Quẻ Phong Sơn Tiệm (số 53, 漸): Tiến dần có thứ tự và sáu chặng chim hồng

Quẻ Phong Sơn Tiệm là quẻ gì, nằm ở đâu trong 64 quẻ?

Phong Sơn Tiệm (風山漸), thường gọi tắt là Tiệm (漸), là quẻ số 53 trong 64 quẻ Kinh Dịch theo thứ tự Chu Dịch. Quẻ gồm quẻ dưới là Cấn ☶ tượng núi, quẻ trên là Tốn ☴ tượng gió, cũng là tượng cây. Chữ "tiệm" nghĩa là tiến dần, tiến từng bước.

Quẻ trên, quẻ dưới và tên gọi

Quái từ Phong Sơn Tiệm chép thế nào và nghĩa là gì?

Quái từ, tức lời kinh gắn với cả quẻ, chép theo bản Hán văn và âm Hán Việt đọc theo đúng chữ Hán ấy:

漸：女歸吉，利貞。

Tiệm: Nữ quy cát, lợi trinh.

Nghĩa sát chữ: cô gái về nhà chồng thì tốt, giữ vững thì có lợi. Hình ảnh "nữ quy" ở đây là nghi lễ và chuẩn mực hôn nhân thời xưa: tìm hiểu, dạm hỏi, lễ cưới, rồi mới về chung nhà. Quái từ lấy trình tự ấy làm phép ẩn dụ cho mọi việc cần đi đúng bước. Đây là bối cảnh xã hội của thời cổ, không phải lời khuyên áp đặt cho hôn nhân ngày nay.

Vương Bật chú: "以漸進得位也." Nghĩa là: lấy sự tiến dần mà được ngôi vị.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "漸漸進也為卦止於下而巽於上為不遽進之義有女歸之象焉又自二至五位皆得正故其占為女歸吉而又戒以利貞也." Nghĩa là: Tiệm là tiến dần. Quẻ có Cấn dừng ở dưới, Tốn thuận ở trên, là nghĩa không vội tiến, có tượng người nữ về nhà chồng. Lại từ hào 2 đến hào 5 đều đắc chính, nên lời chiêm là nữ quy cát, mà lại răn giữ vững thì lợi.

Thoán truyện và Tượng truyện nói gì về quẻ Tiệm?

Thoán truyện và Tượng truyện thuộc Thập Dực, là truyện chú giải đời sau, không gộp chung vào lời kinh. Truyền thống quy cho Khổng Tử; nghiên cứu hiện đại xếp vào khoảng thế kỷ 5 tới 2 TCN, không coi là đã chứng minh.

Thoán truyện chép:

漸之進也，女歸吉也。進得位，往有功也。進以正，可以正邦也。其位剛，得中也。止而巽，動不窮也。

Tiệm chi tiến dã, nữ quy cát dã. Tiến đắc vị, vãng hữu công dã. Tiến dĩ chính, khả dĩ chính bang dã. Kỳ vị cương, đắc trung dã. Chỉ nhi tốn, động bất cùng dã.

Nghĩa sát chữ: Tiệm là tiến vậy, nữ quy thì tốt. Tiến mà được ngôi, đi thì có công. Tiến bằng chính, có thể sửa nước. Ngôi nó cương, được trung. Dừng mà thuận, động không cùng.

Đại Tượng (Tượng truyện) chép:

山上有木，漸；君子以居賢德，善俗。

Sơn thượng hữu mộc, Tiệm; quân tử dĩ cư hiền đức, thiện tục.

Nghĩa sát chữ: trên núi có cây, là Tiệm; người quân tử theo đó mà ở đức tốt, làm tốt phong tục.

