Lễ hội chùa Keo mùa Thu là gì và diễn ra khi nào?
Lễ hội chùa Keo mùa Thu là hội chính trong hai kỳ hội hằng năm của chùa Keo, tưởng nhớ Thiền sư Dương Không Lộ. Hội thường kéo dài khoảng sáu ngày, từ ngày 10 đến 15 tháng 9 âm lịch, tại Di tích Quốc gia Đặc biệt chùa Keo, nay thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên. Khung ngày này được các nguồn ghi nhận có khác nhau đôi chút: Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam ghi 13 đến 15 tháng 9 âm lịch, còn bản tin khai mạc hội Thu năm 2025 của VietnamPlus ghi 10 đến 15 tháng 9 âm lịch. Bài này theo khung 10 đến 15 tháng 9 âm lịch cho hội Thu hiện nay, đồng thời ghi rõ con số 13 đến 15 là khung ba ngày chính mà một số tài liệu dùng.
Hội Xuân diễn ra vào tháng Giêng, còn hội Thu là hội lớn, mang đậm tính chất hội lịch sử, tái hiện cuộc đời Thiền sư Dương Không Lộ. Sự khác biệt về khung ngày giữa các nguồn phản ánh việc lễ hội đã được mở rộng quy mô trong những năm gần đây, chứ không phải mâu thuẫn về bản chất.
Vì sao hội Thu là hội chính?
Hội Thu gắn với ngày sinh và ngày tịch của Thiền sư Không Lộ, nên phần lễ chiếm vị trí trung tâm. Hội Xuân thiên về trò chơi dân gian như thi bắt vịt, thổi cơm; hội Thu mới là dịp thực hành đầy đủ hệ thống nghi lễ, rước kiệu và diễn xướng chầu Thánh.
Chùa Keo và Thiền sư Dương Không Lộ: nhân vật được suy tôn
Chùa Keo có tên chữ là Thần Quang Tự, gồm hai cụm kiến trúc: chùa thờ Phật và đền thờ Thánh Dương Không Lộ. Theo sử sách, Thiền sư Dương Không Lộ quê ở làng Giao Thủy, phủ Hà Thanh, nay thuộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định; gia đình vốn làm nghề chài lưới. Ông đi tu từ năm 29 tuổi. Năm 1060, ông sang Tây Trúc để tu luyện về đạo Phật.
Tương truyền, ngài từng chữa bệnh cho vua Lý nên được phong làm Quốc sư. Sau đó, vua Lý đổi tên chùa thành Thần Quang Tự. Ngày nay chùa vẫn giữ tên Thần Quang Tự, nhưng dân gian quen gọi là chùa Keo vì chùa ở trên đất thôn Keo. Pháp hiệu của ngài là Thần Quang, và chương trình nghệ thuật khai mạc hội Thu năm 2025 mang chủ đề "Ánh sáng Thần Quang" lấy cảm hứng từ pháp hiệu này.
Cần phân biệt hai lớp thông tin. Phần khảo cứu lịch sử ghi nhận một vị thiền sư triều Lý có công với nước; phần thần tích, truyền thuyết kể về việc chữa bệnh cho vua và các pháp thuật. Lễ hội tôn vinh cả hai lớp ấy, và việc mô tả thần tích là mô tả truyền thuyết được lưu truyền, không phải khẳng định năng lực siêu nhiên.
Kiến trúc chùa Keo có gì đáng chú ý?
Trải qua gần 400 năm tồn tại, qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, chùa Keo vẫn giữ nguyên bản sắc kiến trúc độc đáo có từ thời Lê Trung Hưng, thế kỷ XVII. Hiện nay chùa có 17 công trình với 128 gian, các công trình kiến trúc chính gồm Tam quan, chùa Phật, Điện Thánh, gác chuông, hành lang, khu tăng xá.
