TL;DR: Hội xuân là chuỗi lễ hội và trò chơi dân gian diễn ra từ sau Tết Nguyên đán đến vài tháng âm lịch, gắn với từng dân tộc và từng vùng đất. Bài thuật hai nơi có nguồn: ném còn, đẩy gậy, đi cà kheo, đánh đu, ném pao của đồng bào Lai Châu, và trò pháo đất ở Hải Dương (nay thuộc thành phố Hải Phòng). Các trò chơi này vừa rèn sức khỏe, vừa giữ tình làng nghĩa xóm và gửi gắm ước vọng mùa màng.
Hội xuân và trò chơi dân gian ngày Tết là gì?
Hội xuân là khoảng thời gian sau Tết Nguyên đán, khi các làng xã, dòng họ và cộng đồng dân tộc mở hội, tổ chức lễ nghi và trò chơi dân gian. Ở nhiều nơi, hội kéo dài từ mồng 3 Tết cho đến rằm tháng Giêng, thậm chí sang tháng 3 âm lịch. Trò chơi dân gian là phần không thể thiếu trong hội xuân, vừa là hình thức giải trí, vừa là cách cộng đồng truyền lại kinh nghiệm lao động, phong tục và tín ngưỡng cho thế hệ sau.
Ở vùng cao Tây Bắc, đồng bào các dân tộc tỉnh Lai Châu đón năm mới và tổ chức nhiều lễ hội ngay sau Tết Nguyên đán, kéo dài tới tháng 3 âm lịch, như lễ hội Gầu Tào, lễ hội Đền Vua Lê Lợi, lễ hội Xòe Chiêng, ngày hội dân tộc Mông, lễ hội Nàng Han, lễ hội Then Kin Pang[1]. Trước đó hàng tháng, tại các thôn bản, khu phố đã rộn ràng không khí chuẩn bị dụng cụ và tập luyện cho các màn thi đấu, biểu diễn trò chơi dân gian như ném còn, đánh mảng, đẩy gậy, kéo co, đi cà kheo, đánh tù lu, leo cột, nhảy bao bố[1].
Ở đồng bằng Bắc Bộ, hội xuân gắn với đình làng, chùa, đền. Trò chơi pháo đất là một ví dụ tiêu biểu, có từ lâu đời và hiện vẫn được bảo tồn ở Hải Dương (nay thuộc thành phố Hải Phòng)[2]. Trò chơi này thường diễn ra từ tháng Giêng đến hết tháng 4 âm lịch, tổ chức ở nhà văn hóa, sân đình, và những năm lúa dự kiến được mùa thì hội thi pháo đất được tổ chức nhiều hơn[2].
Vì sao trò chơi dân gian lại gắn với hội xuân?
Trò chơi dân gian gắn với hội xuân trước hết vì đó là dịp nông nhàn. Sau vụ mùa, người dân có thời gian rảnh rỗi để tụ họp, thi thố và cầu mong mùa vụ mới. Thứ hai, hội xuân là dịp cộng đồng tái khẳng định các giá trị chung: tình làng nghĩa xóm, tinh thần đoàn kết, sự khéo léo và sức khỏe. Thứ ba, nhiều trò chơi mang ý nghĩa tín ngưỡng, cầu mùa, cầu sinh sôi, cầu may mắn cho cả năm.
Ở Lai Châu, tham gia sân chơi, bà con thắt chặt thêm tình đoàn kết, tình làng nghĩa xóm[1]. Các trò chơi dân gian trong lễ hội không chỉ thể hiện đặc trưng văn hóa, tín ngưỡng, tâm linh của mỗi dân tộc, mà còn giúp rèn luyện sức khỏe, sự dẻo dai trong đời sống sinh hoạt, sản xuất hằng ngày[1].
Với pháo đất, tương truyền ở Hải Dương có từ thời Hai Bà Trưng, quân và dân đã dùng tiếng nổ của pháo đất để nghi binh và áp đảo tinh thần của giặc; lại có thuyết truyền rằng voi chiến của Trần Hưng Đạo Đại Vương đi đánh trận bị sa lầy ở sông Hóa và nhân dân đã ném đất xuống bãi lầy tạo đường đi để cứu voi, từ đó mỗi khi rỗi việc đồng áng, nhân dân thường tập trung diễn lại cảnh tung đất cứu voi khi xưa[2]. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Người dân tin rằng tiếng pháo càng to, dây pháo dài là năm đó sẽ có một mùa mưa nắng thuận hòa, mùa màng tươi tốt[2].