Vương Bật chú phần Thoán truyện: "以漸進得位也." Nghĩa là: lấy sự tiến dần mà được ngôi vị.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú phần Thoán truyện: "漸漸進也為卦止於下而巽於上為不遽進之義有女歸之象焉又自二至五位皆得正故其占為女歸吉而又戒以利貞也." Nghĩa là: Tiệm là tiến dần. Quẻ có Cấn dừng ở dưới, Tốn thuận ở trên, là nghĩa không vội tiến, có tượng người nữ về nhà chồng. Lại từ hào 2 đến hào 5 đều đắc chính, nên lời chiêm là nữ quy cát, mà lại răn giữ vững thì lợi.

Sáu hào từ: hành trình chim hồng qua sáu chặng

Sáu hào của quẻ Tiệm đều mở bằng hình ảnh chim hồng (ngỗng trời) tiến dần tới một chỗ. Đọc từ dưới lên: hào sơ là hào thấp nhất, hào thượng là hào cao nhất. Dưới đây chép lời hào từ theo đúng bản Hán văn, kèm chú giải của Vương Bật và Chu Hy khi có trong bảng sự thật.

Hào Sơ lục

初六：鴻漸于干，小子厲，有言，无咎。

Sơ lục: Hồng tiệm vu can, tiểu tử lệ, hữu ngôn, vô cữu.

Nghĩa sát chữ: chim hồng tiến dần đến bờ nước. Người nhỏ gặp nguy, có lời chê trách, nhưng không hại gì.

Vương Bật chú: "鴻，水鳥也。適進之義，始於下而升者也，故以鴻為喻之。又皆以進而履之為義焉，始進而位乎窮下，又無其應。若履于幹，危不可以安也。始進而未得其位，則困於小子，窮於謗言，故曰「小子厲有言」也。困於小子讒諛之言，未傷君子之義，故曰「無咎」也。" Nghĩa sát ý: Hồng là chim nước. Nghĩa tiến dần, bắt đầu từ dưới mà lên, nên lấy chim hồng làm ví dụ. Lại đều lấy sự tiến mà đặt chân làm nghĩa. Mới tiến mà ở dưới cùng, lại không có ứng. Như đặt chân trên bờ nước, nguy không thể yên. Mới tiến mà chưa được ngôi, thì bị người nhỏ làm khốn, bị lời gièm pha, nên nói "tiểu tử lệ hữu ngôn". Bị lời gièm pha của kẻ tiểu nhân làm khốn, chưa hại nghĩa quân tử, nên nói "vô cữu".

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "鴻之行有序而進有漸干水涯也始進於下未得所安而上復无應故其象如此而其占則為小子厲雖有言而於義則无咎也." Nghĩa sát ý: Chim hồng đi có thứ tự mà tiến có dần. Can là bờ nước. Mới tiến ở dưới, chưa được yên, mà trên lại không có ứng, nên tượng như vậy. Lời chiêm là tiểu tử lệ, tuy có lời chê trách mà về nghĩa thì không lỗi.

Tiểu Tượng: 小子之厲，義无咎也。

Tiểu Tượng: Tiểu tử chi lệ, nghĩa vô cữu dã.

Nghĩa sát chữ: người nhỏ gặp nguy, về nghĩa thì không lỗi.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: hào Sơ lục là hào âm ở dưới cùng, tài còn yếu, ứng của nó là hào 4 cũng âm nên không có chỗ tựa. Giai đoạn mới bắt đầu một việc, bị phê bình lúc đầu là chuyện thường.

Hào Lục nhị

六二：鴻漸于磐，飲食衎衎，吉。

Lục nhị: Hồng tiệm vu bàn, ẩm thực khan khan, cát.

Nghĩa sát chữ: chim hồng tiến dần đến tảng đá. Ăn uống vui vẻ. Tốt.

Vương Bật chú: "磐，山石之安者也。進而得位，居中而應，本無祿養，進而得之，其為歡樂，願莫先焉。" Nghĩa sát ý: Bàn là đá núi yên ổn. Tiến mà được ngôi, ở giữa mà có ứng, vốn không có lộc nuôi, tiến mà được, niềm vui ấy, ước gì hơn.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "衎苦旦反○磐大石也漸逺於水進於磐而益安矣衎衎和樂意六二柔順中正進以其漸而上有九五之應故其象如此而占則吉也." Nghĩa sát ý: Khan đọc phản thiết là khổ đán. Bàn là đá lớn. Tiệm lìa xa nước, tiến đến đá mà càng yên. Khan khan là ý hòa vui. Lục nhị nhu thuận trung chính, tiến theo dần, mà trên có ứng với Cửu ngũ, nên tượng như vậy, lời chiêm thì tốt.

