TL;DR: Kin Pang Then là lễ đầu xuân của người Thái trắng ở Tây Bắc, do thầy Then đứng ra tổ chức để con nuôi về tạ ơn và mừng mệnh Then. Lễ thường diễn ra sau Tết Nguyên đán, từ trước rằm tháng Giêng đến trước rằm tháng Ba, cứ ba năm lại làm lớn một lần. Đây vừa là nghi lễ tâm linh gắn với nghề Then, vừa là dịp hội hè của cả bản mường.
Kin Pang Then là gì và ai tổ chức?
Kin Pang Then là lễ đầu xuân của người Thái trắng, do những người làm Then đứng ra tổ chức để gặp mặt các con nuôi về tạ ơn, mừng mệnh Then. Tên lễ được ghép từ ba tiếng Thái: "Kin" nghĩa là ăn, ăn mừng; "Pang" là lễ, người dự lễ; "Then" chỉ các vị thần linh ở Mường Trời[1]. Ở vùng Mường So, Khổng Lào thuộc huyện Phong Thổ (trước 7/2025), tỉnh Lai Châu, người dân gọi gọn là Then Kin Pang, hiểu là mời Then xuống trần vui hội cùng dân bản[2].
Một trong những di sản đặc biệt được người Thái trắng tỉnh Điện Biên trao truyền đến nay là Lễ Kin Pang Then, tại bản Na Nát, phường Na Lay, thị xã Mường Lay[1].
Người làm Then thường thuộc gia đình có truyền thống làm Then. Từ khi nhập nghề, họ phải học khấn, học đàn, thuộc hàng ngàn câu hát, biết hát then, hát mạng, hát xao xên theo hành trình lễ hát khấn cầu, đồng thời thành thạo phần nhạc đệm của cây đàn tính tẩu[1].
Lễ diễn ra vào thời điểm nào trong năm?
Lễ Kin Pang Then diễn ra vào dịp đầu xuân, sau Tết Nguyên đán, từ trước rằm tháng Giêng đến trước rằm tháng Ba âm lịch, và cứ ba năm lại tổ chức lớn một lần[1]. Thời gian lễ kéo dài từ ba đến năm ngày, có thể dài hơn hoặc ngắn hơn tùy theo số lượng con nuôi nhiều hay ít[1].
Mỗi năm vào dịp này, không chỉ người Thái trắng mà đông đảo các tộc người trong vùng cũng về dự lễ[1].
Ở Lai Châu, lễ hội cấp cộng đồng thường chọn ngày 9 đến 10 tháng Ba âm lịch làm ngày chính. Năm 2022, lễ hội tại xã Khổng Lào diễn ra từ 8 đến 10 tháng 4 dương lịch, tức ngày 8 đến 10 tháng Ba âm lịch[2]. Năm 2023, lễ diễn ra ngày 28 đến 29 tháng 4 dương lịch, tức ngày 9 đến 10 tháng Ba âm lịch[3]. Năm 2024, lễ diễn ra ngày 17 đến 18 tháng 4 dương lịch, cũng vào ngày 9 đến 10 tháng Ba âm lịch[5]. Năm 2025, theo thông tin báo trước lễ, lễ diễn ra trong hai ngày 6 đến 7 tháng 4 dương lịch, tức ngày 9 đến 10 tháng Ba âm lịch, và đây là lần đầu tiên lễ được tổ chức ở quy mô cấp tỉnh[4].
Ai được mời dự và lễ vật gồm những gì?
Trước ngày lễ, người làm Then mời khách và các con nuôi về dự, đồng thời mời anh em, họ hàng và những người giúp việc đến bàn về công việc tổ chức và phân công nhiệm vụ[1]. Tại nhà người làm Then, mọi người cùng mua sắm lương thực, thực phẩm, làm lễ vật bằng len, gấp bằng giấy, treo cây pang như hoa chuối rừng, các con giống, chim én, tổ chim én, biểu tượng trống, chiêng, quả còn, dải băng, cá[1].
Con nuôi đến dự đều chuẩn bị lễ vật tạ ơn gồm hương, rượu, xôi, gà một đôi trống mái, hoa quả, bánh kẹo[1].
Người Thái trắng quan niệm Mường Trời có các đấng thần linh cai quản, con người dưới trần gian chịu sự chi phối của trời và các đấng thần linh; Then là người đại diện của nhà trời xuống trần gặp gỡ dân bản, ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng yên vui, đồng thời là người đại diện cho hạ giới giãi bày tâm tư, nguyện vọng của muôn dân với trời[2].
Cây pang và bàn thờ Then được bài trí ra sao?
Cây pang là trung tâm của nghi lễ. Cây được chọn phải có gốc, thân thẳng đẹp, không cụt ngọn, lá xanh tươi, đưa về dựng trong nhà nhưng không được chạm nóc[1]. Khi chọn được cây, người làm Then phải khấn xin phép thần núi, thần cây cho rước cây về làm lễ[1].
Gốc cây pang dựng sáu khúc thân chuối tượng trưng cho đàn trâu. Trên cây cài thêm các loài hoa rừng, những dải khăn lụa nhiều màu, dải dây băng kim tuyến để thêm rực rỡ. Sau khi trang trí xong, cây pang được quét nước vôi vào thân, cành, hàm ý giữ hồn những người tham gia lễ khỏi ham lên cõi Then chơi mà lạc lối không về trần gian được[1].
