Phạm vi bài viết và nguồn ghi nhận
Bài này mô tả lễ mừng cơm mới của người Khơ Mú ở huyện Than Uyên (cũ), tỉnh Lai Châu, theo bản ghi của hai phóng sự ngày 1/9/2023 về lượt tái hiện do huyện Than Uyên tổ chức trong Chương trình Nghệ thuật Chào mừng Tết Độc lập 2/9 và Tuần Văn hóa - Du lịch năm 202312. Đây là một lượt tái hiện có tổ chức, không phải một lễ cúng hộ gia đình ngoài cộng đồng. Chủ lễ trong bản ghi là ông Hoàng Văn Tiến ở bản Thẩm Phé12.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTheo hai nguồn, người Khơ Mú ở Than Uyên cư trú tập trung ở các bản Thẩm Phé (xã Mường Kim), bản Mè (xã Ta Gia) và các bản Noong Ỏ, Noong Ma (xã Tà Hừa)12. Tên Giát Hả Mả Mía là cách gọi của người Khơ Mú ở bản Thẩm Phé cho lễ này1. Các nguồn không mô tả lễ của người Khơ Mú ở Điện Biên, Sơn La hay Nghệ An, nên bài không khái quát ra ngoài phạm vi Than Uyên.
Về địa danh hành chính hiện hành, các bản và xã nêu trên thuộc tỉnh Lai Châu theo bản ghi của nguồn năm 2023. Nguồn không nói tên xã, phường mới sau sắp xếp đơn vị hành chính, nên bài giữ nguyên tên xã như nguồn ghi và ghi rõ đây là địa danh theo nguồn năm 2023.
Lễ mừng cơm mới của người Khơ Mú ở Than Uyên diễn ra khi nào?
Lễ làm vào khoảng tháng 8 đến tháng 9 dương lịch, sau khi mùa màng đã thu hoạch xong12. Theo lời ông Hoàng Văn Tiến, hàng năm vào khoảng thời gian ấy, khi mùa màng đã thu hái xong, đồng bào Khơ Mú gọi nhau tổ chức lễ1.
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnĐiểm đáng chú ý về cấu trúc thời gian là mỗi gia đình tổ chức lễ cơm mới trong một ngày, gia đình này nối tiếp gia đình khác, tạo thành một mùa lễ hội chứ không phải một ngày hội chung12. Cách tổ chức theo chuỗi hộ gia đình như vậy phản ánh đặc điểm của một lễ tạ ơn gắn với từng mùa rẫy của từng nhà, khác với mô hình lễ hội tập trung tại một địa điểm và một thời điểm cố định.
Vì sao lễ gắn với văn hóa nương rẫy?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnHai nguồn đều mô tả văn hóa truyền thống của người Khơ Mú ở Than Uyên là văn hóa nương rẫy và văn hóa tre trúc, thể hiện qua phong tục tập quán, tín ngưỡng và lễ hội dân gian2. Trong một chu kỳ canh tác nông nghiệp, sau khi thu hoạch xong mùa màng, các gia đình dâng cúng lên tổ tiên những hạt nếp cốm mới12.
Như vậy, lễ nằm ở điểm kết thúc của chu kỳ canh tác, lấy cốm mới làm trung tâm của lễ vật. Nguồn cũng ghi lễ vật ngoài cốm mới còn có rượu cần, rượu cất, một đôi gà trống hoa, xôi trắng, xôi đỏ, các loại rau và sản vật của núi rừng như cá, cua12. Bản VietNamNet kể thêm chuột, sóc trong danh sách sản vật núi rừng2.
Mâm cúng trong lễ gồm những gì?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo bản ghi, mâm cỗ cúng thổ địa gồm thủ lợn, đuôi lợn, một con gà trống hoa, một bát cơm, quả trứng, xôi và rượu2. Nguồn cũng cho biết mâm lễ cúng cơm mới có các lễ vật hơi khác mâm cúng thổ địa, nhưng không liệt kê chi tiết từng món của mâm cúng cơm mới2.