Tiểu Tượng: 飲食衎衎，不素飽也。

Tiểu Tượng: Ẩm thực khan khan, bất tố bão dã.

Nghĩa sát chữ: ăn uống vui vẻ, không phải ăn không vậy.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: hào Lục nhị đắc trung, đắc chính, lại ứng với hào 5 dương cương ở trên. Giai đoạn có chỗ đứng tương đối vững: công việc bắt đầu cho thu nhập, mối quan hệ bắt đầu có tin cậy. Nhưng tảng đá chỉ là chặng dừng, chưa phải đích.

Hào Cửu tam

九三：鴻漸于陸，夫征不復，婦孕不育，凶；利禦寇。

Cửu tam: Hồng tiệm vu lục, phu chinh bất phục, phụ dựng bất dục, hung; lợi ngự khấu.

Nghĩa sát chữ: chim hồng tiến dần lên đất cao. Chồng đi xa không về, vợ mang thai không sinh được. Xấu; có lợi cho việc chống giặc.

Vương Bật chú: "陸，高之頂也。進而之陸，與四相得，不能復反者也。「夫征不復」，樂於邪配，則婦亦不能執貞矣。非夫而孕故不育也。三本艮體而棄乎群醜，與四相得，遂乃不反，至使婦孕不育，見利忘義，貪進忘舊，凶之道也。異體合好，順而相保，物莫能間，故「利禦寇」也。" Nghĩa sát ý: Lục là đỉnh cao. Tiến đến đất cao, cùng hào 4 tương đắc, không thể trở lại. "Phu chinh bất phục": vui với kẻ phối hợp không chính, thì vợ cũng không giữ được trinh. Không phải chồng mà mang thai nên không sinh được. Hào 3 vốn thuộc thể Cấn mà bỏ bầy, cùng hào 4 tương đắc, bèn không trở lại, đến nỗi vợ mang thai không sinh, thấy lợi quên nghĩa, tham tiến quên cũ, là đạo xấu. Khác thể mà hợp tốt, thuận mà cùng giữ, vật không thể xen vào, nên "lợi ngự khấu".

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "復房六反○鴻水鳥陸非所安也九三過剛不中而无應故其象如此而其占夫征則不復婦孕則不育凶莫甚焉然以其過剛也故利禦寇." Nghĩa sát ý: Phục đọc phản thiết là phòng lục. Hồng là chim nước, lục không phải chỗ yên. Cửu tam quá cương không trung mà không có ứng, nên tượng như vậy. Lời chiêm: chồng đi thì không về, vợ mang thai thì không sinh, xấu không gì hơn. Nhưng vì quá cương, nên lợi chống giặc.

Tiểu Tượng: 夫征不復，離群丑也。婦孕不育，失其道也。利用禦寇，順相保也。

Tiểu Tượng: Phu chinh bất phục, ly quần xú dã. Phụ dựng bất dục, thất kỳ đạo dã. Lợi dụng ngự khấu, thuận tương bảo dã.

Nghĩa sát chữ: chồng đi không về, lìa bầy vậy. Vợ mang thai không sinh, mất đạo vậy. Lợi chống giặc, thuận cùng giữ nhau vậy.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: hào Cửu tam dương cương, ở vị trí đã cao trong quẻ dưới Cấn, sát hào 4 âm nhu mà không chính ứng. Giai đoạn việc đang dang dở, kết quả chưa ra, dễ nóng vội muốn đi tắt hoặc bỏ ngang. Lời hào thêm "lợi ngự khấu": nên phòng thủ, chưa nên tấn công. Những lời kiểu "chồng đi xa không về, vợ mang thai không sinh được" là chuẩn mực xã hội của thời xưa, cần đọc trong bối cảnh lịch sử, không phải lời khuyên cho hôn nhân hiện đại.

