TL;DR: Tết mùa mưa, người Hà Nhì gọi là Dế Khù Chà (còn viết Jé Khù Chà), là một trong những cái Tết lớn của người Hà Nhì, thường tổ chức vào tháng 5 hoặc tháng 6 âm lịch khi mùa mưa bắt đầu và mùa vụ mới đã xong. Lễ gồm nghi thức gọi hồn, cúng tổ tiên hai bên nội ngoại, giã bánh dày, dựng cây đu và kiêng đi làm trong nhiều ngày. Đây là dịp tạ ơn trời đất, tổ tiên và cầu cho mưa thuận gió hòa, con người khỏe mạnh, vật nuôi cây trồng sinh sôi.
Tết mùa mưa Dế Khù Chà là gì?
Tết mùa mưa là một trong những cái Tết lớn của người Hà Nhì: Báo Lào Cai gọi là cái Tết lớn nhất trong năm, còn Báo Văn hóa ghi là một trong bảy cái Tết lớn[2][4]. Tên gọi của lễ được các báo ghi theo nhiều cách: Dế Khù Chà, Jé Khù Chà, và trong nhiều bài chỉ viết là Tết mùa mưa[1][2][3][4]. Sự khác nhau này phần lớn do cách phiên âm tiếng Hà Nhì sang chữ Quốc ngữ, không phải những lễ khác nhau.
Người Hà Nhì ở Việt Nam chủ yếu sống tập trung tại Lai Châu, Lào Cai và Điện Biên[2]. Tại huyện Mường Tè (trước 7/2025), tỉnh Lai Châu, đồng bào sinh sống ở 28 bản với dân số gần 9.000 người theo ghi nhận của Bảo tàng tỉnh Lai Châu[4]. Tại tỉnh Điện Biên, người Hà Nhì ở xã Sín Thầu là một trong những cộng đồng sinh sống ở vùng cực Tây của Tổ quốc[3][5].
Tết mùa mưa diễn ra vào thời điểm nào trong năm?
Người Hà Nhì tổ chức Tết mùa mưa vào khoảng giữa mùa mưa, thường rơi vào tháng 5 hoặc tháng 6 âm lịch hằng năm (Báo Nhân Dân ghi khoảng giữa tháng 6; Báo Văn hóa ghi tháng 5 ở một bản, tháng 6 ở một bản khác)[1][3][5]. Đây là giai đoạn việc mùa vụ mới vừa hoàn tất, lúa đã lên đòng, ngô gieo đã mướt xanh, và cũng là khoảng thời gian rảnh rỗi nhất trong năm[1][4].
Mùa mưa của người Hà Nhì thường kéo dài từ ngày 15/5 tới ngày 15/7 âm lịch[2]. Trước đây, Tết thường kéo dài trong bảy ngày, nhưng hiện nay do đời sống đã thay đổi, thời gian tổ chức được rút ngắn, thường còn năm ngày hoặc ít hơn, tùy từng vùng, từng bản[1]. Báo Lào Cai ghi một nơi tổ chức trong bốn ngày[2].
Ngày khai lễ cũng có sự khác biệt giữa các địa phương. Tại huyện Mường Tè (trước 7/2025), tỉnh Lai Châu, bà con thường chọn ngày con rồng trong tháng[1]. Tại một số nơi khác, đồng bào tổ chức lễ vào ngày Hợi hoặc ngày Thìn[2].
Vì sao người Hà Nhì tổ chức Tết mùa mưa?
Theo quan niệm của người Hà Nhì, mùa mưa là thời điểm các vị thần sông nước hoành hành, sấm sét, xói mòn, lũ quét làm cho hồn vía của con người, vật nuôi và cây trồng hoảng loạn, thất lạc[2]. Điều đó khiến con người dễ ốm đau, cây trồng vật nuôi khó sinh sôi phát triển[2].
Vì vậy, mỗi năm một lần, vào thời điểm nắng nóng nhất của mùa hè, người Hà Nhì làm Tết mùa mưa để cầu xin các vị thần mưa, thần nước trả lại hồn vía đã bắt, để con người được khỏe mạnh, vật nuôi cây trồng có sức sống trở lại, cho mùa màng bội thu[2]. Tết cũng là dịp tạ ơn tổ tiên, trời đất đã ban cho mưa thuận gió hòa, đồng thời cầu cho mùa vụ tiếp theo tươi tốt[1].