Cần phân biệt hai nhóm lễ vật mà nguồn nhắc tới. Nhóm thứ nhất là mâm cúng dâng lên thổ địa và tổ tiên. Nhóm thứ hai là lễ vật chuẩn bị cho cả lễ hội, gồm cốm, rượu cần, rượu cất, đôi gà trống hoa, xôi trắng, xôi đỏ, rau và sản vật núi rừng12.
| Nhóm lễ vật | Thành phần theo nguồn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mâm cúng thổ địa | Thủ lợn, đuôi lợn, một gà trống hoa, một bát cơm, quả trứng, xôi, rượu | Nguồn VietNamNet liệt kê2 |
| Lễ vật chung của lễ hội | Cốm mới, rượu cần, rượu cất, một đôi gà trống hoa, xôi trắng, xôi đỏ, rau, cá, cua, chuột, sóc | Nguồn TTXVN và VietNamNet12 |
| Lễ vật cho nghi thức cầu may | Chõ xôi đỏ có hai đồng tiền | Nguồn TTXVN và VietNamNet12 |
| Lễ vật cho nghi thức phát lộc | Đĩa gạo cốm có năm đồng tiền | Nguồn TTXVN và VietNamNet12 |
Trình tự nghi thức diễn ra như thế nào?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnLễ được chia thành hai phần: phần lễ và phần hội1. Phần lễ gồm một chuỗi nghi thức nối tiếp nhau. Bảng dưới đây tổng hợp trình tự theo bản ghi của hai nguồn, kèm ý nghĩa mà nguồn nêu.
| Bước | Người làm | Việc làm theo nguồn | Ý nghĩa nguồn nêu |
|---|---|---|---|
| 1 | Chủ lễ | Cúng thổ địa, rót rượu vào gốc cây nêu mời thổ địa | Mở đầu phần lễ, mời thần linh chứng giám2 |
| 2 | Một người đàn ông | Tung hai thanh nứa dài chừng 10cm, rộng 2cm lên không trung để xin âm dương | Một thanh sấp một thanh ngửa thì phải cúng lại; hai thanh cùng ngửa hoặc cùng sấp là lễ cúng thành công2 |
| 3 | Chủ lễ | Thỉnh mời tổ tiên về dự, khấn kể nguồn gốc lễ hội, quá trình khai khẩn và gieo trồng nương rẫy, nhắc công ơn tổ tiên | Mở màn cho lễ hội cơm mới12 |
| 4 | Chủ lễ | Một tay vít hai cần rượu cho rượu chảy ra rồi khấn mời tổ tiên hưởng lễ; sau đó khấn xin tổ tiên tiếp tục phù hộ | Nghi thức mời cơm1 |
| 5 | Những người đàn ông | Uống rượu cần | Nguồn ghi uống rượu cần là một phần của lễ cúng cơm mới2 |
| 6 | Bà chủ nhà | Bưng chõ xôi đỏ có hai đồng tiền ra giữa nhà, đổ xuống đất kèm câu nói; mọi người chen nhau bới đồng tiền | Cầu may: hy vọng năm tới khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu12 |
| 7 | Chủ nhà | Bưng đĩa gạo cốm có năm đồng tiền, vung cốm ra xung quanh năm lần | Phát lộc: tin rằng đồng tiền rơi trúng ai thì người đó năm tới may mắn2 |
| 8 | Một bà lão đại diện dân làng | Hát mừng cơm mới | Nghi thức cuối cùng trong chuỗi nghi lễ, mừng gia đình được mùa2 |
| 9 | Cả cộng đồng | Múa mừng cơm mới trong tiếng chiêng trống | Phần hội2 |
Nghi thức cúng thổ địa và gieo nứa xin âm dương có gì đặc biệt?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnChủ lễ mở đầu bằng lễ cúng thổ địa2. Nghi lễ rót rượu vào gốc cây nêu mời thổ địa được nguồn ghi là bước mở đầu2. Sau các nghi lễ cúng thổ địa, một người đàn ông tung hai thanh nứa dài chừng 10cm, rộng 2cm lên không trung2. Cách đọc kết quả theo nguồn: nếu một thanh sấp, một thanh ngửa thì phải cúng lại lần nữa; khi nào hai thanh nứa cùng ngửa hoặc cùng sấp thì lễ cúng được coi là thành công2.
