TL;DR: Ngày Tết, các đoàn lân đi múa chúc Tết và múa cúng ở chùa; ở Chợ Lớn tiếng trống lân kéo dài tới Tết Nguyên Tiêu. Từ khoảng mùng 4, khi hàng quán khai trương, là mùa cao điểm của nghề: lân râu vàng, râu bạch kim múa trước bàn thờ Thần Tài, gia chủ treo lộc trên cao hay bày trận pháp để đoàn lân hóa giải.
Múa lân sư rồng là gì và khác nhau thế nào?
Múa lân sư rồng là tên gọi chung của nghệ thuật biểu diễn dân gian gồm ba loại hình riêng biệt: múa lân, múa sư và múa rồng. Ba loại này thường xuất hiện cùng nhau trong dịp lễ, Tết nhưng khác nhau về hình tượng, số người biểu diễn và ý nghĩa. Theo nghệ nhân Lưu Kiếm Xương, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lân sư rồng Việt Nam, múa lân có trống, kẻng, chiêng phối hợp thành bản hòa tấu tạo không khí phấn khởi, và con lân tượng trưng cho may mắn, hòa thuận, hanh thông[1]. Quan niệm dân gian cho rằng hình ảnh lân, sư, rồng tượng trưng cho may mắn, hạnh phúc và thịnh vượng, khơi mở điềm lành trong năm mới[1][3].
Về hình tượng con lân, bài của VOV2 ghi một con lân múa ngày Tết phải hội đủ bốn quý tướng của tứ linh: hàm rồng, mũi lân, mày phượng, sau gáy có đuôi rùa[3]. Bài của Báo Công an Nhân dân kể giới múa còn chia hai phái: Nam sư phỏng theo động tác của mèo nên mềm mại, uyển chuyển; Bắc sư phỏng theo tư thế sư tử nên dũng mãnh[4].
Múa rồng xuất hiện muộn hơn múa lân và múa sư, được chia thành ba loại: rồng tơ làm bằng vải gắn vào cây cứng để múa, rồng tròn làm bằng giấy cứng, và rồng cứng chỉ dùng để rước, khiêng chứ không biểu diễn[1].
Vì sao ngày Tết người ta mời đoàn lân đến nhà?
Ngày Tết, người ta mời đoàn lân đến nhà để lấy may đầu năm. Tiếng trống lân vang lên được xem là báo hiệu điềm lành. Người Hoa ở Chợ Lớn quan niệm tiếng trống lân vang lên ở đâu thì điềm lành đến đó, nên trong những ngày đầu năm mới, tiếng trống lân gần như không dứt trên khắp các khu phố, đặc biệt là tại các ngôi chùa[5].
Tết Nguyên đán là thời điểm đoàn lân đi chúc Tết từng nhà. Trẻ con và người già háo hức chuẩn bị phong bì đỏ chờ đoàn lân đến múa, mong cầu khởi đầu thịnh vượng[1]. Ở khu Chợ Lớn, tiếng trống lân kéo dài đến ngày Tết Nguyên Tiêu, tức 15 tháng giêng[5].
Ngoài Tết Nguyên đán, múa lân còn xuất hiện vào Tết Trung thu. Phan Kế Bính trong sách Việt Nam phong tục (1915) ghi lại rằng đồ chơi trẻ con trong Tết Trung thu gồm voi, ngựa, kỳ lân, sư tử, rồng, hươu, tôm cá làm bằng giấy, và trẻ con rước đèn, rước sư tử, đánh trống, thanh la vang cả đường.
Múa lân ngày khai trương khác gì ngày Tết?
Múa lân ngày khai trương cũng là mời đoàn lân đến biểu diễn, nhưng trọng tâm khác với ngày Tết. Theo Báo Thanh Niên, những ngày đầu năm các đoàn lân ở Chợ Lớn đi múa cúng ở các chùa và biểu diễn cho người dân xem; từ khoảng mùng 4, khi các cơ sở buôn bán khai trương, mới là mùa cao điểm của nghề[5]. Bài của VOV2 ghi một nét riêng của khai trương: người ta đem lân râu vàng và râu bạch kim, tượng trưng cho vàng và bạc, múa trước bàn thờ Thần Tài để cầu làm ăn phát tài[3].
Tại Chợ Lớn, màn kết của buổi diễn là "trận pháp" mà đội lân phải hóa giải. Phá trận thành công mới nhận được quà thưởng, đồng thời lò lân ấy càng tăng uy tín trong nghề[2]. Người Hoa đa phần am hiểu nghệ thuật múa lân, nên khi mời lân đến diễn sẽ bày ra những trận pháp thử thách mà đoàn không hề biết trước. Phần thưởng càng lớn, thử thách càng khó[2].
Một kỹ thuật độc đáo mà đoàn lân nào cũng phải rèn luyện thuần thục là bài Cao không hái lộc. Ngày trước, để thực hiện bài diễn này, võ sinh phải triển khai động tác "trồng La Hán" (trồng người) để hái được lộc gia chủ treo trên cao ngay cổng nhà[2].
Về sau bài này được cải tiến thành "trúc thanh", dùng cây tre để người múa với tới lộc treo cao 13 tới 15 m; ở buổi diễn mừng khai trương mà phóng viên Báo Thanh Niên theo dõi, lộc treo cao chừng 13 m[2].