Tại xã Sín Thầu, tỉnh Điện Biên, Tết mùa mưa còn được hiểu là Tết hết mùa khô, đón mùa mưa, là Tết của lòng biết ơn đất trời, tổ tiên[3]. Đồng bào dâng lên thần linh, ông bà những sản vật tinh khôi nhất, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cầu cho bản làng bình yên, con cháu khỏe mạnh[3].
Nghi thức gọi hồn trong Tết mùa mưa được thực hiện như thế nào?
Nghi thức gọi hồn là phần lõi của Tết mùa mưa. Người làm chủ lễ sẽ là chủ nhà, hoặc người có vai trò quan trọng trong cộng đồng như già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ[2][5]. Lễ vật gồm hai con gà sống, một bát nước chè, một quả trứng, một bát nước trắng, chai rượu và một số vật dụng gắn liền với đời sống sinh hoạt như vòng tay, khăn, áo, quần[2].
Đồ lễ được bày vào trong mâm, riêng con gà sống để cạnh mâm đặt lễ[2]. Thường là bà hoặc mẹ chủ nhà mang đồ lễ ra ngoài cổng, hoặc có thể lựa chọn nơi bờ suối hay cạnh đường vào nhà để thực hiện nghi lễ gọi hồn[2]. Sau lễ cúng bên ngoài, chủ lễ mang tất cả lễ vật vào nhà khấn[2].
Sau nghi thức gọi hồn, các gia đình cúng tổ tiên hai bên nội, ngoại[2]. Chủ nhà cắt tiết hai con gà, sắp bày một mâm cúng gồm hai bát cháo, hai bát thịt nạc gà xé, gan gà luộc, hai chén rượu đặt trước bàn thờ tổ tiên[2]. Đối với người Hà Nhì, việc cúng lễ tổ tiên không bắt buộc phải là vợ hay chồng: nếu người đàn ông bận, không kịp về nhà vào ngày Tết, người phụ nữ sẽ thực hiện việc thờ cúng[2].
Bánh dày và các lễ vật không thể thiếu
Trong ngày Tết đầu tiên, bà con thường dậy rất sớm để làm bánh dày, mổ lợn làm lễ cúng tổ tiên, trời đất[1]. Thịt lợn và bánh dày là hai trong số những lễ vật quan trọng nhất không thể thiếu[1].
Tại một số địa phương, bánh giầy được nặn thành ba cái dâng cúng tổ tiên[2]. Với người Hà Nhì, việc dâng cúng bánh giầy thể hiện tấm lòng thành kính, tri ân, hiếu thuận của con cháu đối với đấng sinh thành, gia tiên[2]. Bánh được coi là thành quả lao động vất vả của gia đình trong năm, đồng thời là lễ vật thơm ngon mong tổ tiên về chứng giám cho lòng thành của gia chủ[2].
Tại xã Sín Thầu, mâm cúng Tết Dế Khù Chà giản dị mà ấm cúng với xôi nếp, thịt gà, thịt lợn, rượu ngô[3].
Cây đu và các trò chơi dân gian
Trước ngày chuẩn bị lễ cúng sẽ có lễ dựng cây đu[2]. Đây là phong tục lâu đời của người Hà Nhì ở vùng cao Tây Bắc[2]. Trò chơi được xem là không thể thiếu trong dịp này là đu lăng[1].
Người Hà Nhì quan niệm rằng việc chơi đu lăng là một hình thức sám hối cho những tội lỗi mà họ vướng phải trong suốt quãng thời gian trước, cụ thể là việc săn bắn, giết hại những con vật trên rừng[1]. Mỗi con vật đều có linh hồn nên phải có hình phạt nhất định để giải oan cho linh hồn của chúng, để chúng không còn tìm về làm hại bản làng[1].
Ngoài đu lăng, các trò chơi trong dịp Tết mùa mưa còn khá đa dạng: đi cà kheo, đánh cù, hát đối giao duyên, chơi đu lăng, bập bênh xoay vòng[1].
Những điều kiêng kỵ trong những ngày Tết
Theo Báo Lào Cai, Tết mùa mưa được tổ chức trong bốn ngày, cũng là bốn ngày kiêng kỵ. Mọi người trong gia đình không đi làm mà chỉ vui chơi, ăn uống, múa hát vui vẻ[2].
