Lễ hội Rước cộ Bà Chợ Được: Bà Chợ Được là ai và lễ hội diễn ra quanh ngày 11 tháng Giêng âm lịch thế nào?

Lễ hội Rước cộ Bà Chợ Được là gì và diễn ra ở đâu?

Lễ hội Rước cộ Bà Chợ Được, còn gọi lễ hội Bà Chợ Được hay lễ rước Cộ Bà, là một lễ hội tín ngưỡng thờ Bà của cư dân vùng hạ lưu sông Trường Giang, tổ chức tại lăng Bà ở thôn Phước Ấm. Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTheo cách gọi hành chính hiện hành sau ngày 1/7/2025, lăng Bà nay thuộc xã Thăng An, thành phố Đà Nẵng; trước 7/2025, địa bàn này là xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam¹.

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnLễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014. Bằng công nhận được trao trong đêm 11 tháng Giêng năm 2015¹. Cần phân biệt hai mốc: quyết định công nhận là cuối năm 2014, còn lễ trao bằng diễn ra vào dịp lễ hội đầu năm 2015.

Về thời điểm tổ chức, các nguồn ghi có khác nhau đôi chút. Nguồn của báo Tiền Phong ghi lễ hội năm 2026 kéo dài từ ngày 25 tới 28/2/2026, tức mùng 9 đến 12 tháng Giêng năm Bính Ngọ¹. Các tài liệu lâu nay thường ghi lễ tế chính vào ngày 11 tháng Giêng âm lịch. Cách hiểu phổ biến là phần lễ trọng tâm rơi vào ngày 11 tháng Giêng, còn khi tổ chức quy mô hơn thì lễ hội kéo dài thêm vài ngày trước và sau mốc ấy.

Lễ hội gắn với vùng sông Trường Giang, nơi có chợ Được, một khu chợ gắn với truyền thuyết về Bà¹.

Bà Chợ Được là ai theo truyền thuyết?

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTruyền thuyết kể rằng Bà họ Nguyễn, tên Của, sinh năm Canh Thân, tức năm 1800, tại làng Phường Chào, huyện Diên Phước; nay là xã Vu Gia, thành phố Đà Nẵng¹. Bà mất sớm khi mới 17 tuổi và được dân làng lập đền thờ tại quê nhà. Về sau, dân gian cho rằng Bà hiển linh tại làng Phước Ấm, giúp dân buôn bán, chữa bệnh, trừng trị kẻ tham tàn và linh ứng tạo lập nên một khu chợ đông đúc. Khu chợ ấy được người dân đặt tên là chợ Được, với ý nghĩa mua bán may mắn, thuận lợi¹.

Cần nói rõ: đây là truyền thuyết dân gian về một nhân vật được thờ, không phải tư liệu lịch sử đã được kiểm chứng. Việc xác định tên, năm sinh, quê quán dựa trên lời kể truyền miệng và văn bản của địa phương, nên khi trình bày nên giữ đúng tính chất ấy.

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnVề các sắc phong và mỹ hiệu thời Nguyễn, nguồn VOV có chép lại nội dung liên quan tới việc triều đình ban sắc cho Bà. Đây là loại tư liệu thường gặp ở các lăng thờ nhân thần miền Trung, phản ánh việc nhà nước phong kiến công nhận và gia phong cho các vị thần được dân địa phương thờ cúng².

Lễ hội diễn ra quanh ngày 11 tháng Giêng âm lịch thế nào?

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnĐiểm đặc biệt nhất của lễ hội nằm ở chỗ: lễ rước cộ và rước sắc Bà chỉ diễn ra vào ban đêm, sau khi các vị cao niên trong thôn tiến hành xong phần lễ ở lăng thờ Bà¹. Trước kiệu Bà là đoàn rước với những người lính rước trong trang phục truyền thống. Bàn kiệu rước sắc Bà được người dân rước đi qua các tuyến đường chính tại thôn Phước Ấm để thể hiện lòng thành kính và tri ân đối với Bà¹.

Không chỉ gắn với sự tích về Bà, các bàn cộ còn tái hiện lại nhân vật và sự kiện lịch sử lớn của dân tộc. Nguồn Tiền Phong dẫn ví dụ về bàn cộ tái hiện sự kiện vua Quang Trung đại phá quân Thanh, bàn cộ Phù Đổng Thiên Vương với hình ảnh Thánh Gióng cưỡi trên lưng ngựa, và bàn cộ tái hiện giây phút kéo cờ chiến thắng trên nóc hầm tướng Đờ Cát trong chiến thắng Điện Biên Phủ¹. Để làm bàn cộ, dưới sự điều hành của các nghệ nhân, người dân trong thôn chuẩn bị mọi vật liệu từ trước Tết, mỗi người đảm nhận một công việc khác nhau¹.