Điểm đáng chú ý là cơ chế xin âm dương ở đây lấy kết quả đồng nhất làm dấu hiệu thành công, chứ không lấy kết quả đối lập. Nguồn không giải thích thêm vì sao quy ước lại như vậy, nên bài không suy đoán.
Nghi thức thỉnh mời tổ tiên và mời cơm diễn ra ra sao?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnSau lễ cúng thổ địa là lễ cúng cơm mới2. Nghi lễ thỉnh mời tổ tiên được nguồn mô tả là mở màn cho lễ hội cơm mới: ông chủ lễ kính cẩn mời tổ tiên về dự và khấn kể về nguồn gốc của lễ hội, về quá trình khai khẩn và gieo trồng nương rẫy12. Trong bài cúng, chủ lễ nhắc đến công ơn của tổ tiên đã phù hộ con cháu, giúp con cháu trông nom nương rẫy và cây trồng1.
Tiếp đến là nghi thức mời cơm. Ông chủ lễ một tay vít hai cần rượu cho rượu chảy ra rồi khấn mời tổ tiên hưởng lễ; sau đó là lễ khấn xin tổ tiên tiếp tục phù hộ cho gia đình được mọi điều tốt đẹp1. Như vậy, hai cần rượu vừa là lễ vật vừa là phương tiện của nghi thức mời.
Vì sao có màn tranh xôi và vung cốm phát lộc?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnĐây là hai nghi thức được các nguồn mô tả kỹ nhất và cũng là phần thu hút sự chú ý của du khách chứng kiến2. Ở nghi thức cầu may, bà chủ nhà bưng chõ xôi đỏ có hai đồng tiền bên trong ra giữa nhà, đổ chõ xôi xuống đất kèm câu nói: "Ăn nên làm ra nhớ"12. Sau đó rất đông người dân chen nhau bới đồng tiền với hy vọng năm tới sẽ khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu12.
Sau màn tranh xôi, chủ lễ thực hiện nghi thức phát lộc. Chủ nhà bưng đĩa gạo cốm, trong đó có năm đồng tiền, rồi vung cốm ra xung quanh năm lần2. Người Khơ Mú tin rằng những đồng tiền đó rơi trúng vào ai thì người đó năm tới sẽ may mắn2.
Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTrong dân gian, người dự lễ tin rằng phần xôi và đồng tiền giành được, hay đồng tiền rơi trúng, mang lại may mắn cho năm tới12. Đây là lời của quan niệm được nguồn thuật lại, không phải mệnh đề về hiệu quả thực tế của nghi thức.
Phần hội gồm những gì?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnSau phần lễ là phần hội với nhiều trò chơi và điệu múa1. Nguồn TTXVN ghi phần hội có vũ điệu "Hưn mạy" và trò chơi thi uống rượu cần1. Khi cơm đã no, rượu đã say, chiêng trống được mang ra, mọi người tay trong tay cùng xòe1. Nguồn VietNamNet ghi thêm hội thi uống rượu cần, điệu xòe trống chiêng, và mô tả điệu múa mừng cơm mới diễn ra trong tiếng chiêng trống, người đánh trống không chỉ gõ trống mà còn kết hợp với các điệu múa2.
