TL;DR: Hoa và cây ngày Tết ở Việt Nam không chỉ để trang trí mà còn mang theo lời cầu may. Miền Bắc chuộng hoa đào hồng thắm, miền Nam chuộng hoa mai vàng, còn cây quất (tắc) xuất hiện ở cả hai miền như biểu tượng của thu hoạch và tài lộc. Mỗi loài hoa, cây cảnh đều có cách chọn, cách chăm và tầng ý nghĩa riêng, phần lớn thuộc quan niệm dân gian hơn là quy luật bắt buộc.
Vì sao người Việt chơi hoa, cây cảnh ngày Tết?
Người Việt không chỉ ăn Tết mà còn chơi Tết. Trong các thú chơi ngày xuân, chơi hoa được xem là thanh nhã và cũng nhiều dụng ý nhất. Báo Tuổi Trẻ từng ghi nhận rằng ngày Tết, hoa là thứ không thể thiếu trong các gia đình: nhà nghèo khó đến mấy cũng gắng mua một vài bó hoa cúng, nhà giàu có thì chơi hoa để trang trí, thậm chí để thể hiện đẳng cấp[2]. Đằng sau việc mua hoa ấy là mong ước một năm mới nhiều may mắn và tốt lành, bởi mỗi loài hoa đều ẩn chứa một ngôn ngữ riêng, một phong cách riêng[1].
Cần phân biệt hai tầng ý nghĩa. Tầng thứ nhất là thẩm mỹ: hoa làm căn nhà sinh động, tươi vui. Tầng thứ hai là biểu tượng: hoa, cây cảnh được gán cho những phẩm chất như phú quý, trường thọ, sum vầy. Tầng thứ hai thuần túy là quy ước văn hóa, không phải quy luật tự nhiên, nên người đọc nên tiếp nhận như một nét đẹp của phong tục chứ không phải lời tiên đoán.
Hoa đào miền Bắc có nguồn gốc và ý nghĩa thế nào?
Hoa đào là loài hoa báo hiệu Tết đến, xuân về đối với người Việt[1]. Theo truyền thuyết, trên núi Đô Sóc ở biển Đông có cây đào rất to, dưới gốc cây có hai vị thần là Thần Đồ và Uất Lũy chuyên đuổi ác quỷ. Do tin rằng gỗ đào có thể trừ được quỷ, người xưa dùng tấm gỗ đào vẽ hai vị thần treo trước cửa nhà để trừ tà khi năm mới đến; về sau người ta dùng hoa đào đặt trong nhà để trừ dữ, đón vui[1].
Hoa đào được xem là tượng trưng cho sự vui tươi rực rỡ của mùa xuân và những điều tốt đẹp, đào đầm ấm khí dương xuân nên phù hợp với mọi người, mọi nhà[1]. Màu hồng thắm của hoa còn được hiểu là mang lại niềm vui, niềm hy vọng vào một năm mới tốt đẹp[3].
Về mặt trồng trọt, cây hoa đào tương đối khó trồng vì có yêu cầu về độ lạnh và độ ẩm mà vùng cận nhiệt đới khó đáp ứng[1]. Cây thường được trồng ở nơi nhiều ánh nắng, thoáng gió. Để đào ra hoa đúng dịp Tết, người trồng phải vặt bớt lá vào mùa thu và uốn cành tạo thế vào đầu đông[1].
Các giống đào phổ biến
Ở miền Bắc phổ biến là đào bích và đào phai. Đào bích tán rộng, hoa kép hồng thắm đến đỏ, hoa mọc rải đều khắp các cành kể cả cành lớn và cành tăm. Đào phai có màu hoa nhạt hơn, phơn phớt hồng, gồm cả loại cánh kép lẫn cánh đơn[3].
