Ảnh: Không rõ tác giả, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
TL;DR: Lễ hội Tây Thiên diễn ra từ ngày 15 tới 17 tháng Hai âm lịch hằng năm tại Khu di tích và danh thắng Tây Thiên, xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ (trước 7/2025 thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc), để tưởng nhớ Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu, chính Vương phi của Hùng Chiêu vương theo truyền thuyết. Phần lễ gồm lễ cáo, rước kiệu từ chân núi lên đền Thượng trên núi Thạch Bàn, dâng hương và lễ tạ; phần hội có thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, dân ca Soọng cô và trò chơi dân gian. Cần phân biệt: danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc về "Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên" (Quyết định 176/QĐ-BVHTTDL ngày 14/1/2020), còn khu di tích là Di tích quốc gia đặc biệt từ tháng 12/2015.
Lễ hội Tây Thiên là gì và diễn ra vào thời điểm nào?
Lễ hội Tây Thiên là lễ hội truyền thống tổ chức từ ngày 15 tới 17 tháng Hai âm lịch hằng năm để tưởng nhớ Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu[1][2]. Địa điểm là Khu di tích và danh thắng Tây Thiên, xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ; trước 7/2025 khu vực này thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc[1][3]. Trung tâm nghi lễ là đền Thượng trên núi Thạch Bàn thuộc dãy Tam Đảo[3].
Ngày hội tính theo âm lịch, rơi vào khoảng tháng Ba tới tháng Tư dương lịch mỗi năm. Năm 2026, lễ khai mạc diễn ra ngày 2/4 dương lịch, tức ngày 15/2 âm lịch, trong khuôn khổ Lễ hội Tây Thiên Xuân Bính Ngọ[3].
Quốc mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu được kể lại như thế nào?
Theo truyền thuyết, bà Lăng Thị Tiêu là chính Vương phi của Hùng Chiêu vương, người có công giúp vua Hùng mở mang bờ cõi, dạy dân trồng lúa nước, chiêu mộ quân sĩ và củng cố vương triều[1][2]. Đây là tư liệu truyền thuyết, không phải sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng; nghiên cứu hiện đại không coi nhân thân này là đã chứng minh.
Năm 1763, văn bản bộ Lễ thời Lê trung hưng đã ghi rõ các di tích thờ cúng Quốc Mẫu Tây Thiên[1]. Đây là mốc văn bản hành chính sớm được nguồn báo nêu, cho thấy việc thờ cúng đã có vị trí trong hệ thống lễ nghi nhà nước thời kỳ đó, khác với câu chuyện nhân thân vốn thuộc dòng truyền thuyết.
Theo cách hiểu của tín ngưỡng thờ Mẫu, Quốc mẫu Tây Thiên là một trong các vị Thánh Mẫu cai quản miền rừng núi; tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh năm 2016[1]. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên được đánh giá là một trong ba tín ngưỡng cổ nhất vùng Bắc Bộ, cùng với tín ngưỡng thờ Hùng Vương và tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh[1][2].
Khu di tích và danh thắng Tây Thiên có những gì?
Khu di tích, danh thắng Tây Thiên có diện tích khoảng 250ha, trải dài từ chân lên đỉnh núi Thạch Bàn thuộc dãy núi Tam Đảo[3]. Các công trình chính gồm Khu trung tâm Văn hóa lễ hội Tây Thiên, Bảo Tháp, chùa Thiên Ân và đền Thượng thờ Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu[3].
Tại xã Đại Đình có hệ thống di tích thờ Thần và Phật gồm 8 đền, đình, 7 ngôi chùa và 2 thiền viện là Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên và Thiền viện Trúc Lâm An Tâm[3]. Số liệu này lấy theo bản tin năm 2026, không phải con số cố định qua các thời kỳ.
Trình tự nghi lễ trong lễ hội diễn ra ra sao?
Theo tường thuật về Lễ hội Tây Thiên Xuân Bính Ngọ năm 2026, phần lễ được tổ chức trọng thể với các nghi thức truyền thống như lễ cáo, lễ rước kiệu, lễ khai mạc, lễ dâng hương và lễ tạ[3]. Đoàn rước xuất phát từ chân núi, tiến về đền Thượng trong không khí trang nghiêm, có âm nhạc và cờ hoa[3].
| Thứ tự | Nghi lễ | Mô tả theo nguồn 2026 |
|---|---|---|
| 1 | Lễ cáo | Nghi thức mở đầu, báo cáo với thần linh về việc khai hội |
| 2 | Lễ rước kiệu | Đoàn rước xuất phát từ chân núi, tiến về đền Thượng trên núi Thạch Bàn |
| 3 | Lễ khai mạc | Diễn ra trang trọng với chương trình nghệ thuật chủ đề "Linh thiêng Tây Thiên" |
| 4 | Lễ dâng hương | Đại biểu và nhân dân dâng hương tại đền Thượng |
| 5 | Lễ tạ | Nghi thức kết thúc phần lễ |
Bảng trên tổng hợp theo bản tin năm 2026; các năm khác có thể có điều chỉnh về quy mô và thành phần tham dự, chẳng hạn năm 2020 do ảnh hưởng dịch COVID-19, lễ hội không tổ chức phần hội mà chỉ tổ chức phần lễ và công bố quyết định công nhận di sản[2].