Kiến trúc tiêu biểu nhất là tòa gác chuông bằng gỗ cao 11,04 m, có ba tầng mái với 12 đao loan uốn cong. Tầng một treo khánh đá cao 1,2 m; tầng hai treo quả chuông đồng đúc năm 1686 cao 1,3 m, đường kính 1 m; tầng trên cùng treo hai quả chuông nhỏ đúc năm 1796.
Về xếp hạng di tích: năm 1962 chùa được xếp hạng Di tích Quốc gia; năm 2012 được xếp hạng Di tích Quốc gia Đặc biệt. Năm 2021, hương án chùa Keo được công nhận là Bảo vật Quốc gia, và đến nay được xem là lớn nhất trong các hương án sơn son thếp vàng tại các di tích thờ tự và tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam. Năm 2017, Lễ hội chùa Keo được ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia.
Bảng tra cứu nhanh các mốc và nghi lễ chính
| Hạng mục | Thông tin |
|---|---|
| Tên chữ của chùa | Thần Quang Tự |
| Đối tượng suy tôn | Đức Phật và Thiền sư Không Lộ (Dương Không Lộ) |
| Địa điểm hiện nay | Xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên |
| Địa danh cũ trong nhiều tài liệu | Xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình |
| Hội Xuân | Tháng Giêng, thiên về trò chơi dân gian |
| Hội Thu | Khoảng 10 đến 15 tháng 9 âm lịch, hội chính |
| Nghi lễ tiêu biểu | Khai chỉ, rước kiệu Thánh, tế lễ, múa ếch vồ, chèo trải cạn chầu Thánh, đêm hội hoa đăng |
| Trò diễn dân gian | Thi bơi chải, rước thuyền, bắt ếch, tung lưới, thổi cơm, bắt vịt, đập niêu |
| Xếp hạng di tích | Di tích Quốc gia (1962), Di tích Quốc gia Đặc biệt (2012) |
| Di sản phi vật thể | Ghi danh năm 2017 |
| Bảo vật Quốc gia | Hương án chùa Keo, công nhận năm 2021 |
Phần lễ diễn ra như thế nào?
Phần lễ gồm các nghi thức tế lễ cổ truyền như lễ khai chỉ, lễ rước Đức Thánh, múa rối chầu Thánh, múa ếch vồ, chèo trải cạn chầu Thánh, đêm hội hoa đăng, thực hành nghi lễ tín ngưỡng thờ Mẫu và hoạt động tế lễ của các đoàn tế, nhân dân, Phật tử.
Theo tài liệu của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, ngày 13 mở đầu bằng cuộc rước kiệu kỷ niệm 100 ngày tịch của Thiền sư Không Lộ; chiều có các cuộc đua trải, tối có thi kèn và trống. Sáng 14, kỷ niệm ngày sinh của sư Không Lộ; sau lễ dâng hương là đám rước gồm đôi ngựa hồng, ngựa bạch có đủ yên cương và 4 bánh do người kéo, tiếp đến là 8 lá cờ thần và 42 người vác bát bửu lỗ bộ. Chiều 14, tại tòa Giá Roi diễn ra nghi lễ chầu thánh, với điệu múa cổ còn gọi là "múa ếch vồ". Ngày 15, các nghi lễ diễn ra như ngày 14 nhưng có thêm một số trò diễn sau khi rước kiệu hoàn cung.
Lễ rước kiệu Thánh biểu thị tấm lòng thành kính và ghi nhớ công lao đối với thánh thần và tổ tiên làng xã. Qua các nghi lễ, dân làng cầu mong mùa màng bội thu, cuộc sống an khang thịnh vượng.
Múa ếch vồ và chèo trải cạn chầu Thánh
Điệu múa chầu thánh là điệu múa cổ diễn tả bằng điệu chèo cạn và múa ếch vồ, với những động tác khỏe mạnh, dứt khoát hướng về phía thờ thánh. Đây là nghi lễ đặc biệt chỉ có ở lễ hội chùa Keo, thường được xem là điểm nhấn nghệ thuật của hội Thu.
