Lễ hội Làm Chay ở Tầm Vu là gì và diễn ra khi nào?
Lễ hội Làm Chay là lễ hội truyền thống của cư dân xã Tầm Vu, tỉnh Tây Ninh, tổ chức hằng năm quanh rằm tháng Giêng âm lịch tại đình Tân Xuân và một số điểm lân cận. Tên gọi "Làm Chay" theo Báo Tây Ninh giải thích là cách đọc chệch của chữ "trai đàn", tức đàn cầu siêu trong nghi thức Phật giáo2. Trước đây vùng này thuộc thị trấn Tầm Vu, huyện Châu Thành, tỉnh Long An; sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn nay là xã Tầm Vu, tỉnh Tây Ninh.
Loại tri thức: Lịch phápDữ kiện lịch pháp. Tính ra được bằng phép tính lịch, kiểm chéo được với lịch in hay một bảng tính độc lập. Năm loại nhãnVề ngày tổ chức, các nguồn không hoàn toàn thống nhất. Cục Di sản văn hóa ghi lễ diễn ra vào ngày 15 và 16 tháng Giêng âm lịch1. Bản tin Tuổi Trẻ tháng 3/2026 ghi lễ hội diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng Giêng3. Báo Tây Ninh cũng ghi ba ngày 14, 15 và 16 tháng Giêng2. Người đọc nên lấy khung 15 và 16 tháng Giêng làm hai ngày lễ chính theo hồ sơ di sản, còn các hoạt động chuẩn bị và khai mạc có thể bắt đầu sớm hơn từ ngày 14.
Nguồn gốc lễ hội Làm Chay gắn với sự kiện lịch sử nào?
{sư} Theo Báo Tây Ninh, vào nửa cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp chiếm đóng Tầm Vu, nhiều cuộc khởi nghĩa yêu nước nổ ra nhưng bị đàn áp, trong đó có hai chí sĩ Đỗ Tường Tự và Đỗ Tường Phong bị xử bắn. Sau đó, chính quyền thực dân cấm người dân tổ chức tang lễ và khóc thương. Người dân Tầm Vu đã mượn hình thức "trai đàn", một nghi thức cầu siêu trong Phật giáo, để tưởng niệm các nghĩa sĩ trận vong, đồng thời cầu an cho dân làng2.
Cục Di sản văn hóa cũng ghi lễ được tổ chức để cúng tế các nghĩa sĩ trận vong trong phong trào yêu nước chống Pháp nửa cuối thế kỷ XIX và cầu siêu cho các cô hồn vất vưởng, cầu an cho bá tánh, làng xóm1.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnTruyền thuyết và lời kể dân gian về việc hai ông Đỗ Tường Tự, Đỗ Tường Phong bị xử bắn và việc dân làng lập trai đàn được Báo Tây Ninh thuật lại theo "sử liệu và lời kể của người cao niên địa phương"2. Bài viết này kể lại đúng mức độ nguồn cung cấp, không xác nhận niên đại hay tình tiết cụ thể như một sự kiện đã được kiểm chứng độc lập.
Diễn biến lễ hội theo trình tự thời gian
Loại tri thức: Lịch phápDữ kiện lịch pháp. Tính ra được bằng phép tính lịch, kiểm chéo được với lịch in hay một bảng tính độc lập. Năm loại nhãnTrình tự dưới đây tổng hợp theo mô tả của Cục Di sản văn hóa và các bản tin, sắp xếp theo thời điểm trong hai ngày chính. Các mốc giờ chỉ mang tính tương đối vì ban tổ chức có thể điều chỉnh theo từng năm.