Pháo đất, trò chơi tiêu biểu của đồng bằng Bắc Bộ
Một trận pháo đất thường có 4 sòng, mỗi sòng 20 lần gieo pháo, mỗi pháo thủ chỉ được gieo 1 pháo[2]. Đội thắng ở một sòng phải có tổng số thước các pháo cộng lại lớn hơn đội khác từ 2 thước pháo trở lên, một thước pháo bằng 40cm; pháo được đo là manh pháo phải bung ra lớn hơn 2 thước và không bị tan[2]. Mỗi quả pháo thường nặng từ 60 đến 80kg nên trước khi gieo phải cần vài người hỗ trợ nâng pháo lên cho pháo thủ[2].
| Trò chơi | Vùng, dân tộc tiêu biểu | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Pháo đất | Hải Dương (Ninh Giang, Tứ Kỳ) | Đất thịt lấy sâu khoảng 2m, pháo nặng 60 đến 80kg, đo manh pháo để tính điểm[2] |
| Ném còn | Người Thái ở Lai Châu | Còn vòng và còn xai, vòng tròn trên cây nêu tượng trưng mặt trăng, mặt trời[1] |
| Đẩy gậy | Người H'Mông ở Lai Châu | Hai người giữ hai đầu gậy, dồn ép đối thủ ra khỏi sân[1] |
| Đánh cầu lông gà | Người H'Mông ở Sin Suối Hồ | Tương tự cầu lông, đánh đơn hoặc đôi nam nữ[1] |
| Đi cà kheo | Người Thái ở Lai Châu | Cà kheo làm từ tre già, đua và thi làm cà kheo đẹp[1] |
| Đánh đu | Người H'Mông ở Lai Châu | Cây đu dựng từ 6 đến 8 cây tre, nhún mạnh để nâng cao[1] |
| Kéo co | Nhiều dân tộc ở Lai Châu | Thi đấu tập thể, thể hiện tinh thần đoàn kết[1] |
| Ném pao | Người H'Mông ở Lai Châu | Trò chơi giao duyên, có thể kéo dài hàng giờ[1] |
Hội xuân và trò chơi dân gian có còn giữ được bản sắc hôm nay?
Ngày nay, nhiều trò chơi dân gian vẫn được duy trì và khôi phục trong các lễ hội, đặc biệt ở vùng cao và các bản du lịch cộng đồng. Tại Lai Châu, các bản du lịch cộng đồng thường xuyên tổ chức trò chơi dân gian để gìn giữ nét đẹp văn hóa của dân tộc mình, đồng thời phục vụ du khách trải nghiệm[1]. Những năm gần đây, tỉnh Lai Châu cũng đưa một số trò chơi dân gian phổ biến như tù lu, đẩy gậy, bắn nỏ vào thi đấu trong các hội khỏe, đại hội thể thao, các dịp ngày hội văn hóa-thể thao[1].
Ở Hải Dương, pháo đất đã trở thành trò chơi dân gian không thể thiếu trong các dịp lễ hội đầu Xuân ở một số địa phương như Ninh Giang, Tứ Kỳ, và gần đây đã được đưa vào Lễ hội mùa Xuân Côn Sơn Kiếp Bạc[2]. Mỗi khi diễn ra hội thi, pháo đất luôn thu hút sự quan tâm, cổ vũ của đông đảo du khách trong và ngoài nước[2].
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, di dân và thay đổi lối sống cũng đặt ra thách thức cho việc bảo tồn trò chơi dân gian. Nhiều trò chơi có nguy cơ mai một vì thiếu người kế tục, thiếu không gian tổ chức, hoặc bị biến đổi thành hình thức biểu diễn sân khấu hóa. Việc gìn giữ trò chơi dân gian vì thế cần sự tham gia của cộng đồng, chính quyền địa phương và các tổ chức văn hóa.
Câu hỏi thường gặp
Hội xuân thường kéo dài bao lâu?
Hội xuân thường bắt đầu từ mồng 3 Tết cho đến rằm tháng Giêng, có nơi kéo dài tới tháng 3 âm lịch. Ví dụ, ở Lai Châu, đồng bào các dân tộc tổ chức nhiều lễ hội từ ngay sau Tết Nguyên đán kéo dài tới tháng 3 âm lịch[1].
Trò chơi dân gian ngày Tết có ý nghĩa gì?
Trò chơi dân gian ngày Tết vừa là hình thức giải trí, vừa là cách cộng đồng truyền lại kinh nghiệm lao động, phong tục và tín ngưỡng. Nhiều trò chơi còn mang ý nghĩa cầu mùa, cầu sinh sôi, cầu may mắn cho cả năm.
Pháo đất là trò chơi của vùng nào?
Pháo đất là trò chơi dân gian có từ lâu đời và hiện vẫn được bảo tồn ở Hải Dương, đặc biệt ở các huyện Ninh Giang và Tứ Kỳ (cũ)[2]. Trò chơi này thường diễn ra từ tháng Giêng đến hết tháng 4 âm lịch[2].
