TL;DR: Lễ hội Tiên Công là lễ hội truyền thống của cư dân vùng đảo Hà Nam, tỉnh Quảng Ninh, diễn ra từ mùng 4 tới mùng 7 tháng Giêng âm lịch, chính hội là mùng 7. Điểm nhấn là nghi lễ rước người, rước thọ: các cụ thượng 80, 90, 100 tuổi được con cháu rước bằng võng đào và kiệu lên miếu Tiên Công báo công với tiền nhân. Lễ hội tưởng nhớ các vị tiên công có công quai đê lấn biển, lập làng, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Lễ hội Tiên Công diễn ra khi nào và ở đâu?
Lễ hội Tiên Công là lễ hội truyền thống của cư dân vùng đảo Hà Nam, tỉnh Quảng Ninh, tổ chức hằng năm vào dịp Tết Nguyên đán. Theo Báo Quảng Ninh, lễ hội bắt đầu từ mùng 4 và kéo dài tới mùng 7 tháng Giêng âm lịch, trong đó mùng 7 là ngày chính hội đông vui và rực rỡ nhất[1]. Báo Thanh Niên năm 2026 cũng ghi lễ hội được tổ chức vào ngày 5 tới 7 tháng Giêng hằng năm tại Khu di tích quốc gia miếu Tiên Công[2]. Như vậy, các nguồn thống nhất về khoảng thời gian diễn ra lễ hội, chỉ khác nhau ở mốc khởi đầu được nhắc tới.
Không gian lễ hội trải rộng trên các phường Phong Cốc, Phong Hải, Yên Hải và xã Cẩm La, trung tâm là di tích miếu Tiên Công ở xã Cẩm La cùng các từ đường dòng họ tiên công đã được xếp hạng di tích quốc gia[1]. Báo Thanh Niên năm 2026 ghi miếu Tiên Công thuộc phường Phong Cốc, tỉnh Quảng Ninh (trước 7/2025 thuộc thị xã Quảng Yên)[2]. VOV1 năm 2025 cũng ghi địa bàn lễ hội gồm bốn phường Phong Cốc, Phong Hải, Yên Hải, Cẩm La thuộc thị xã Quảng Yên[3]. Cách ghi địa danh khác nhau giữa các nguồn phản ánh cả tên hành chính cũ và tên đơn vị được dùng sau sắp xếp, người đọc nên đối chiếu theo thời điểm của từng bài báo.
Miếu Tiên Công thờ ai?
Miếu Tiên Công thờ 17 vị tiên công, những người đầu tiên quai đê lấn biển lập nên các thôn Phong Cốc, Cẩm La, Yên Đông và làng Trung Bản[1]. Theo bia ký và gia phả mà Báo Quảng Ninh dẫn lại, khoảng từ năm 1434 tới 1500, 17 vị tiên công quê ở phường Kim Hoa (nay là phường Kim Liên), huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, thành Thăng Long cùng gia đình xuôi theo dòng sông Hồng ra cửa sông Bạch Đằng tìm kế mưu sinh[1]. Ban đầu họ sống trên thuyền bằng nghề đánh bắt tôm cá, rồi dừng lại ở một bãi triều, khẩn hoang đất đai, cải tạo thành ruộng lúa và lập làng[1].
Danh sách 17 vị tiên công được Báo Quảng Ninh ghi gồm: Vũ Song, Vũ Hồng Tiệm, Bùi Huy Ngoạn, Ngô Bách Đoan, Nguyễn Phúc Cốc, Nguyễn Phúc Thắng, Nguyễn Phúc Vinh, Lê Khép, Lê Mở, Vũ Tam Tỉnh, Vũ Giai, Nguyễn Nghệ, Nguyễn Thực, Bùi Bách Niên, Phạm Việt, Dương Quang Tín, Dương Quang Tấn. Hai vị Hoàng Nông và Hoàng Nênh quê ở Trà Lý (Nam Định) được ghi là những tiên công khai canh lập nên làng Trung Bản, sau sáp nhập vào xã Phong Lưu[1].
Truyền thuyết tiên công lập làng được kể thế nào?
