996 cho thấy hiệu ứng Sao Hỏa không lặp lại được. Nói cách khác, khi dữ liệu được chọn theo quy tắc đã định trước khi nhìn kết quả, tỷ lệ sinh trong các cung then chốt của Sao Hỏa ở nhóm nhà vô địch không còn cao hơn mức nền một cách đáng kể.

Đây là một kết quả quan trọng vì nó nhắm trực tiếp vào điểm yếu mà các phép thử trước đó để lộ ra: cách chọn mẫu. Khi quy tắc chọn mẫu được cố định trước, người nghiên cứu không còn chỗ để điều chỉnh mẫu theo hướng có lợi cho giả thuyết. Kết quả âm tính trong điều kiện như vậy là một bằng chứng mạnh chống lại giả thuyết ban đầu.

Lập luận thiên lệch chọn mẫu và phản bác của Ertel

Paul Kurtz cùng các cộng sự công bố năm 1997 trên Journal of Scientific Exploration bài "Is the Mars Effect Genuine?", trong đó lập luận rằng hiệu ứng nhiều khả năng do thiên lệch trong cách chọn mẫu vận động viên. Cùng năm, Jan Willem Nienhuys công bố bài nhìn lại trên Skeptical Inquirer, cho rằng hiệu ứng là một ảo giác thống kê sinh ra từ cách chọn và loại dữ liệu. Nienhuys thuật lại chi tiết quá trình: cuốn sách Gauquelin dùng để chọn nhà vô địch cho phép thử năm 1967 chứa 636 nhà vô địch Pháp đủ điều kiện; Gauquelin yêu cầu dữ liệu sinh cho 589 người, số còn lại không có nơi sinh xác định được; dữ liệu hữu ích thu được trong 430 trường hợp, và trong số này có 88 người thuộc nhóm "khó tìm". Trong 88 người khó tìm ấy, 27 người, tức 30,7 phần trăm, sinh trong cung then chốt của Sao Hỏa.

Nienhuys cũng nêu rằng năm 1979 Gauquelin công bố một tuyển chọn mới các nhà vô địch châu Âu, lấy từ cuốn từ điển kế tiếp của bộ từ điển Seghers, và dùng những tiêu chí khá đáng ngờ: người chơi các môn cá nhân chỉ được nhận nếu đã ít nhất giành huy chương trong một cuộc thi châu Âu, trong khi cầu thủ bóng đá chỉ cần một lần được chọn khoác áo đội tuyển Pháp là đủ, còn với các môn đồng đội không phải bóng đá như bóng bầu dục và bóng ném thì cần hơn mười lần được chọn vào đội tuyển quốc gia. Và một lần nữa, nhóm "khó tìm" lại cho tỷ lệ Sao Hỏa cao.

Về phía bảo vệ giả thuyết, Suitbert Ertel là người phản bác mạnh mẽ nhất. Nienhuys dẫn lại rằng nhà chiêm tinh người Đức Peter Niehenke gọi các hiệu ứng hành tinh được cho là ấy là những sự kiện khoa học vô giá, và dẫn lời nhà tâm lý người Đức Suitbert Ertel, người từng nói rằng các phát hiện của Gauquelin cũng giống như bất kỳ cấu trúc khoa học thực nghiệm lý thuyết nào khác đã được chứng minh là đúng trong lịch sử. Cần lưu ý rằng đây là dẫn gián tiếp: kho tư liệu hiện có chưa có bài của chính Ertel, nên các ý kiến của ông chỉ được nêu qua các nguồn dẫn lại, và không nên quy cho ông những lập luận mà các nguồn ấy không thuật lại.

Vì sao quy tắc chọn dữ liệu phải định trước khi nhìn kết quả?

Nienhuys nêu một nguyên tắc phương pháp luận đáng chú ý: các phép tính ý nghĩa thống kê là một kiểu cá cược khoa học, và chúng chỉ có nghĩa nếu được hoạch định trước khi thu thập dữ liệu. Ông so sánh với đời thường: đặt cược sau khi cuộc đua đã kết thúc, hoặc đặt nhiều cược với giá của một cược, không được coi là công bằng, và về mặt này khoa học nên giống đời thường.