Hào Lục tứ

六四：鴻漸于木，或得其桷，无咎。

Lục tứ: Hồng tiệm vu mộc, hoặc đắc kỳ giác, vô cữu.

Nghĩa sát chữ: chim hồng tiến dần đến cây. Có thể đậu được trên cành phẳng, không hại gì.

Vương Bật chú: "鳥而之木，得其宜也。「或得其桷」，遇安棲也。雖乘於剛，志相得也。" Nghĩa sát ý: Chim đến cây, được chỗ thích hợp. "Hoặc đắc kỳ giác": gặp chỗ đậu yên. Tuy ở trên hào cương, chí tương đắc.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "桷音角○鴻不木棲桷平柯也或得平柯則可以安矣六四乘則而順巽故其象如此占者如之則无咎也." Nghĩa sát ý: Giác âm là giác. Hồng không đậu trên cây, giác là cành phẳng. Hoặc được cành phẳng thì có thể yên. Lục tứ ở trên hào cương mà thuận tốn, nên tượng như vậy. Người chiêm như thế thì không lỗi.

Tiểu Tượng: 或得其桷，順以巽也。

Tiểu Tượng: Hoặc đắc kỳ giác, thuận dĩ tốn dã.

Nghĩa sát chữ: hoặc được cành phẳng, thuận mà tốn vậy.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: hào Lục tứ âm nhu, ở quẻ trên Tốn nghĩa là thuận. Chim hồng vốn đậu trên đất, giờ phải đậu trên cành cây, không phải chỗ quen thuộc. Thích nghi từ từ, tìm chỗ đứng phù hợp trong hoàn cảnh mới, đừng gượng ép vào chỗ không vừa.

Hào Cửu ngũ

九五：鴻漸于陵，婦三歲不孕，終莫之勝，吉。

Cửu ngũ: Hồng tiệm vu lăng, phụ tam tuế bất dựng, chung mạc chi thắng, cát.

Nghĩa sát chữ: chim hồng tiến dần lên gò. Vợ ba năm chưa có thai, nhưng cuối cùng không ai ngăn được. Tốt.

Vương Bật chú: "陵，次陸者也。進得中位，而膈乎三四，不得與其應合，故「婦三歲不孕」也。各履正而居中，三四不能久塞其塗者也。不過三歲，必得所願矣。進以正邦，三年有成，成則道濟，故不過三歲也。" Nghĩa sát ý: Lăng là bậc dưới lục. Tiến được ngôi trung, mà bị cách bởi hào 3 hào 4, không được hợp với ứng, nên "phụ tam tuế bất dựng". Mỗi bên đạp chính mà ở giữa, hào 3 hào 4 không thể lâu bịt đường. Không quá ba năm, ắt được như nguyện. Tiến để sửa nước, ba năm có thành, thành thì đạo giúp, nên không quá ba năm.

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "陵高阜也九五居尊六二正應在下而為三四所隔然終不能奪其正也故其象如此而占者如是則吉也." Nghĩa sát ý: Lăng là gò cao. Cửu ngũ ở ngôi tôn, Lục nhị chính ứng ở dưới mà bị hào 3 hào 4 cách, nhưng cuối cùng không thể cướp chính của nó. Nên tượng như vậy, người chiêm như thế thì tốt.

Tiểu Tượng: 終莫之勝，吉；得所愿也。

Tiểu Tượng: Chung mạc chi thắng, cát; đắc sở nguyện dã.

Nghĩa sát chữ: cuối cùng không ai ngăn được, tốt; được như nguyện vậy.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: hào Cửu ngũ dương cương ở ngôi cao, chính ứng với hào 2 âm. Nhưng hào 4 ngăn cản hào 5, hào 3 ngăn cản hào 2, thành ra bị cách trở. Cả hào 2 và hào 5 đều đắc trung, kết hợp với nhau là chính đáng, nên hào 3 và hào 4 rốt cuộc chịu thua. Giai đoạn này thử lòng kiên trì.

