TL;DR: Lễ dựng cây nêu mở đầu Tết Nguyên đán, thường tiến hành từ 23 tháng Chạp, còn lễ hạ nêu (còn gọi lễ khai hạ) làm vào mùng 7 tháng Giêng để kết thúc kỳ nghỉ Tết. Cây nêu là ranh giới thiêng theo quan niệm dân gian, vừa xua đuổi tà ma vừa dẫn đường tổ tiên về ăn Tết, và lễ hạ nêu cũng là dịp hóa vàng, tạ ơn thần linh, gia tiên.
Lễ dựng cây nêu và lễ hạ nêu là gì?
Lễ dựng cây nêu là nghi thức mở đầu Tết Nguyên đán của người Việt, thường tiến hành từ ngày 23 tháng Chạp, muộn nhất là ngày 30 Tết[2]. Cây nêu thường là cây tre cao khoảng 5 đến 6 mét, để nguyên ngọn, trang trí bằng cờ, phướn, đèn lồng, chuông gió, niêu đất đựng vôi, câu đối đỏ, và dưới gốc rắc vôi trắng thành vòng tròn hoặc hình mũi tên hướng ra cổng[3].
Lễ hạ nêu, còn gọi là lễ khai hạ, được tiến hành vào chiều mùng 7 tháng Giêng để kết thúc dịp Tết Nguyên đán[1]. Trong ngày này, các gia đình làm lễ hạ cây nêu xuống, đồng thời làm lễ hóa vàng để tiễn đưa tổ tiên trở về âm cảnh[4].
Theo tác giả Nguyễn Hạnh trong sách Thực hành văn hóa tín ngưỡng Việt Nam (Nhà xuất bản Trẻ), ảnh hưởng văn hóa phương Bắc khiến người Việt dựng nêu vào ngày 23 tháng Chạp và hạ nêu vào ngày 7 tháng Giêng[2].
Vì sao người Việt dựng cây nêu ngày Tết?
Cây nêu được dựng với mục đích trừ tà ma, cầu bình an và dẫn đường cho ông bà tổ tiên trở về ăn Tết với con cháu[3]. Theo quan niệm dân gian, cây nêu là ranh giới thiêng, báo hiệu Tết đã về, đồng thời xua đuổi tà ma, điều xấu, giữ cho gia đình một năm mới bình an[3].
Trong phong tục xưa, từ ngày 23 tháng Chạp đến ngày 30 Tết, nhiều gia đình Việt dựng cây nêu có treo kèm những vật trang trí như vòng tròn nhỏ với ý nghĩa nghênh đón những điều may mắn trong năm mới, đồng thời tiễn đi những thứ xui xẻo của năm cũ, không cho ma quỷ tới quấy phá[4].
Việc dựng nêu còn nói lên ý chuẩn bị nghỉ Tết, vua quan đóng ấn và mọi hoạt động chính thức được dừng lại; việc hạ nêu, còn gọi nôm na là đốt Tết, khai ấn để mọi hoạt động chính thức khởi động, công việc làm ăn trở về bình thường[2]. Trong kinh thành Huế có nghi thức thượng nêu và hạ nêu[2].
Lễ hạ nêu mùng 7 tháng Giêng có ý nghĩa gì?
Lễ hạ nêu không chỉ khép lại những ngày Tết mà còn mang nhiều ý nghĩa. Theo quan niệm dân gian, cây nêu được hạ xuống báo hiệu các vị thần đã trở về cai quản trần gian; đây cũng là thời khắc mọi thứ quay về guồng quay vốn có, âm dương hài hòa, tạo điều kiện cho vạn vật sinh sôi, phát triển[2].
Lễ cúng hạ nêu còn được gọi là lễ khai hạ, lễ tạ năm mới, lễ hóa vàng; đây là lễ cúng nhằm tạ ơn thần linh, gia tiên và kết thúc Tết[4]. Khi kết thúc Tết, con cháu làm lễ hóa vàng để cáo lễ tiễn đưa tổ tiên trở về âm cảnh, cây nêu ngày Tết được hạ xuống, mở đầu ngày vui chào mùa xuân mới, mong cầu may mắn cho cả năm[4].
Nghi lễ cúng hạ nêu gồm những bước nào?
Theo phong tục của người Việt, nghi lễ cúng hạ nêu gồm chuẩn bị lễ vật cúng, thắp hương, đọc văn khấn và hóa vàng[4]. Gia chủ cần có bài văn khấn phù hợp khi thực hiện nghi thức hạ cây nêu[1].