Đây chính là điểm cốt lõi của toàn bộ câu chuyện. Khi người nghiên cứu được phép quyết định sau khi đã nhìn thấy dữ liệu rằng ai thuộc nhóm "khó tìm", ai bị loại, ai được tính, thì xác suất tìm ra một kết quả có vẻ ý nghĩa sẽ tăng lên đáng kể ngay cả khi giả thuyết ban đầu không đúng. Các quy tắc chọn mẫu định trước, chính là điều mà phép thử Pháp của Benski và cộng sự đã áp dụng, nhằm chặn con đường ấy lại.

Các phép thử độc lập đã đi tới đâu?

Như bảng trên cho thấy, các phép thử độc lập đi theo hai hướng khác nhau. Phép thử Hoa Kỳ công bố trên Skeptical Inquirer cho kết quả thấp hơn cả mức nền: trong 408 nhà vô địch chỉ có 55 người, tức 13,48 phần trăm, sinh trong cung then chốt của Sao Hỏa. Nếu hiệu ứng là thật và có độ lớn như Gauquelin báo cáo, con số này đáng lẽ phải cao hơn 17 phần trăm, chứ không thấp hơn. Kết quả này dẫn tới một cuộc tranh luận kéo dài, và Nienhuys mô tả nó như những cuộc tranh luận về các cuộc tranh luận, gần như vô tận.

Điều đáng chú ý là phép thử Zelen năm 1977 đã cho thấy mức nền của dân số nói chung đúng là gần 17 phần trăm, nghĩa là hiệu ứng hoặc là thật, hoặc là do lỗi xử lý dữ liệu. Chính vì hai khả năng này vẫn còn mở, một phép thử hoàn toàn mới với dữ liệu hoàn toàn mới được yêu cầu, và đó là lý do phép thử Hoa Kỳ ra đời.

Nienhuys cũng nêu một điểm quan trọng về bản chất của các giả thuyết hành tinh: chúng không liên quan gì tới hiện tượng rất thật là ngày sinh của người chơi thể thao giỏi có xu hướng phân bố rất không đồng đều theo mùa. Ông dẫn nghiên cứu của Dudink công bố trên Nature năm 1994 về ngày sinh và thành tích thể thao. Sự phân bố theo mùa này là một hiện tượng có thật và có thể giải thích bằng các yếu tố như tháng sinh ảnh hưởng tới cơ hội được tuyển chọn và huấn luyện, hoàn toàn khác với giả thuyết về vị trí Sao Hỏa lúc sinh. Việc Sao Hỏa mọc có thể xảy ra bất cứ lúc nào trong ngày, độc lập với mùa, khiến giả thuyết hành tinh không thể giải thích cho hiện tượng phân bố theo mùa.

Vì sao giới nghiên cứu không chấp nhận hiệu ứng này?

Giới nghiên cứu chính thống không chấp nhận hiệu ứng Sao Hỏa chủ yếu vì ba lý do. Thứ nhất, phép thử với quy tắc chọn mẫu định trước, cụ thể là phép thử Pháp của Benski và cộng sự năm 1996, không lặp lại được kết quả. Thứ hai, các phân tích của Kurtz và cộng sự năm 1997 cùng Nienhuys năm 1997 chỉ ra rằng kết quả ban đầu nhiều khả năng do thiên lệch trong cách chọn và loại dữ liệu. Thứ ba, phép thử Hoa Kỳ cho kết quả thấp hơn cả mức nền, đi ngược lại dự đoán của giả thuyết.

Tuy vậy, cần nói rõ rằng tranh luận chưa khép hẳn. Suitbert Ertel là người bảo vệ giả thuyết mạnh mẽ nhất, và theo các nguồn dẫn lại, ông cho rằng các phát hiện của Gauquelin cũng giống như bất kỳ cấu trúc khoa học thực nghiệm lý thuyết nào khác đã được chứng minh là đúng trong lịch sử. Đây là một ý kiến thiểu số trong giới nghiên cứu, và kho tư liệu hiện có chưa có bài của chính Ertel, nên mọi dẫn lại ý kiến của ông trong bài này đều là dẫn gián tiếp qua các nguồn khác.