Phần hội có những trò gì?
Bên cạnh phần lễ là hoạt động vui hội như thi bơi chải, rước thuyền, bắt ếch, tung lưới, thổi cơm, bắt vịt, đập niêu, tạo nên không khí sôi nổi, thấm đượm nét văn hóa đồng quê Bắc Bộ. Nhiều trò gắn với nghề chài lưới và sinh hoạt ven sông, phản ánh lối sống của vùng dân cư ven sông mang màu sắc văn hóa nông nghiệp của đồng bằng Bắc Bộ.
Theo bản tin hội Thu năm 2025, phần hội còn có du thuyền hát hội, giao lưu các câu lạc bộ chèo, đêm hội hoa đăng, têm trầu cánh phượng và trưng bày nhiếp ảnh mỹ thuật chùa Keo. Điểm nhấn của lễ khai mạc năm 2025 là chương trình nghệ thuật đặc biệt chủ đề "Ánh sáng Thần Quang", gồm ba phần với chèo, bơi chải cạn, múa ếch vồ, múa rối, do nghệ sĩ và diễn viên chuyên nghiệp thể hiện. Trước đó, lễ khai mạc hội Thu năm 2017 có chương trình nghệ thuật sử thi "Diệu huyền chùa Keo Thái Bình" với 200 diễn viên và quần chúng, tái hiện tích sử về Thiền sư Dương Không Lộ.
Vì sao lễ hội vừa là hội nông nghiệp vừa là hội lịch sử?
Lễ hội chùa Keo vừa mang tính chất lễ hội nông nghiệp, vừa mang tính chất của một lễ hội lịch sử. Những sinh hoạt văn hóa, văn nghệ dân gian hòa quyện vào các nghi thức tôn giáo, đáng chú ý là lễ rước kiệu Thánh. Tính nông nghiệp thể hiện ở các trò diễn mô phỏng lao động sông nước và ở lời cầu mùa màng bội thu; tính lịch sử thể hiện ở việc tái hiện cuộc đời một nhân vật có thật trong sử sách triều Lý.
Cách tổ chức này khiến lễ hội vừa có chức năng tín ngưỡng, vừa có chức năng ký ức cộng đồng, vừa có chức năng sinh hoạt văn hóa theo mùa vụ.
Lịch lễ hội chùa Keo mùa Thu và cách tra cứu
Lịch hội tính theo âm lịch, nên ngày dương thay đổi mỗi năm. Muốn tra chính xác, cần đối chiếu ngày 10 đến 15 tháng 9 âm lịch với bảng đổi lịch âm dương của năm tương ứng.
| Năm | Ngày khai hội (dương lịch) | Ngày kết thúc (dương lịch) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 2022 | 5/10 | Khoảng 10/10 | Khai mạc và công bố quyết định hương án là Bảo vật Quốc gia |
| 2023 | 24/10 | 29/10 | Nhiều nghi lễ tâm linh, liên hoan câu lạc bộ chèo |
| 2024 | 12/10 | Khoảng 17/10 | Khai mạc tại huyện Vũ Thư |
| 2025 | 30/10 | 4/11 | Tương ứng ngày 10 đến 15 tháng 9 âm lịch, chủ đề "Ánh sáng Thần Quang" |
Với năm 2026, cần tra bảng đổi lịch âm dương để xác định ngày khai hội, vì ngày dương lịch tương ứng sẽ dịch chuyển so với năm 2025. Không nên suy đoán bằng cách cộng trừ số ngày, do tháng âm lịch có tháng đủ tháng thiếu và có năm nhuận.
Địa danh Vũ Thư, Thái Bình và Hưng Yên: vì sao tài liệu ghi khác nhau?