Câu chuyện về việc các tiên công phát hiện ra nước ngọt để dừng lại lập làng được lưu truyền trong dân gian vùng đảo Hà Nam. Theo lời kể được Báo Quảng Ninh ghi lại, vào một đêm, nhóm người lên trú ở một gò nổi của bãi triều, nghe thấy tiếng ếch nhái kêu, biết nơi này có nước ngọt, nên quyết định dừng lại khẩn hoang[1]. Cách diễn giải này mang màu sắc truyền thuyết giải thích nguồn gốc làng xóm, không phải tư liệu lịch sử đã được kiểm chứng, và nên được đọc như một phần của ký ức cộng đồng. Dấu tích được nhắc tới là hồ nước ngọt cách miếu Tiên Công chừng 1.000m về phía Tây, nhân dân gọi là “Hồ Mạch”[1].
Trình tự lễ hội Tiên Công diễn ra như thế nào?
Các nghi lễ của lễ hội Tiên Công diễn ra theo trình tự từ mùng 4 tới hết ngày chính hội, gắn với từng dòng họ tiên công và với miếu Tiên Công. Bảng dưới đây tóm tắt trình tự theo ghi chép của Báo Quảng Ninh.
| Ngày | Nghi lễ | Nơi diễn ra | Người tham gia |
|---|---|---|---|
| Mùng 4 tháng Giêng | Lễ Ra cỗ họ, còn gọi Lễ tế Tổ | Từ đường dòng họ tiên công | Gia đình cụ thượng, hội đồng gia tộc |
| Mùng 5 tháng Giêng | Chuẩn bị nghi lễ mừng thọ: trang trí khuôn viên, trang phục áo gấm, khăn thêu chữ thọ, gậy thọ | Tại gia đình | Con cháu trong gia đình có cha mẹ thượng thọ |
| Mùng 6 tháng Giêng | Lễ mừng thọ cụ thượng tại gia; một số gia đình tổ chức đoàn rước cụ thượng bằng võng đào về miếu Tiên Công lễ tổ, gọi là Rước thọ, Rước người | Tại gia đình và miếu Tiên Công | Gia đình, dòng họ, làng xóm |
| Mùng 7 tháng Giêng | Chính hội: rước các cụ thượng lên miếu báo công; tục quán trạm con rể đón bố vợ; nghi thức cụ thượng đắp đê và đấu vật; tế giã kết thúc lễ hội vào giờ ngọ | Miếu Tiên Công và các tuyến đường trong vùng | Các cụ thượng, con cháu, đoàn tế đại diện Tứ xã, người dân và du khách |
Lễ Ra cỗ họ mùng 4 tháng Giêng có ý nghĩa gì?
Lễ Ra cỗ họ hay Lễ tế Tổ được các dòng họ tiên công tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch, và theo Báo Quảng Ninh đây là nghi lễ lớn nhất ở các từ đường thờ tiên công trong năm[1]. Gia đình cụ thượng mang lễ vật đến từ đường họ nội và họ ngoại để kính cáo với tiên công và tổ tiên đã ban phúc ấm cho cụ thượng được lên chiếu thọ, đồng thời báo cho hội đồng gia tộc biết năm nay cụ được thượng thọ và mời hội đồng gia tộc đến nhà dự lễ mừng thọ[1]. Theo cách hiểu được ghi lại, lễ này vừa là lễ cầu mong tiên công và tổ tiên phù hộ cho con cháu một năm mới an khang thịnh vượng, vừa là dịp cúng tiễn tiên công, tổ tiên ở từ đường, và cũng là ngày hội của dòng họ[1].
Mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng chuẩn bị những gì?