Ngoài ra còn có đào bạch, và tại Hà Nội có giống đào Thất Thốn (bảy tấc) hoa mọc đôi rất đặc biệt, hiện chỉ còn thấy ở một vài tư gia[1].
| Giống đào | Đặc điểm hoa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đào bích | Hoa kép, hồng thắm đến đỏ, mọc rải đều cả cành lớn lẫn cành tăm | Phổ biến ở miền Bắc |
| Đào phai | Màu nhạt hơn, phơn phớt hồng, có cả cánh kép và cánh đơn | Phổ biến ở miền Bắc |
| Đào bạch | Hoa trắng | Ít phổ biến hơn |
| Đào Thất Thốn | Hoa mọc đôi; tên gọi nghĩa là bảy tấc | Hiện chỉ còn ở một vài tư gia |
Hoa mai vàng miền Nam được hiểu theo những tầng nghĩa nào?
Ở miền Nam, hoa mai vàng là biểu tượng của ngày Tết đến[1]. Mai vàng có năm cánh, được xem là tượng trưng cho năm thần cát tường là Phúc, Lộc, Thọ, Khang, Ninh, còn màu vàng tượng trưng cho sự vinh hiển cao sang[1]. Một cách diễn giải khác cũng lưu hành trong dân gian: năm cánh mai tượng trưng cho ngũ phúc gồm khoái lạc, hạnh phúc, trường thọ, thuận lợi, hòa bình, đồng thời hội đủ âm dương ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ[3]. Hai cách lý giải này không mâu thuẫn nhưng cũng không phải một học thuyết thống nhất, chúng là những lớp nghĩa được cộng đồng bồi đắp qua thời gian.
Từ sau giao thừa đến sáng mùng 1 Tết, nếu cành mai trong nhà hoặc cây mai trước thềm nở đều và nhiều thì được coi là "hoa khai phú quý", năm đó gia đình sẽ có nhiều may mắn, phúc lộc[3].
Phân loại mai theo dân gian
Dân gian xưa chia hoa mai thành nhiều loại[1]:
- Khánh khẩu mai: mai trồng ở vùng núi Khánh Khẩu.
- Hà hoa mai: cánh mai giống cánh hoa sen, ôm tròn vào nhụy.
- Đàn hương mai: mai vàng màu sậm, nhiều hoa, hương thơm nồng, nở sớm.
- Ban khấu mai: cánh hoa cong cong, không nở xòe như các loại khác.
- Cẩu đăng mai: hoa nhỏ, không có hương thơm.
Ngoài các loại mai vàng kể trên, tại Lục Tỉnh còn có một loại mai trắng gọi là Nam mai[1].
Cách chọn mai ngày Tết
Theo kinh nghiệm dân gian, cành mai đẹp là gốc to, da sần sùi, mọc rêu càng tốt và có những dáng như chân quỳ, hạc bay, phụng hoàng. Người mua còn chú trọng cách phân chia nhánh trên một gốc: nhánh to nhánh nhỏ sắp xếp theo thứ lớp, bông rải đều, nhánh to khỏe, nhánh uyển chuyển, nụ bụ bẫm, lá non vừa nhú[1].
Cây quất (tắc) mang ý nghĩa gì trong ngày Tết?
Theo quan niệm của người Việt, cây quất (tắc) tượng trưng cho sự thu hoạch bội thu và khởi đầu một năm mới tốt đẹp. Vì vậy khi Tết đến, các gia đình thường chọn một cây quất xanh tươi, sum xuê với mong muốn gia tăng tiền bạc và vận may cho năm mới[3].
Đầu năm mới, nếu cây quất hội tụ đủ "tứ quý" là chồi xanh, hoa, quả chín và quả xanh thì được cho là sẽ gặp nhiều may mắn, thuận lợi[3].
Ngoài đào, mai, quất còn những loại hoa Tết nào khác?
