Sinh trước hay sau Tết thì tính tuổi gì? Khác biệt giữa năm âm lịch Tử Vi và mốc Lập Xuân Bát Tự

Sinh trước hay sau Tết thì tính tuổi gì?

Câu trả lời ngắn: tuỳ hệ thống bạn dùng. Tử Vi lấy mốc mùng 1 tháng Giêng âm lịch, còn Bát Tự và phép Hà Lạc lấy tiết Lập Xuân. Người sinh trước Tết theo âm lịch vẫn mang tuổi năm cũ trong Tử Vi, nhưng nếu ngày sinh đã qua Lập Xuân thì Bát Tự đã ghi họ sang năm can chi mới. Đây không phải mâu thuẫn, mà là hai quy ước lịch pháp phục vụ hai mục đích khác nhau.

Vì sao Tết và Lập Xuân hiếm khi trùng nhau?

Tết Nguyên Đán là ngày sóc mở đầu tháng Giêng âm lịch; từ năm 1900 tới 2100 nó rơi vào khoảng 21 tháng 1 tới 20 tháng 2 dương lịch. Lập Xuân là tiết khí lúc Mặt Trời tới kinh độ 315 độ; theo giờ Việt Nam, nó rơi vào ngày 4 tháng 2 ở 128 năm, ngày 5 tháng 2 ở 30 năm (từ 1902 tới 1972) và ngày 3 tháng 2 ở 43 năm (từ 2009 tới 2099). Một mốc theo Mặt Trăng, một mốc theo Mặt Trời, nên hai ngày ấy chỉ trùng nhau ở năm năm (1905, 1924, 1992, 2038, 2087); các năm khác chúng cách nhau tới 15 ngày, và Lập Xuân có thể rơi vào bất cứ ngày nào từ 15 tháng Chạp tới 15 tháng Giêng âm lịch.

Sách Việt về phép lấy số Hà Lạc cũng tách hai mốc này. Hoàng Tuấn, trong Kinh dịch và hệ nhị phân, viết rằng khác các phép tính lấy năm từ mồng một tháng Giêng, phép Hà Lạc tính năm từ tiết Lập Xuân, nên ở năm Lập Xuân rơi vào tháng Chạp, người sinh sau mốc ấy đã tính sang năm mới.

Tử Vi tính năm sinh theo mốc nào?

Tử Vi lấy ngày, tháng, giờ sinh theo âm lịch, và năm sinh cũng theo năm âm lịch. Sách Tử Vi khảo luận của Hoàng Thường và Hàm Chương nêu: "Năm, tháng, ngày, giờ sinh: Được tính theo âm lịch. Nếu không biết tính ngày giờ Âm lịch thì dựa vào các cuốn lịch Thế kỷ hay theo các đĩa vi tính an sao làm sẵn để chuyển đổi từ dương lịch sang âm lịch." Như vậy, với Tử Vi, người sinh ngày 28 tháng Chạp vẫn thuộc năm cũ cho đến hết giao thừa, sang mùng 1 Tết mới bước sang năm mới. Mốc chuyển năm là thời khắc giao thừa, không phải Lập Xuân.

Bát Tự và Hà Lạc dùng mốc Lập Xuân ra sao?

Bát Tự xác định trụ Năm dựa trên tiết Lập Xuân. Người sinh trước Lập Xuân thuộc trụ Năm của năm trước, sinh sau Lập Xuân thuộc trụ Năm của năm đó. Sách Hà Lạc gọi trường hợp sinh tháng Chạp mà đã qua Lập Xuân là lệch năm sinh tiến bộ (lệch tiến), còn sinh tháng Giêng mà chưa tới Lập Xuân là lệch năm sinh thoái bộ (lệch thoái).

Ví dụ: năm 2024, Lập Xuân vào 15 giờ 20 phút ngày 4 tháng 2, tức 25 tháng Chạp năm Quý Mão, còn Tết Giáp Thìn là ngày 10 tháng 2. Người sinh trưa ngày 6 tháng 2 năm 2024 (27 tháng Chạp) mang tuổi Quý Mão trong Tử Vi nhưng trụ Năm Bát Tự đã là Giáp Thìn. Ngược lại, năm 2023 Tết Quý Mão là ngày 22 tháng 1 còn Lập Xuân là 9 giờ 33 phút ngày 4 tháng 2 (14 tháng Giêng); người sinh ngày 1 tháng 2 năm 2023 (11 tháng Giêng) mang tuổi Quý Mão trong Tử Vi nhưng trụ Năm Bát Tự vẫn là Nhâm Dần.