Đây là điểm người tra cứu hay gặp nhầm lẫn. Nhiều tài liệu, trong đó có bản tin năm 2017 của Báo Điện tử Chính phủ và trang của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, ghi chùa Keo thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình. Bản tin hội Thu năm 2025 của VietnamPlus ghi chùa Keo thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên.
Sự khác nhau này phản ánh các mốc địa giới hành chính khác nhau tại thời điểm đưa tin, không phải hai ngôi chùa khác nhau. Khi tra cứu, nếu thấy tài liệu cũ ghi Thái Bình thì đó là địa danh theo đơn vị hành chính lúc ban hành; tài liệu mới ghi Hưng Yên là theo địa danh hiện nay. Cả hai cách ghi đều chỉ cùng một di tích chùa Keo với tên chữ Thần Quang Tự.
Đi lễ hội chùa Keo mùa Thu cần lưu ý gì?
Thời gian hội kéo dài nhiều ngày, trong đó các nghi lễ chính tập trung vào đầu và giữa hội, nên người muốn xem rước kiệu và múa ếch vồ nên tra kỹ chương trình từng ngày. Lễ hội đông người, nhất là buổi tối có đêm hội hoa đăng và các hoạt động văn nghệ, vì vậy cần sắp xếp thời gian di chuyển và chỗ nghỉ sớm.
Vì đây là không gian thờ tự, trang phục và ứng xử nên phù hợp với nơi thờ Phật và thờ Thánh. Các hoạt động như têm trầu cánh phượng, trưng bày nhiếp ảnh, giao lưu câu lạc bộ chèo là dịp để tìm hiểu văn hóa địa phương ngoài phần nghi lễ.
Giá trị di sản và việc phát huy
Lễ hội chùa Keo được tổ chức thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", tưởng nhớ và tri ân các bậc tiền nhân có công lao hộ quốc an dân, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc giữ gìn, phát huy các giá trị di sản văn hóa, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của nhân dân và du khách thập phương. Thông qua lễ hội, địa phương cũng quảng bá tiềm năng phát triển du lịch gắn với thu hút đầu tư phát triển kinh tế, xã hội.
Việc mở rộng khung ngày hội và bổ sung các hoạt động văn hóa đương đại bên cạnh nghi lễ cổ truyền là một hướng phát huy di sản. Đây cũng là điểm cần theo dõi: giữ được nghi lễ gốc trong khi mở rộng phần hội là bài toán cân bằng mà nhiều lễ hội di sản đang gặp phải, và các nguồn hiện có chưa đưa ra đánh giá thống nhất về mức độ ảnh hưởng của việc mở rộng này.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội chùa Keo mùa Thu năm 2026 diễn ra ngày nào?
Lịch hội tính theo âm lịch, khoảng ngày 10 đến 15 tháng 9 âm lịch. Ngày dương lịch năm 2026 cần tra bảng đổi lịch âm dương của năm đó, không suy đoán bằng cách cộng trừ số ngày so với năm trước. Các mốc tham chiếu gần đây: năm 2023 khai hội 24/10, năm 2024 khai hội 12/10, năm 2025 khai hội 30/10.
Hội Xuân và hội Thu chùa Keo khác nhau thế nào?
Hội Xuân diễn ra vào tháng Giêng, thiên về trò chơi dân gian như thi bắt vịt, thổi cơm. Hội Thu là hội chính, diễn ra vào tháng 9 âm lịch, mang đậm tính chất hội lịch sử, tái hiện cuộc đời Thiền sư Dương Không Lộ với lễ tế và lễ rước kiệu.
Chùa Keo thờ ai và vì sao có tên Thần Quang Tự?
Chùa thờ Phật và thờ Thánh Dương Không Lộ, tức Thiền sư Không Lộ, bậc Quốc sư triều Lý. Tên chữ Thần Quang Tự gắn với pháp hiệu Thần Quang của ngài; tương truyền sau khi ngài chữa bệnh cho vua Lý, vua đổi tên chùa thành Thần Quang Tự.