| Thời điểm | Nghi lễ, hoạt động | Nơi diễn ra |
|---|---|---|
| Trước lễ khoảng một tháng | Chuẩn bị hình ông Tiêu, dựng giàn, làm Long Đình - Tứ Châu, ghe phóng đăng | Đình Tân Xuân, chùa Linh Phước |
| Sáng ngày 15 tháng Giêng | Thỉnh ông Tiêu từ chùa Linh Phước về chùa Ông để nhân dân chiêm bái | Chùa Linh Phước, chùa Ông |
| Ngày 15 tháng Giêng | Thỉnh Phật, thỉnh kinh, rước tượng Phật Thích Ca và hai Bồ Tát A Nan, Ca Diếp về đình; dâng hương, mặc niệm, gióng chiêng trống chiêu hồn tại đài liệt sĩ | Đình Tân Xuân, đài liệt sĩ |
| Ngày 15 tháng Giêng | Khai kinh tụng cầu an; cúng tế liệt sĩ; đề phan liệt sĩ | Đình Tân Xuân |
| Đêm ngày 15 tháng Giêng | Giao lưu ca nhạc tài tử, xe hoa diễu hành quanh trung tâm xã | Từ đình Tân Xuân đi quanh xã Tầm Vu |
| Ngày 16 tháng Giêng | Trò chơi dân gian: bịt mắt đập nồi, kéo co, thả và bắt vịt, nhảy bao bố, leo cột mỡ; hoạt động thể thao | Sân đình, sông Tầm Vu |
| Ngày 16 tháng Giêng | Lễ cúng cô hồn tại miếu Âm Nhơn; thỉnh cỗ bánh; thỉnh ông Tiêu lên giàn | Miếu Âm Nhơn, đình Tân Xuân |
| Ngày 16 tháng Giêng | Lễ chiêu u gần (đi bộ) và chiêu u xa (đi xe) | Từ đình, từ chợ Tầm Vu |
| Ngày 16 tháng Giêng | Hoạt cảnh thỉnh kinh, đánh động, thỉnh thầy (thầy trò Tam Tạng); phóng đăng trên sông Tầm Vu | Sông Tầm Vu |
| Nửa đêm ngày 16 tháng Giêng | Xô giàn, đưa khách, đốt ông Tiêu; thả thuyền giấy đưa cô hồn | Sân đình, sông Tầm Vu |
Các nghi thức chính của lễ Làm Chay
Thỉnh ông Tiêu và hình tượng Tiêu Diện Đại sĩ
Loại tri thức: Trường phái: Phật giáoDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnĐối tượng chính của lễ là ông Tiêu, tức Tiêu Diện Đại sĩ, theo Phật giáo và tâm thức dân gian là một hóa thân của đức Quán Thế Âm Bồ Tát, vị đứng đầu và cai quản thế giới ma quỷ1. Hình ông Tiêu được làm công phu, cao khoảng 2 mét, mặc áo giáp trụ, đầu có sừng, có nhiều gương mặt trên thân, đặc biệt có lưỡi bằng giấy hồng dài gần nửa mét1. Hình được chuẩn bị trước lễ cả tháng và đặt tại chùa Linh Phước trước khi rước về đình1.
Chiêu u và cúng cô hồn
Theo Cục Di sản văn hóa, lễ chiêu u (cúng cô hồn) gồm chiêu u gần và chiêu u xa. Chiêu u gần xuất phát từ đình đi bộ về bốn phía; chiêu u xa xuất phát từ chợ Tầm Vu, đi bằng xe khách, có nghi thức thắp hương tưởng niệm tại nghĩa trang liệt sĩ huyện1. Lễ vật cúng cô hồn tại miếu Âm Nhơn gồm một con heo đã thọc huyết, cạo lông, mổ bụng nhưng để nguyên phủ tạng, cùng gạo, muối, đĩa huyết, bánh trái, vàng bạc; sau khi cúng xong, lễ vật được đưa về đình để nấu nướng thết đãi khách1.
Phóng đăng trên sông Tầm Vu
Nghi thức phóng đăng hướng tới sự giác ngộ, giải thoát chúng sinh, diễn ra trên sông Tầm Vu. Ghe đăng được trang trí công phu, trên có bàn thờ đặt bài vị và mâm đồ cúng. Đứng trước mũi ghe có bốn người sắm vai quỷ dạ xoa, ông Địa, Kim Đồng và Ngọc Nữ. Khi quỷ dạ xoa và ông Địa múa roi lửa ở ghe đăng dưới sông thì trên bờ các vị sư tụng kinh. Ghe đăng tiến ra sông để thả gáo dừa đựng cát tẩm dầu và đốt cháy1.
Xô giàn, đưa khách và đốt ông Tiêu
Nghi thức quan trọng nhất là xô giàn và đưa khách, tiến hành vào lúc nửa đêm ngày 16. Lễ vật trên giàn được rải xuống và phân phát cho trẻ em, sau đó đốt hình ông Tiêu kèm vàng mã. Chiếc thuyền giấy có khung tre đặt trên bè chuối, trên thuyền đặt lễ vật cúng tế làm nhiệm vụ đưa khách (cô hồn), được thả xuôi theo dòng sông Tầm Vu sau một hồi trống tiễn. Đoàn đưa khách quay về đình thỉnh lư hương về miếu Âm Nhơn, kết thúc lễ hội1.
Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnNhững năm gần đây, để bảo đảm an ninh trật tự, ban tổ chức đã thay đổi hình thức xô giàn tranh lộc bằng phát lộc, chia đều lễ vật cho người dự thay vì để mọi người tràn vào tranh lộc3. Tuy vậy, theo Tuổi Trẻ, linh vật theo từng năm vẫn được chọn làm chủ đề trang hoàng khắp các không gian lễ hội, như năm Bính Ngọ 2026 lấy hình tượng ngựa3.
Phần hội và các trò chơi dân gian
Song song với phần lễ, lễ hội có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian. Theo Cục Di sản văn hóa, ngày 16 tháng Giêng cộng đồng tham gia các trò chơi như bịt mắt đập nồi đất, kéo co, thả và bắt vịt, nhảy bao bố, leo cột mỡ, cùng các hoạt động thể thao như chạy việt dã, đua xe đạp chậm, bóng chuyền và bóng đá1. Trò bắt vịt được tổ chức tại bến Ghe Đăng phía sau chợ Tầm Vu, vịt được thả xuống sông Tầm Vu để thanh niên bơi xuống tranh bắt3. Báo Tây Ninh cũng ghi phần hội có múa lân, hát bội, kéo co, bắt vịt, đập nồi, diễu hành xe hoa2.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnNgoài ra, lễ hội còn có các nghi thức cúng tế liệt sĩ do bổn đạo Cao Đài đảm nhiệm và nghi thức đề phan liệt sĩ do vị sư cả Phật giáo chủ trì, tụng kinh, treo lá phan ca ngợi công ơn hy sinh vì Tổ quốc của các liệt sĩ1. Sự tham gia của nhiều tôn giáo, tín ngưỡng khác nhau trong cùng một lễ hội là đặc điểm được Cục Di sản văn hóa ghi nhận1.
Vì sao lễ hội Làm Chay được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnLễ Làm chay được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, theo Quyết định 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014, với tên trong danh mục là "Lễ làm chay"1. Tuy nhiên, bản tin Tuổi Trẻ tháng 3/2026 ghi lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 20153. Sự khác biệt này có thể do cách ghi năm công bố hoặc năm tổ chức lễ đón nhận danh hiệu; bài viết này ghi nhận cả hai mốc để người đọc đối chiếu.
Theo Cục Di sản văn hóa, lễ làm chay thể hiện sự hòa hợp dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, góp phần bảo tồn các giá trị truyền thống và bản sắc địa phương, tinh thần uống nước nhớ nguồn đối với các bậc tiền nhân có công mở cõi và khai cơ lập nghiệp, các anh hùng liệt sĩ qua các thời kỳ1.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu lễ hội Làm Chay
Thứ nhất, về tên gọi: "Làm Chay" là cách đọc chệch của "trai đàn" theo Báo Tây Ninh2; tên trong danh mục di sản quốc gia là "Lễ làm chay"1. Người dân địa phương còn gọi là "Làm Chay mười sáu" vì ngày chính là 16 tháng Giêng2.
Thứ hai, về phạm vi không gian: lễ hội không gói gọn trong một ngôi đình mà trải từ đình Tân Xuân đến chùa Linh Phước, chùa Ông, miễu Điền, miếu Âm Nhơn, Thánh Thất Phương Quế Ngọc Đài, sông Tầm Vu và chợ Tầm Vu1.
Thứ ba, về tính chất: đây là lễ hội vừa mang yếu tố tín ngưỡng Phật giáo, vừa mang yếu tố tưởng niệm nghĩa sĩ và liệt sĩ, vừa mang yếu tố hội hè dân gian. Các yếu tố này đan xen trong cùng một chuỗi nghi lễ, không tách rời12.
Thứ tư, về mức độ chứng cứ của các tình tiết lịch sử: các chi tiết về việc hai ông Đỗ Tường Tự, Đỗ Tường Phong bị xử bắn và việc dân làng mượn cớ lập trai đàn được thuật lại theo sử liệu và lời kể địa phương2, không phải là tài liệu lịch sử đã được kiểm chứng độc lập. Khi đọc các bài viết về lễ hội, nên phân biệt giữa phần nghi lễ đang được thực hành (có thể quan sát, ghi nhận) và phần truyền thuyết về nguồn gốc (thuộc ký ức cộng đồng).