Phần hội có những hoạt động nào?
Ban tổ chức phối hợp các đơn vị tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch như giải bóng chuyền da truyền thống Tây Thiên; hội thi làm bánh chưng, bánh gio, bánh dày; hội trại văn hóa giữa các thôn, đơn vị; các trò chơi dân gian như kéo co, cờ tướng; chương trình nghệ thuật, trống hội; giao lưu văn nghệ, biểu diễn dân ca Soọng cô và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ[3].
Thực hành cơ bản của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là nghi lễ lên đồng và lễ hội, thông qua các yếu tố văn hóa dân gian như trang phục, âm nhạc, hát chầu văn, múa và diễn xướng[1]. Tại lễ hội Tây Thiên, hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được tổ chức như một phần của phần hội[3].
Trong dân gian, người dự hội tin rằng việc dâng hương tại đền Thượng và tham gia các nghi lễ rước kiệu mang lại sự bình an, may mắn cho gia đình. Đây là niềm tin của cộng đồng, không phải khẳng định về hiệu quả thực tế.
Các mốc thời gian quan trọng gắn với Tây Thiên
| Năm | Sự kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| 1763 | Văn bản bộ Lễ thời Lê trung hưng ghi rõ các di tích thờ cúng Quốc Mẫu Tây Thiên | Báo VietnamPlus 2020 |
| 12/2015 | Di tích thờ bà tại thị trấn Đại Đình được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt | Báo VietnamPlus 2020; Báo Nhân Dân 2026 |
| 14/1/2020 | Quyết định 176/QĐ-BVHTTDL công bố danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên | Báo VietnamPlus 2020 |
| 8/3/2020 | Lễ công bố quyết định công nhận di sản tại huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc | Báo VietnamPlus 2020; Bộ VHTTDL 2020 |
| 2/4/2026 | Khai mạc Lễ hội Tây Thiên Xuân Bính Ngọ, tức ngày 15/2 âm lịch | Báo Nhân Dân 2026 |
Danh hiệu di sản nào thuộc về lễ hội, danh hiệu nào thuộc về tín ngưỡng?
Đây là điểm thường bị nhầm lẫn. Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc về "Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên", không phải riêng lễ hội[1][2]. Cụ thể, ngày 14/1/2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 176/QĐ-BVHTTDL công bố danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc[1].
Còn khu di tích thờ bà tại thị trấn Đại Đình được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt từ tháng 12/2015[1][2][3]. Như vậy, có hai loại danh hiệu khác nhau: một cho di tích vật thể (quốc gia đặc biệt, 2015) và một cho thực hành tín ngưỡng phi vật thể (quốc gia, 2020).
Ai tổ chức và lễ hội có ý nghĩa gì với cộng đồng địa phương?
Năm 2026, Lễ hội Tây Thiên do xã Đại Đình phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ đảm nhiệm vai trò tổ chức[3]. Trước 7/2025, địa bàn này thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc; sau sắp xếp đơn vị hành chính, đơn vị tổ chức được ghi là xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ[3].
Lễ hội Tây Thiên là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh của nhân dân các dân tộc xã Đại Đình và vùng lân cận, nhằm tưởng nhớ và tri ân công đức của Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu[3]. Hoạt động trưng bày di sản văn hóa và giới thiệu sản phẩm du lịch cũng được tổ chức nhằm quảng bá hình ảnh Tây Thiên - Tam Đảo tới du khách[3].
Vì sao lễ hội Tây Thiên thuộc nhóm lễ hội tín ngưỡng thờ Mẫu?
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên nằm trong dòng chảy rộng hơn của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, một hình thức thờ cúng người Mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước, rừng núi, hình thành trên nền tảng tín ngưỡng thờ Nữ thần[1]. Từ thế kỷ 16, tín ngưỡng này trở thành sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và tâm thức người dân[1].
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ phân bố ở nhiều địa phương trong cả nước như Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Thành phố Hồ Chí Minh; trong đó Nam Định được coi là trung tâm với gần 400 điểm thờ cúng Thánh Mẫu, theo số liệu nêu trong bài báo năm 2020[1]. Con số này gắn với thời điểm công bố, không phải số liệu cập nhật liên tục.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về lễ hội Tây Thiên
- Nhân thân Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu là truyền thuyết, cần đọc các tư liệu về bà với nhận thức đây là truyền thống kể chuyện, không phải ghi chép lịch sử đã kiểm chứng.
- Danh hiệu di sản cần phân biệt rõ: "Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên" là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2020); khu di tích là di tích quốc gia đặc biệt (2015).
- Địa danh hành chính đã thay đổi: trước 7/2025 thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc; nay là xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ.
- Thời gian lễ hội tính theo âm lịch, nên ngày dương lịch thay đổi mỗi năm; cần tra lịch cụ thể trước khi sắp xếp hành trình.