Ngày mùng 5 tháng Giêng, con cháu trong gia đình có cha mẹ thượng thọ chuẩn bị trang trí khuôn viên gia đình theo nghi lễ truyền thống mừng thọ, chuẩn bị trang phục áo gấm, khăn thêu chữ thọ, gậy thọ cho cha mẹ, cùng bàn ghế và cỗ bàn để hôm sau làm lễ mừng thọ tại gia[1]. Ngày mùng 6 tháng Giêng, các gia đình không tổ chức đoàn rước cụ thượng về miếu Tiên Công thì tổ chức đoàn chỉ đội lễ đưa cụ thượng lên miếu lễ tổ, truy ơn tiên công[1]. Những gia đình có điều kiện sẽ cùng dòng họ và làng xóm tổ chức đoàn rước cụ thượng bằng võng đào về miếu Tiên Công lễ tổ, gọi là nghi lễ Rước thọ, Rước người[1]. Công tác chuẩn bị lễ vật, đồ nghi trượng, trang phục, đội nhạc lễ, kiệu võng đào cho đoàn rước được tiến hành từ hàng tháng trước khi lễ hội diễn ra[1].
Vì sao gọi là lễ hội rước người, rước thọ?
Nghi lễ rước người, rước thọ là điểm nhấn độc đáo nhất của lễ hội Tiên Công. Theo Báo Quảng Ninh, đây là nghi lễ độc đáo nhất trong cả nước, thể hiện sự ngưỡng vọng, tôn vinh các tiên công và mang đậm bản sắc văn hóa của cư dân vùng cửa biển Bạch Đằng[1]. Các cụ cao niên đạt tuổi thượng thọ được rước lên miếu báo công với tiền nhân, trong trang phục truyền thống, áo dài chỉnh tề, đầu đội khăn xếp, được con cháu cung rước bằng võng đào hoặc kiệu sơn son thếp vàng[2]. Theo VOV1, các cụ thượng tròn 80, 90 và 100 tuổi được rước trên kiệu rồng, võng đào, diễu hành trang trọng trong tiếng trống hội và sự vui mừng của các thế hệ con cháu[3].
Các cụ cao niên trong vùng kể lại rằng sống giữa thiên nhiên khắc nghiệt, thường xuyên chống chọi với thiên tai giông bão nên có được sự trường thọ là vô cùng quý báu, vì thế khi các cụ thọ 80, 90, 100 tuổi sẽ được dòng họ và gia đình tổ chức rước lên miếu Tiên Công cáo yết tổ tiên, xem đây như một phúc lớn của gia tộc, dòng họ[3]. Nghi thức này được người dân vùng đảo Hà Nam gìn giữ, phát huy và trở thành lễ hội có giá trị tinh thần uống nước nhớ nguồn[3].
Tục quán trạm con rể đón bố vợ là gì?
Một nét độc đáo khác làm nên bản sắc riêng của lễ hội Tiên Công là tục quán trạm con rể. Theo Báo Thanh Niên, trên đường rước, những gia đình có con gái đi lấy chồng sẽ dựng quán trạm trang trọng để đón bố vợ đạt thượng thọ nghỉ chân; con rể thành kính dâng trà, mời trầu, chúc thọ, thể hiện lòng biết ơn và hiếu kính với đấng sinh thành của vợ[2]. Báo cũng ghi lại trường hợp ông Ngô Đình Dùng (55 tuổi, phường Quảng Yên) chuẩn bị chu đáo quán trạm để đón bố vợ là cụ Vũ Văn Hài (90 tuổi), trong không gian trang hoàng cờ hoa, kính cẩn dâng trà, mời cụ nghỉ chân trước khi đoàn rước tiếp tục hành trình lên miếu[2].
Nghi thức đắp đê và đấu vật của các cụ thượng
Sau phần lễ tiên công, dân làng mời hai cụ thượng còn khỏe ra trước cửa miếu Tiên Công làm nghi lễ đắp đê. Dân làng đắp sẵn một con đê nhỏ tượng trưng trước cửa miếu, chuẩn bị những hòn đất đã được xẻ vuông vắn để các cụ thượng đắp lên con đê; nghi lễ này còn gọi là lễ động thổ[1]. Sau nghi lễ này, các gia đình, làng xã mới được đào mương, bồi trúc đê điều, cày cấy; trước đây những gia đình có người mất trong những ngày Tết cũng phải chờ qua lễ động thổ mới được tổ chức lễ tang và đào huyệt[1].