Để cho một năm mới được vui vẻ trọn vẹn, người Hà Nhì kiêng không cãi nhau, không nói tục, không trộm cắp[2]. Một nét văn hóa độc đáo trong Tết mùa mưa và các nghi lễ khác của người Hà Nhì là không thắp hương[2].
Người Hà Nhì quan niệm rằng nếu gia đình nào đón được đông anh em, bạn bè thì năm đó sẽ gặp nhiều may mắn[2]. Tết cũng là dịp để mọi người trong bản đến nhà chúc tụng, thăm nom lẫn nhau[1]. Khi đến chúc Tết bất cứ nhà nào trong bản, các vị khách đều được gia chủ đón tiếp bằng những mâm cỗ đầy rượu, thịt và sản vật mà chính gia đình mình làm ra[1][3].
Lễ tạ và sự khác biệt giữa các địa phương
Trước khi kết thúc Tết, tất cả các hộ gia đình đều mổ gà để làm lễ tạ[1]. Trong lễ tạ này, một lần nữa bà con lại xin với đấng tối cao cho mưa thuận gió hòa, trồng cấy, chăn nuôi không sâu, không bệnh[1].
Có sự khác biệt đáng kể giữa các địa phương về cách tổ chức. Theo Báo Lào Cai, Tết mùa mưa được tổ chức trong phạm vi gia đình, theo nghi thức truyền thống[2]. Tại xã Sín Thầu, tỉnh Điện Biên, Tết mùa mưa còn gắn với lễ hội cộng đồng, với các hoạt động văn hóa, du lịch[3]. Lễ hội Khô Già Già của người Hà Nhì đen ở Bát Xát, tỉnh Lào Cai, là một lễ hội riêng, thường tổ chức vào tháng 6 âm lịch và kéo dài ba ngày, có nghi thức mổ trâu hiến tế; các bài báo không gọi lễ hội này là Tết mùa mưa hay Dế Khù Chà, nên bài này không gộp hai lễ làm một[6][7].
Tại Ka Lăng, huyện Mường Tè (trước 7/2025), tỉnh Lai Châu, Tết mùa mưa còn gọi là Dế Khù Chà, là một trong bảy cái Tết lớn trong năm theo phong tục cổ truyền của người Hà Nhì[4]. Những nghi lễ trong ngày Tết mùa mưa thể hiện đặc trưng tín ngưỡng thờ thần nông nghiệp, thần mưa, thần nước để cầu mong cho mùa màng bội thu, chăn nuôi phát triển, con người khỏe mạnh, cuộc sống ấm no[4].
Tết mùa mưa ngày nay có gì thay đổi?
Hiện nay, đời sống của người dân được đổi thay theo hướng tích cực, Tết Jé Khù Chà mang tính lễ hội nhiều hơn[2]. Tuy nhiên, Tết vẫn mang nét đẹp văn hóa truyền thống độc đáo, tạo nên sắc màu riêng của đồng bào Hà Nhì[2].
Tại xã Sín Thầu, tỉnh Điện Biên, theo kế hoạch, Lễ hội văn hóa Tết mùa mưa năm 2026 sẽ được tổ chức đồng loạt tại các bản có đồng bào Hà Nhì sinh sống từ ngày 1 đến 7 tháng 8, nhằm bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa truyền thống, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc và quảng bá tiềm năng du lịch cộng đồng[3]. Việc UBND xã Sín Thầu tổ chức lễ hội đồng loạt, giao các bản tự chọn ngày phù hợp theo điều kiện thực tế, vừa bảo đảm giữ gìn nguyên vẹn nghi lễ truyền thống, vừa không ảnh hưởng đến sản xuất, sinh hoạt của nhân dân[3].
Tại tỉnh Lai Châu, Bảo tàng tỉnh đã tổ chức trưng bày chuyên đề Di sản văn hóa dân tộc Hà Nhì gắn với Tết mùa mưa năm 2025 tại bản Mé Gióng, xã Ka Lăng[4]. Hoạt động này góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc Hà Nhì[4].
Tết mùa mưa là một sản phẩm tinh thần độc đáo của người Hà Nhì, đóng góp vào kho tàng di sản văn hóa dân tộc Việt Nam một tài sản quý, đồng thời thể hiện thái độ ứng xử hài hòa giữa con người với thiên nhiên[4]. Đây cũng là dịp gia đình đoàn tụ, cùng nhau trao đổi những kinh nghiệm sản xuất[4].