Ông Địa trong đoàn lân là ai?
Ông Địa là nhân vật dẫn dắt con lân trong đoàn múa. Theo bài của Báo Công an Nhân dân, ông Địa cùng lân múa, phe phẩy chiếc quạt to, ru lân ngủ hoặc đánh thức lân dậy[4].
Truyền thuyết kể rằng Đức Di Lặc đã hóa thân thành người và chế ngự được một quái vật (con lân) từ dưới biển lên bờ phá hoại. Đức Di Lặc hóa thân thành người, gọi là ông Địa, lấy cỏ linh chi trên núi cho quái vật ăn và hàng phục được nó, biến nó thành con thú ăn thực vật. Từ đó, mỗi năm ông Địa lại dẫn nó xuống núi chúc Tết mọi người[4].
Truyền thuyết này giải thích vì sao trong đoàn lân luôn có ông Địa đi kèm. Ông Địa không chỉ là nhân vật hài hước làm vui đám đông mà còn mang ý nghĩa thuần hóa thú dữ, biến điều dữ thành điều lành.
Các đoàn lân ở Chợ Lớn có gì đặc biệt?
Chợ Lớn là cái nôi của nghệ thuật múa lân ở Việt Nam, với nhiều đoàn lân có tuổi đời trên 100 năm[5]. Nghệ thuật Lân Sư Rồng TP.HCM đã chính thức được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2025[5].
Một số đoàn lân lâu đời ở Chợ Lớn:
| Tên đoàn | Năm thành lập | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Hải Nam Liên Hữu | 1953 | Gốc từ đảo Hải Nam (Trung Quốc), do ông Sử Xương Càn sáng lập, truyền cho ông Lâm Đạo Hưng[3] |
| Nhơn Nghĩa Đường | Do võ sư Lưu Hào Dương sáng lập để truyền bá võ Thiếu lâm Châu Gia[4] |
Đoàn lân sư rồng Hải Nam Liên Hữu có trụ sở tại một khu chung cư cũ ở khu phố người Hoa tại quận 5 (trước 7/2025), TP.HCM. Trong phòng khách, ban thờ ông tổ đặt ở vị trí trang trọng, hai bên tường là tủ kính bày huy chương, cúp, danh hiệu mà đoàn giành được[3].
Theo trưởng đoàn Lâm Dân, đoàn Hải Nam Liên Hữu thành lập năm 1953, tổ sư sáng lập là ông Sử Xương Càn, sau truyền lại cho cha của ông Lâm Dân là ông Lâm Đạo Hưng. Đoàn từng đi thi đấu ở nhiều giải trong nước và quốc tế, tại giải quốc tế ở Malaysia đoàn vào được top 10[3].
Bài của Báo Công an Nhân dân năm 2009, viết từ cuộc gặp võ sư Lưu Kiếm Xương, Trưởng đoàn Nhơn Nghĩa Đường, kể rằng tục múa lân sư rồng vào dịp Tết Trung thu, Tết Nguyên đán và Tết Nguyên tiêu có nguồn gốc từ Trung Quốc, lâu dần phát triển thành nghệ thuật múa dân gian Á Đông. Khoảng đầu thế kỷ XX, lân sư rồng theo người Hoa nhập cư vào Việt Nam[4].
Ban đầu, múa lân sư rồng chỉ tập trung quanh khu vực có nhiều người Hoa sinh sống như Chợ Lớn. Người Hoa di cư lập đoàn lân chủ yếu để truyền bá võ công, ít ai nghĩ đến lấy nghề này làm kế nuôi thân. Như thân phụ ông, võ sư Lưu Hào Dương, sáng lập Nhơn Nghĩa Đường là để truyền bá môn võ Thiếu lâm Châu Gia. Ban đầu là thế, nhưng về sau nhiều môn sinh của đoàn lân mới lấy nghề múa làm nghiệp[4].
Tục treo giải thưởng và phá trận diễn ra thế nào?
Tục treo giải thưởng gắn liền với màn phá trận. Gia chủ hoặc ban tổ chức treo phần thưởng ở độ cao hoặc trong thế trận khó, đoàn lân phải hóa giải mới nhận được.
Tại Chợ Lớn, múa lân có hai dòng: hiện đại và truyền thống. Lân hiện đại nay nở rộ, có tiền là có thể mở đoàn, khi đi diễn thường tự bày "trận pháp" và tự hóa giải. Lân truyền thống vẫn còn kỷ luật, khuôn phép riêng trong việc chọn vận động viên, bài múa, các chiêu thức tuyệt kỹ, đều là sự đào luyện công phu[2].
Việc hóa giải trận pháp giành tiền thưởng bao giờ cũng là những cuộc đấu trí lực căng thẳng[2]. Phần thưởng càng lớn, thử thách càng khó, và uy tín của lò lân càng tăng nếu phá trận thành công.
Bài của Báo Công an Nhân dân kể người ta treo giải bằng tiền buộc trong một miếng vải đỏ, cùng bắp cải hoặc rau xanh, và lân phải trèo lên cao lấy bằng được[4].