Bảng đối chiếu hai hệ thống

Vì sao Bát Tự lại chọn Lập Xuân thay vì Tết?

Tam mệnh thông hội của Vạn Dân Anh (đời Minh) xếp mỗi tháng Bát Tự theo hai tiết khí, mở đầu bằng "正月寅【立春雨水】" (tháng Giêng là tháng Dần, gồm Lập Xuân và Vũ Thủy). Sách cũng chép: "节气有立春在十二月末却在十二月生得明年春气", nghĩa là có năm Lập Xuân rơi vào cuối tháng Chạp, người sinh tháng Chạp sau mốc ấy đã nhận khí xuân của năm sau. Theo cách hiểu của mệnh học, năm và tháng trong Bát Tự là chu kỳ khí theo Mặt Trời, nên năm bắt đầu từ Lập Xuân chứ không từ ngày Tết của lịch dân sự.

Những trường hợp nào dễ tính sai tuổi?

Hai nhóm người dễ nhầm nhất:

• Sinh trong khoảng từ 21 tháng 1 tới 20 tháng 2 dương lịch, tức khoảng từ 15 tháng Chạp tới 15 tháng Giêng âm lịch: Tết và Lập Xuân đều rơi vào khoảng này, nên năm Tử Vi và năm Bát Tự có thể khác nhau. Cần tra cả ngày Tết lẫn ngày giờ Lập Xuân của năm sinh.
• Sinh đúng ngày Lập Xuân: cần giờ sinh để biết sinh trước hay sau giờ giao tiết.

Có phải Tử Vi và Bát Tự mâu thuẫn nhau?

Không hẳn. Hai hệ thống phục vụ hai mục đích khác nhau. Tử Vi an sao theo ngày tháng năm sinh âm lịch và giờ sinh, nên cần mốc dân sự rõ ràng là giao thừa. Bát Tự lại mô tả tương tác ngũ hành của can chi, nên cần mốc khí tiết là Lập Xuân. Một người có thể có năm Tử Vi là năm cũ nhưng năm Bát Tự là năm mới, và điều đó không làm sai lá số nào cả, miễn là mỗi hệ được lập đúng quy ước của nó.

Tuy nhiên, có một điểm cần lưu ý: khi chuyển đổi ngày sinh dương lịch sang âm lịch để lập Tử Vi, người lập lá số phải dùng lịch âm Việt Nam, không dùng lịch Trung Quốc, vì lịch Việt Nam tính theo múi giờ UTC+7 còn lịch Trung Quốc theo UTC+8, nên có năm hai lịch lệch nhau một ngày, có năm lệch cả một tháng (Tết năm 1985 ở Việt Nam là ngày 21 tháng 1, ở Trung Quốc là ngày 20 tháng 2). Hoàng Xuân Hãn trong công trình Lịch và lịch Việt Nam (in trong tuyển tập La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn) đã khảo cứu các lần lịch Việt lệch lịch Trung Hoa.

Ảnh hưởng của việc xác định sai năm sinh

Với Tử Vi, sai năm sinh là sai can chi năm, kéo theo có thể sai Cục, sai vòng Thái Tuế, vòng Lộc Tồn và Tứ Hóa, nên cả lá số bị lệch; riêng vị trí cung Mệnh không đổi vì cung Mệnh an theo tháng và giờ sinh. Với Bát Tự, sai trụ Năm kéo theo sai nạp âm năm, sai can trụ Tháng, sai quan hệ can chi với các trụ khác, và có thể sai chiều đại vận.

Gợi ý của Nhật Nguyệt

Khi tra tuổi cho một người sinh gần Tết, nên làm hai bước: một là tra ngày Lập Xuân của năm sinh để biết người đó thuộc năm can chi nào theo Bát Tự; hai là tra ngày mùng 1 Tết để biết năm âm lịch dùng cho Tử Vi. Ghi cả hai kết quả vào hồ sơ, không gộp làm một. Với người sinh đúng ngày Lập Xuân, cần thêm giờ sinh để xác định trước hay sau tiết. Đây là việc tra cứu lịch pháp, không phải dự đoán vận mệnh, nên có thể làm chính xác bằng lịch in hoặc bảng tính độc lập.