Bài văn khấn hạ nêu theo Văn khấn cổ truyền Việt Nam (Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin) mở đầu bằng lời kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, Hoàng thiên, Hậu thổ, Long mạch, Táo quân, chư vị tôn thần, ngài Đương niên hành khiển, ngài Bản cảnh Thành hoàng, các ngài Thổ địa, Táo quân, Long mạch tôn thần, các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, nội ngoại tiên linh[1]. Nội dung khấn nêu rõ: tiệc xuân đã mãn, Nguyên đán đã qua, nay xin thiêu hóa kim ngân, lễ tạ tôn thần, rước tiễn âm linh trở về âm cảnh, kính xin lưu phúc, lưu ân, phù hộ độ trì dương cơ âm trạch, mọi chỗ tốt lành, con cháu được bách sự như ý, vạn sự bình an, tài lộc song toàn, gia đạo hưng vượng[1].
Lễ vật cúng hạ nêu thường gồm những gì?
Bài viết trên VietnamNet về lễ cúng hạ nêu mùng 7 Tết Bính Ngọ 2026 nêu các bước chuẩn bị lễ vật cúng, thắp hương, đọc văn khấn và hóa vàng[4]. Trong phong tục truyền thống, lễ vật thường là hương hoa, phẩm vật, phù tửu lễ nghi cung bày trước án[1].
Thời điểm cúng hạ nêu có cố định không?
Trước đây, lễ cúng hạ nêu chủ yếu được tổ chức vào ngày mùng 7 Tết; tuy nhiên hiện nay, tùy thuộc vào điều kiện từng gia đình mà lễ cúng này có thể được tổ chức từ mùng 3 đến mùng 10 tháng Giêng[4].
Vì sao ngày nay ít gia đình còn dựng cây nêu?
Ngày nay, giữa phố xá chật chội và nhịp sống hiện đại, cây nêu gần như vắng bóng trong nhiều khu dân cư đô thị[3]. Nhiều người trẻ hiện nay chưa từng thấy cây nêu trước ngõ, chưa nghe chuyện gánh nước cầu may, không biết về tục Xúc xắc xúc xẻ hay đi sêu Tết, những phong tục Tết xa xưa giờ chỉ còn là hoài niệm[3].
Tuy vậy, việc dựng cây nêu vào ngày Tết vẫn còn được duy trì ở một số địa phương; nhiều gia đình vẫn dựng cây nêu ở đình và sau Tết làm lễ cúng hạ nêu, giữ gìn nét đẹp truyền thống[4].
Bảng tóm tắt lễ dựng nêu và lễ hạ nêu
| Tiêu chí | Lễ dựng cây nêu | Lễ hạ nêu (khai hạ) |
|---|---|---|
| Thời điểm | Từ 23 tháng Chạp, muộn nhất ngày 30 Tết[2] | Chiều mùng 7 tháng Giêng, nay có thể từ mùng 3 đến mùng 10[1][4] |
| Ý nghĩa chính | Trừ tà ma, cầu bình an, dẫn đường tổ tiên về ăn Tết[3] | Kết thúc Tết, tiễn tổ tiên về âm cảnh, tạ ơn thần linh, gia tiên[4] |
| Vật dụng | Tre cao 5 đến 6 mét, cờ, phướn, đèn lồng, niêu đất đựng vôi, câu đối đỏ[3] | Lễ vật cúng, hương hoa, phẩm vật, phù tửu[1][4] |
| Nghi thức | Dựng cây nêu, rắc vôi trắng dưới gốc[3] | Thắp hương, đọc văn khấn, hóa vàng, hạ cây nêu[4] |
| Ghi chú | Còn gọi là thượng nêu ở kinh thành Huế[2] | Còn gọi là lễ khai hạ, lễ tạ năm mới, lễ hóa vàng[4] |
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Nếu gia đình bạn muốn duy trì phong tục này trong điều kiện đô thị, có thể chọn hình thức giản lược: dựng một cây nêu nhỏ ở sân hoặc ban công, hoặc chỉ thực hiện nghi thức hạ nêu với lễ vật đơn giản vào mùng 7. Điều quan trọng là giữ được ý nghĩa tạ ơn và tiễn đưa tổ tiên hơn là câu nệ hình thức. Với những ai không có điều kiện thực hành đầy đủ, việc thắp hương và đọc bài khấn hạ nêu tại gia cũng là cách kết nối với truyền thống.