Hào Thượng cửu

上九：鴻漸于陸，其羽可用為儀，吉。

Thượng cửu: Hồng tiệm vu lục, kỳ vũ khả dụng vi nghi, cát.

Nghĩa sát chữ: chim hồng tiến dần lên cao. Lông của nó có thể dùng làm đồ trang trí trong nghi lễ. Tốt.

Vương Bật chú: "進處高絜，不累於位，無物可以屈其心而亂其志。峨峨清遠，儀可貴也，故曰「其羽可用為儀，吉」。" Nghĩa sát ý: Tiến ở chỗ cao sạch, không vướng ngôi, không vật gì có thể khuất lòng mà loạn chí. Cao ngất trong xa, nghi đáng quý, nên nói "kỳ vũ khả dụng vi nghi, cát".

Chu Hy (Chu Dịch bản nghĩa) chú: "胡氏程氏皆云陸當作逵謂雲路也今以韻讀之良是儀羽旄旌纛之飾也上九至高出乎人位之外而其羽毛可用以為儀飾位雖極高而不為无用之象故其占為如是則吉也." Nghĩa sát ý: Họ Hồ và họ Trình đều nói Lục nên làm Quỳ, nghĩa là đường mây. Nay lấy vần đọc thì đúng. Nghi là đồ trang sức bằng lông mao cờ xí. Thượng cửu rất cao, vượt ra ngoài ngôi người, mà lông mao có thể dùng làm đồ trang sức nghi lễ. Ngôi tuy rất cao mà không phải tượng vô dụng, nên lời chiêm như thế thì tốt.

Tiểu Tượng: 其羽可用為儀，吉；不可亂也。

Tiểu Tượng: Kỳ vũ khả dụng vi nghi, cát; bất khả loạn dã.

Nghĩa sát chữ: lông của nó có thể dùng làm đồ trang trí nghi lễ, tốt; không thể loạn vậy.

Theo cách hiểu của Nhật Nguyệt: hào Thượng cửu là hào dương ở trên cùng, vượt ra ngoài vị trí thông thường. Đích đến: thành quả của người đi đúng trình tự có giá trị lâu dài, được đời sau giữ gìn. Cách hiểu khác, khi đọc chữ 陸 thành 逵, thì hào thượng tả chim hồng bay bổng trên đường mây, khí tiết thanh cao, làm gương cho đời. Cả hai cách đọc đều lưu truyền.

Gặp quẻ Phong Sơn Tiệm khi hỏi việc làm thì nên hiểu thế nào?

Gợi ý của Nhật Nguyệt: quẻ Tiệm gợi về con đường thăng tiến từng bước, không nhảy cóc. Đây là thời điểm xây nền tảng, tích luỹ kinh nghiệm, xây uy tín bằng kết quả thực. Không nên coi đó là lời phán quyết về kết cục công việc của một người cụ thể.

Gặp quẻ Phong Sơn Tiệm khi hỏi tình cảm thì nên hiểu thế nào?

Gợi ý của Nhật Nguyệt: mối quan hệ cần phát triển từ từ theo đúng trình tự, tìm hiểu trước, gắn bó sau. Quái từ "nữ quy cát" cho thấy hôn nhân thuận lợi khi đi qua đủ các bước. Đây là cách đọc dựa trên hình ảnh của lời kinh, không phải lời khuyên áp đặt cho hôn nhân ngày nay.

Gặp quẻ Phong Sơn Tiệm khi hỏi tiền bạc thì nên hiểu thế nào?

Gợi ý của Nhật Nguyệt: thu nhập tăng dần chứ không tăng đột biến. Phù hợp với tiết kiệm đều đặn và đầu tư dài hạn hơn là tìm khoản lãi nhanh. Đây là cách đọc tham khảo, không phải khẳng định về tài chính của một người cụ thể.