Trong đêm rước, người dân trong thôn chuẩn bị lễ vật, thắp hương cầu nguyện đón đoàn kiệu Bà đi ngang qua¹.

Trình tự lễ hội theo ngày và buổi

Bảng dưới đây tổng hợp trình tự theo các nguồn đã dẫn. Các mốc ngày có thể thay đổi tùy năm tổ chức.

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnBảng trên dựa theo mô tả lễ hội năm 2026 của báo Tiền Phong, kéo dài từ mùng 9 tới 12 tháng Giêng, cùng các ghi chép về nghi thức tế lễ và rước sắc ban đêm¹.

Phần hội có những gì?

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnNgoài phần lễ, phần hội gồm các trò chơi dân gian, đua thuyền, bóng chuyền, đem lại không khí hào hứng đầu xuân¹. Nguồn Tiền Phong cũng nhắc tới hát bộ và hô hát bài chòi trong không khí lễ hội, gắn với câu ca xưa: "Hằng năm mười một tháng Giêng, Rước cộ, hát bộ, đua thuyền tri ân"¹.

Các hoạt động như hát bộ, hô hát bài chòi, lô tô và đua thuyền trên sông Trường Giang tạo nên sắc thái riêng của lễ hội miền Trung, nơi nghi lễ tín ngưỡng gắn chặt với sinh hoạt cộng đồng và đời sống buôn bán ven sông¹.

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTrong dân gian, lễ hội còn được xem là dịp để mỗi gia đình gửi gắm ước nguyện đầu năm. Bà Nguyễn Thị Liễu, tiểu thương ở chợ Được, cho biết mỗi năm đến ngày lễ mọi người ra lăng Bà thắp nhang, tham gia lễ rước, cầu mong công việc thuận lợi, buôn may bán đắt¹. Bà Hồ Thị Thư ở xã Thăng An nói lễ hội gắn với tín ngưỡng của người dân nơi đây, như điểm tựa tinh thần giúp cuộc sống trở nên an lành hơn trong mỗi dịp năm mới¹.

Vì sao lễ hội được xem là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia?

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnLễ hội Rước cộ Bà Chợ Được được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014¹. Việc công nhận phản ánh giá trị của lễ hội ở nhiều phương diện: tín ngưỡng thờ Bà, nghi thức rước sắc và rước cộ, các hình thức diễn xướng dân gian như hát bộ và bài chòi, cùng vai trò cố kết cộng đồng của lễ hội trong đời sống cư dân ven sông¹.

Loại tri thức: Trường pháiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnLễ hội cũng được nhìn nhận như một hoạt động phản ánh tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp vùng biển, đồng thời thể hiện lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân và mong cầu cuộc sống an lành, ấm no¹. Đây là cách diễn giải của giới nghiên cứu văn hóa dân gian, không phải nội dung nghi lễ tự thân. Trong không gian lễ hội, nghi thức đọc văn tế diễn ra trước sự chứng kiến của các bô lão và dân làng, nghi thức dâng lễ được thực hiện trang nghiêm trong không gian thờ tự¹.

Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu lễ hội

Thứ nhất, cần phân biệt rõ truyền thuyết về Bà với tư liệu lịch sử. Các chi tiết như tên Của, năm sinh 1800, quê ở làng Phường Chào đều thuộc lớp truyền thuyết và ghi chép địa phương, không nên trình bày như sự kiện đã được kiểm chứng độc lập.

Thứ hai, cần phân biệt mốc công nhận di sản (19/12/2014) với mốc trao bằng (đêm 11 tháng Giêng năm 2015). Đây là hai sự việc khác nhau và thường bị gộp chung khi nhắc tới lễ hội.

Thứ ba, về thời gian tổ chức, nguồn Tiền Phong ghi lễ hội năm 2026 kéo dài từ mùng 9 tới 12 tháng Giêng, trong khi các ghi chép lâu nay thường nhấn vào ngày 11 tháng Giêng. Khi viết về lễ hội, nên nêu cả hai để tránh hiểu sai rằng lễ hội chỉ diễn ra đúng một ngày.

Thứ tư, các hoạt động như rước sắc Bà và rước bàn cộ chỉ diễn ra ban đêm, sau khi phần lễ ở lăng kết thúc. Đây là đặc điểm riêng khiến lễ hội này khác với nhiều lễ hội ban ngày khác ở miền Trung.