Một điểm cần thận trọng về phạm vi dữ liệu: các phép thử trên được làm ở Pháp, Hoa Kỳ và châu Âu, trên các nhóm nhà vô địch thể thao trong các thập niên khác nhau. Không có nghiên cứu nào trong số này được thực hiện trên người Việt Nam, nên không thể suy ra kết quả cho người Việt khi chưa có nghiên cứu trên người Việt.

Những điều có thật mà sinh ra từ niềm tin thì nên gọi đúng như vậy

Có một khả năng khác cần được nói đúng mực: nếu một người tin rằng Sao Hỏa ở vị trí nào đó lúc sinh sẽ cho họ năng khiếu thể thao, niềm tin ấy có thể đổi hành vi, và hành vi đổi kết quả. Một người tin mình có năng khiếu có thể luyện tập nhiều hơn, kiên trì hơn, tìm thầy tốt hơn, và do đó đạt thành tích cao hơn. Đây là một hiệu ứng có thật, sinh ra từ niềm tin, và nó không phải là bằng chứng cho việc chiêm tinh đoán đúng vị trí các hành tinh. Cũng không nên phủ nhận hiệu ứng ấy chỉ vì nó gắn với một hệ niềm tin. Cách nói đúng là: hiệu ứng có thật, nhưng nó thuộc về tâm lý và hành vi, không thuộc về vị trí Sao Hỏa lúc sinh.

Trong dân gian, người ta vẫn thường tin rằng ngày giờ sinh có ảnh hưởng tới tính cách và số phận. Đó là một niềm tin có bề dày văn hóa, và những người thực hành chiêm tinh làm việc trong khuôn khổ của nó. Bài này không nhằm đánh giá niềm tin ấy về mặt đạo đức hay văn hóa, mà chỉ trình bày điều xảy ra khi một giả thuyết cụ thể của nó được đem ra kiểm tra bằng dữ liệu thống kê.

Câu chuyện này để lại bài học gì về phương pháp?

Câu chuyện hiệu ứng Sao Hỏa là một trong những ví dụ rõ nhất về tầm quan trọng của việc định trước quy tắc chọn dữ liệu. Nienhuys đã nêu nguyên tắc này một cách dứt khoát: các phép tính ý nghĩa thống kê chỉ có nghĩa nếu được hoạch định trước khi thu thập dữ liệu, và đặt cược sau khi cuộc đua kết thúc không được coi là công bằng. Trong trường hợp này, chính sự khác biệt về quy tắc chọn mẫu giữa các phép thử đã tạo ra sự khác biệt về kết quả.

Điều này cũng cho thấy vì sao một kết quả ban đầu có vẻ ý nghĩa chưa đủ để kết luận. Khoa học cần các phép thử độc lập lặp lại được kết quả, và khi các phép thử độc lập không lặp lại được, cộng đồng nghiên cứu sẽ nghiêng về giả thuyết rằng kết quả ban đầu là một hiện tượng của dữ liệu chứ không phải của tự nhiên. Đây không phải là một thất bại của Gauquelin với tư cách một người làm dữ liệu, mà là một bài học về giới hạn của dữ liệu quan sát khi quy tắc chọn mẫu chưa được cố định trước.

Cần nhấn mạnh rằng Gauquelin là một nhà tâm lý làm dữ liệu nghiêm túc, người đã dành nhiều thập niên thu thập và phân tích dữ liệu sinh của hàng nghìn người. Chính vì dữ liệu của ông đủ lớn và đủ chi tiết để bị kiểm tra, câu chuyện này mới trở thành một trong những cuộc tranh luận phương pháp quan trọng nhất trong lịch sử nghiên cứu cận tâm lý và chiêm tinh. Kết luận của đa số nhà nghiên cứu là hiệu ứng không đứng vững khi mẫu được chọn theo quy tắc định trước, nhưng một số nhà nghiên cứu như Ertel vẫn phản bác lại kết luận ấy, và tranh luận chưa khép hẳn.