Gặp quẻ Phong Sơn Tiệm khi hỏi sức khỏe thì nên hiểu thế nào?

Gợi ý của Nhật Nguyệt: gợi đến giai đoạn hồi phục dần dần, không nên mong khỏi ngay. Đây là cách đọc tham khảo, không phải lời khuyên y tế.

Tiệm và Quy Muội: hai quẻ thác và tổng của nhau

Trong Kinh Dịch, nhiều cặp quẻ có quan hệ thác quái (đối) và tổng quái (đảo). Tiệm (quẻ 53) có quan hệ tổng quái với Lôi Trạch Quy Muội (quẻ 54), giống cặp Ký Tế (63) và Vị Tế (64). Quy Muội là quẻ tổng của Tiệm: đảo ngược thứ tự hào của Tiệm sẽ ra Quy Muội. Về tượng quẻ, Tiệm là cây trên núi, Quy Muội là sấm trên đầm, hai tượng khác nhau nhưng có quan hệ cấu trúc với nhau.

Cần phân biệt rõ: quan hệ thác quái và tổng quái là quan hệ cấu trúc hào, không phải quan hệ ý nghĩa.

Quẻ Phong Sơn Tiệm là cát hay hung?

Các tài liệu không hoàn toàn thống nhất khi xếp loại cát hung cho quẻ này. Một số xếp Tiệm vào nhóm quẻ bình, cho rằng thời vận đang tốt dần lên, mọi việc triển khai từng bước sẽ có nhiều cơ hội thành công, nôn nóng đốt cháy giai đoạn thì dễ thất bại. Số khác nhấn mạnh vào các hào có lời "hung" (hào 3) và các hào có lời "lệ" (hào 1), nên coi Tiệm là quẻ cần đề phòng hơn là quẻ thuận lợi.

Điểm chung của các cách đọc là: Tiệm không phải quẻ nằm yên, cũng không phải quẻ bứt phá. Đây là điểm cần nói rõ thay vì lặng lẽ chọn một phe.

Đọc Tiệm cho đúng: lời kinh, truyện chú giải và sách bói là ba lớp khác nhau

Khi tra cứu quẻ Phong Sơn Tiệm, cần phân biệt ba lớp văn bản. Lớp thứ nhất là lời kinh: quái từ và hào từ, phần truyền thống quy cho Văn Vương và Chu Công; nghiên cứu hiện đại không coi quy kết ấy là đã chứng minh. Lớp thứ hai là truyện chú giải đời sau: Thoán truyện, Tượng truyện, Tự Quái truyện, Hệ từ, tức phần do các học giả đời sau viết để giảng lời kinh. Lớp thứ ba là sách bói và sách ứng dụng hiện đại, diễn giải quẻ theo từng lĩnh vực đời sống.

Ba lớp này có giá trị khác nhau và không nên trộn lẫn. Chép quái từ thì chép theo bản Hán văn và âm Hán Việt đọc theo đúng chữ Hán ấy, không thêm bớt. Dẫn Thoán truyện hay Tượng truyện thì gọi đúng tên truyện. Dẫn sách bói thì nói rõ là sách bói. Không lấy lời của lớp này gán cho lớp kia.

Một điểm cần tránh: các thẻ thơ trong sách Khổng Minh Thần Toán là lời thẻ của một hệ thống bói riêng, KHÔNG phải hào từ Chu Dịch. Không trộn lời thẻ Khổng Minh vào phần hào từ của quẻ Tiệm.

Cấu trúc quẻ Phong Sơn Tiệm trong một bảng

Sáu hào của quẻ Phong Sơn Tiệm đứng ở vị nào, và hào nào động thì biến ra quẻ gì?

Bảng đọc từ hào sơ (dưới cùng) lên hào thượng. Tên hào ghép từ ngôi và tính: dương gọi Cửu, âm gọi Lục. Cột cuối là quẻ biến khi CHỈ riêng hào ấy động, tính bằng cùng phép mà tiện ích gieo quẻ của Nhật Nguyệt dùng.