Tiếp đó, các cụ thượng thực hiện nghi thức đấu vật: hai cụ chỉ làm động tác quấn chỉ đi mấy vòng rồi ôm nhau quay một hai vòng, cụ nào khỏe nhấc bổng cụ thượng kia lên khỏi mặt đất là cụ ấy thắng cuộc[1]. Theo cách hiểu được ghi lại, nghi lễ đắp đê và đấu vật của cụ thượng mang ý nghĩa nhắc nhở, giáo dục con cháu rèn luyện sức khỏe, đắp đê, làm thủy lợi, chống chọi với mưa bão, triều dâng bảo vệ xóm làng và từ đường hương hỏa của tổ tiên[1].
Phần hội có những trò gì?
Ngoài phần lễ, phần hội của lễ hội Tiên Công cũng phong phú với nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian: chơi đu, chọi gà, cờ người, tổ tôm điếm, hát đúm, đấu vật, đắp đê[1]. Theo Báo Quảng Ninh, lễ hội đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa cộng đồng, sinh hoạt tâm linh, giáo dục truyền thống đạo lý uống nước nhớ nguồn và nhu cầu vui chơi giải trí của nhân dân dịp đầu xuân[1]. Đến giờ ngọ ngày chính hội, đoàn tế đại diện Tứ xã tổ chức tế giã, kết thúc lễ hội[1].
Lễ hội Tiên Công được công nhận di sản khi nào?
Lễ hội Tiên Công vùng đảo Hà Nam được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017, theo Quyết định 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 8/5/2017[1][3]. Theo Báo Quảng Ninh, lễ hội đã được nhân dân bảo tồn và phát huy giá trị hơn 300 năm nay, và việc tổ chức lễ hội hằng năm đã trở thành sản phẩm du lịch độc đáo của Quảng Yên[1].
Số cụ thượng tham gia lễ hội qua các năm
Số cụ thượng tham gia đoàn rước thay đổi theo từng năm. Theo Báo Thanh Niên, Tết Nguyên đán Bính Ngọ năm 2026 có khoảng 250 cụ cao niên được cung kính gọi là cụ Thượng tham gia lễ rước, trong đó có 7 cụ tròn 100 tuổi (1 cụ ông, 6 cụ bà), 35 cụ 90 tuổi (16 cụ ông, 19 cụ bà), còn lại là các cụ bước sang tuổi 80[2]. Theo VOV1, lễ hội Tiên Công năm 2025 diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng năm Ất Tỵ, tức từ 02 tới 04/02/2025, thời điểm chính hội có hơn 100 cụ đến tuổi thượng thọ tròn 80, 90 và 100 tuổi đến miếu Tiên Công dẫn lễ[3]. Cũng theo VOV1, mùa xuân năm 2025 thị xã Quảng Yên có hơn 3.360 người cao tuổi được chúc thọ, trong đó 32 cụ tròn 100 tuổi được Chủ tịch nước chúc mừng và 350 cụ tròn 90, 95 và trên 100 tuổi[3].
Lễ hội Tiên Công năm 2025 có gì thay đổi?
Nét mới của lễ hội Tiên Công năm 2025 là phần lớn các gia đình cùng nhau làm nghi thức rước tập thể thay vì rước cá nhân như nhiều năm về trước[3]. Các đoàn rước tập thể tổ chức theo các phường, xã và lần lượt tiến vào miếu, dâng lễ phẩm, hương hoa và bái lạy tiên công; lễ phẩm dâng cúng là số lẻ và không thể thiếu lợn quay, bánh dày, hoa, quả và nông sản địa phương[3]. Ông Nguyễn Thế Nhâm, Chủ tịch UBND phường Phong Cốc, cho biết đây là năm đầu tiên phường đứng ra tổ chức rước tập thể, Nhà nước hỗ trợ 50 triệu đồng đối với đoàn rước tập thể, phần còn lại huy động từ nguồn lực xã hội hóa, bởi nếu một gia đình tổ chức rước riêng thì chi phí khoảng 150 tới 200 triệu đồng[3]. Bà Dương Thị Dung, Trưởng Ban tổ chức lễ hội Tiên Công năm 2025, cho biết năm đó kỷ niệm 591 năm các tiên công lập làng, lập xóm, thị xã Quảng Yên giao cho UBND xã Cẩm La chủ trì tổ chức lễ hội[3].