Về người hát mừng cơm mới, nguồn VietNamNet dẫn lời cụ Lò Thị Hằng, khi ấy 78 tuổi, cho biết theo phong tục, cụ bà cao tuổi trong bản sẽ đứng ra lĩnh xướng hát mừng cơm mới2. Nguồn TTXVN mô tả một bà lão phúc hậu đại diện dân làng hát mừng gia đình năm qua được mùa2.
Lễ này được hiểu là mang ý nghĩa gì?
Loại tri thức: Trường phái: nguồn 2023Diễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo đồng bào Khơ Mú được nguồn dẫn, lễ hội mừng cơm mới mang ý nghĩa linh thiêng, là dịp dâng lên tổ tiên cơm mới và món ăn truyền thống, cầu mong tổ tiên phù hộ cho các thành viên trong gia đình khỏe mạnh, cầu cho mùa màng bội thu1. Nguồn cũng ghi đây là dịp để ông bà, cha mẹ dạy bảo con cháu biết quý trọng sức lao động, giúp gia đình và dòng họ đoàn kết, gắn bó với nhau hơn1.
Cần lưu ý đây là cách hiểu của chính cộng đồng được nguồn thuật lại, tức là quan niệm của người trong cuộc, không phải một kết luận nghiên cứu độc lập về tác dụng của lễ.
Việc bảo tồn lễ được địa phương thực hiện thế nào?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnNguồn TTXVN dẫn lời ông Trần Quang Chiến, Phó Chủ tịch UBND huyện Than Uyên, cho biết huyện quan tâm bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc trên địa bàn, trong đó có lễ hội mừng cơm mới, và năm 2023 là năm thứ hai địa phương tổ chức phục dựng lễ hội này1. Nguồn cũng cho biết huyện Than Uyên đã phối hợp với UBND các xã hỗ trợ khôi phục, dàn dựng các nghi lễ của đồng bào Khơ Mú; bảo tồn và phát huy một số loại hình dân ca, dân vũ và nhạc cụ dân tộc; tổ chức các hoạt động văn hóa thể thao lồng ghép trò chơi dân gian1.
Về hướng duy trì, nguồn dẫn lời lãnh đạo huyện cho biết thời gian tới Than Uyên tiếp tục duy trì lễ hội này thường niên trong các dịp lễ, Tết hàng năm và khuyến khích người dân tham gia các hoạt động văn hóa1.
Cần đọc bản ghi này với những lưu ý gì?
Thứ nhất, đây là bản ghi về một lượt tái hiện do huyện tổ chức ngày 1/9/2023, không phải bản ghi về một lễ cúng hộ gia đình tự phát ngoài cộng đồng12. Trình tự nghi thức trong bài phản ánh lượt tái hiện ấy.
Thứ hai, các nguồn không thống nhất hoàn toàn về một số chi tiết. Về người hát mừng cơm mới, một nguồn tả bà lão phúc hậu đại diện dân làng, một nguồn dẫn tên cụ thể và nói cụ bà cao tuổi trong bản đứng ra lĩnh xướng2. Về danh sách sản vật núi rừng, một nguồn chỉ nêu cá, cua, một nguồn kể thêm chuột, sóc12. Bài nêu đủ cả hai chỗ khác nhau thay vì chọn một bên.
Thứ ba, các nguồn không nói lễ này có danh hiệu di sản hay không, nên bài không gán bất kỳ danh hiệu nào. Các con số như hai thanh nứa dài chừng 10cm, rộng 2cm, hai đồng tiền, năm đồng tiền, năm lần vung cốm đều là con số của nguồn năm 202312.
Thứ tư, các nguồn không kể truyền thuyết về một vị thần hay vị được thờ cụ thể nào trong lễ này, nên bài không thêm. Phần khấn của chủ lễ theo nguồn nói về nguồn gốc lễ hội, quá trình khai khẩn nương rẫy và công ơn tổ tiên1, không nhắc một nhân vật truyền thuyết có tên.