Bên cạnh ba loại chủ đạo, nhiều loài hoa và cây cảnh khác cũng thường được trưng trong dịp Tết với những ý nghĩa riêng[3]:
| Loại hoa, cây | Ý nghĩa được gán |
|---|---|
| Hoa đồng tiền | Tượng trưng cho sự giàu có, phát đạt, tiền tài, thịnh vượng, đúng như tên gọi |
| Hoa vạn thọ (cúc vạn thọ) | Màu vàng tươi, cam rực giúp không gian bừng sáng; cầu sức khỏe, trường thọ và may mắn |
| Cây phát tài | Còn gọi cây thần tài, cây phất dụ xanh, cây phát lộc; mang ý nghĩa may mắn, thay đổi thời vận trong năm mới |
| Hoa cúc | Loài hoa phong phú về chủng loại như cúc châu sa, đầm hồng, hạc linh, hoàng long trảo, hoàng kim tháp[1] |
Với hoa đồng tiền, trước kia khi chưa có nhiều loại ngoại nhập, người dân miền Bắc chỉ có hai loại là đồng tiền đơn và đồng tiền kép; sau này nhiều giống mới được nhập khẩu và nhân giống nên hai loại cũ ít được trưng hơn[3]. Hoa vạn thọ còn được cho là giúp xua đuổi muỗi, côn trùng[3].
Vì sao mỗi miền chọn một loại hoa khác nhau?
Câu hỏi này thường được trả lời bằng hai lý do cộng lại: điều kiện khí hậu và phong tục vùng miền. Về khí hậu, cây hoa đào có yêu cầu về độ lạnh và độ ẩm mà vùng cận nhiệt đới khó đáp ứng, nên đào hợp với miền Bắc hơn[1]. Về phong tục, báo Tuổi Trẻ ghi nhận rằng chơi hoa ngày Tết không chỉ tùy vào tình hình kinh tế của gia chủ mà còn do phong tục vùng miền và quan niệm của chính người chơi; hai loại hoa phổ biến nhất là hoa mai và hoa đào[2].
Theo báo Tuổi Trẻ, từ khi đất nước thống nhất, không chỉ miền Bắc mà người dân miền Nam, trong đó có nhiều người gốc miền Bắc, cũng tìm hoa đào để chơi Tết[2]. Cũng bài này viết rằng người miền Trung và miền Nam chuộng hoa mai, một phần do khí hậu, một phần do quan niệm sống[2].
Những tầng nghĩa nào là dữ kiện và tầng nào là niềm tin?
Đây là điểm cần tách bạch khi đọc về phong tục. Các dữ kiện có thể kiểm chứng gồm: tên giống cây, đặc điểm thực vật học, cách trồng và cách chọn cây. Ví dụ, việc đào cần vặt lá vào mùa thu và uốn cành vào đầu đông để ra hoa đúng dịp Tết là kỹ thuật trồng trọt có thể quan sát[1].
Các tầng nghĩa còn lại như "năm thần cát tường", "ngũ phúc", "hoa khai phú quý", "tứ quý" là quan niệm dân gian[1][3]. Chúng có giá trị văn hóa và tâm lý rõ rệt, giúp người chơi hoa có thêm niềm vui và sự kỳ vọng, nhưng không nên được trình bày như lời dự báo về tài lộc hay vận hạn của một năm cụ thể.
Gợi ý của Nhật Nguyệt khi chọn hoa, cây ngày Tết
Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu bạn chọn hoa theo phong tục, hãy bắt đầu từ điều kiện thực tế của ngôi nhà. Nhà hướng nào, ánh sáng bao nhiêu, diện tích đặt chậu ra sao, thời gian bạn có thể chăm cây mỗi ngày là bao nhiêu. Một cành đào hay một cây mai khỏe, đúng dáng, hợp không gian sẽ đẹp và bền hơn một cây đắt tiền nhưng đặt sai chỗ.
Về mặt biểu tượng, bạn có thể chọn loài hoa ứng với điều mình muốn nhắc nhở bản thân trong năm mới: sự tươi mới của đào, sự sum vầy và thịnh vượng của mai, hay sự bội thu của quất. Đây là cách dùng biểu tượng mang tính cá nhân, không phải lời cam kết về kết quả tài chính hay sức khỏe.
Cuối cùng, nếu mục tiêu là giữ phong tục cho con cháu, việc giải thích cho trẻ hiểu vì sao nhà mình trưng loại hoa này lại quan trọng hơn việc mua cây thật đắt. Phong tục sống được là nhờ người ta hiểu mình đang làm gì và vì sao.