Bàn thờ Then được lau dọn sạch sẽ, trang trí hoa đuôi én, quả còn, đan thêm các con giống mới như dế mèn, con quạ, chim bồ câu, con ve; hai cọc đỡ bàn thờ treo hai hoa chuối biểu tượng cho hoa chuối trời. Trên bàn thờ đặt bánh kẹo, hoa quả, hương; dưới bàn thờ là nơi đặt lễ vật của các con nuôi và bà con về dự lễ[1].
Trước bàn thờ Then là mâm đồ lễ gồm đồng bạc trắng, khăn xòe, lá trầu không, trứng gà sống, gạo, bát tô sứ, hương, chùm chuông tượng trưng cho chuông ngựa, hoa trung quân, cây nến nhỏ, đĩa, chén, gói gạo, gói muối, rượu, bát nước, điếu cày, đĩa trầu, cuộn vải dệt trắng lớn. Vật dụng của chủ lễ gồm kiếm, vòng bạc, đĩa để đồng tiền âm dương, sừng nai, lưỡi rìu đá (lưỡi búa thần sét), viên đá nhỏ dài (chân ngựa), viên đá bé (Then nọi, tức Then bé), túi ngọc bùa, đồng tiền âm dương, chùm chuông đồng, đàn tính, khăn phủ đầu gối, áo, khăn đội đầu, thắt lưng, quạt giấy, răng lanh lợn rừng, gương nhỏ[1].
Các lễ thức chính trong Kin Pang Then diễn ra thế nào?
Lễ Kin Pang Then diễn ra trước bàn thờ Then trong nhà chủ lễ. Phụ giúp chủ lễ trong suốt quá trình hành lễ gồm một báo khỏa, một xao chay, hai me đa (một chính, một phụ), cùng những người giúp việc sắp lễ, lên hương, dâng lễ, tiếp nước, rượu, trầu, nghe và truyền lời của Then đến người dâng lễ, xóc nhạc cho Then[1].
Chủ lễ, báo khỏa và xao chay mặc áo, đội mũ dùng trong nghi lễ; người dự lễ và con nuôi mặc y phục dân tộc. Nhạc cụ sử dụng gồm đàn tính, nhạc xóc, trống, chiêng, chũm chọe. Trong suốt quá trình hành lễ, người làm Then đàn và hát theo các điệu then cổ như hát mạng, hát then, hát xao xên[1].
Sáng sớm ngày mở lễ, gia đình chủ lễ bày một mâm lễ chung đại diện cho cộng đồng đặt bên trái bàn thờ Then, gồm một con lợn luộc cùng lục phủ ngũ tạng đặt dưới đuôi, hai con gà luộc (một trống, một mái) với nội tâm đặt bên trong, bốn nắm xôi, bát đũa, chén rượu[1].
Khi mâm lễ của con nuôi được bày trước bàn thờ Then, chủ lễ thắp hương xin phép tổ tiên, Then gốc, các thần linh mường bản và mường Trời mở lễ hội Kin Pang Then. Chủ lễ thực hiện nghi lễ nhập đồng bằng xin quẻ âm dương để dẫn nhập hồn Then, trình lý do mở lễ, mong các thần linh phù hộ cho bản mường no ấm hạnh phúc[1].
Tiếp đó, chủ lễ niệm chú xin thông họng, khấn xin thần ca hát và ẩm thực ban cho giọng hát trong, vang, truyền cảm, làm hết lễ mà không khản tiếng; cầu Ải Tạo Nọi cho các khớp tay mềm dẻo để đàn hay, múa dẻo; cầu xin vua Then phù hộ và ban cho quyền năng để tiếng nói có uy lực[1].
Chủ lễ hát trình báo mâm lễ của con nuôi: đọc tên tuổi, địa chỉ, lễ vật dâng cúng của từng người lên các vua, quan Then mường Trời, mong chứng giám tâm thành và cầu xin được phù hộ một năm mới mạnh khỏe, hạnh phúc, làm ăn gặp nhiều may mắn[1].
Chủ lễ hát khúc mở đường gọi thiên binh mở đường lên mường Trời, căn dặn người giúp việc cùng lên, cùng về, đừng mải chơi lạc lối quên đường về mường Trần. Hành trình lên trời đầy gian nan, qua nhiều địa hình hiểm trở, đến mỗi nơi đều phải dâng lễ với điệu hát dâng lễ thần núi[1].
Lên đến mường Trời, chủ lễ hát điệu mời vua Trời, vua Then và cả những vị thần chưa kịp xuống về dự lễ. Về đến mường Trần Gian, chủ lễ hát điệu mời các vua Trời, vua Then vào dự lễ, rồi hát điệu trình báo về quá trình chuẩn bị lễ và việc các con nuôi, bà con đã không quản đường xa, hoàn cảnh nghèo khó, cố gắng sắm lễ dâng tạ[1].
Từng con nuôi mời rượu, dâng lễ tạ thần linh để chủ lễ đọc tên tuổi, kể về bệnh tật, hoạn nạn đã được Then giải, cầu xin quan Then phù hộ cho họ. Với con nuôi đang học việc làm Then để cứu người, thầy của chủ lễ cũng tận tình chỉ bảo, dạy cho từng lời ăn, tiếng nói, điệu đàn, giúp họ mau chóng thành thạo công việc để giúp ích cho đời[1].
Những kiêng kỵ của người làm Then trước và trong ngày lễ
Trước và trong những ngày làm lễ Kin Pang Then, người làm Then tránh trùng với ngày mất của cha mẹ đẻ, kiêng sinh hoạt vợ chồng, kiêng ăn thịt lợn trắng, trâu trắng, cá da trơn, lươn, tôm, không ăn uống đồ thừa, không đi qua dây phơi, máng nước[1].
Những kiêng kỵ này cho thấy Kin Pang Then không chỉ là một cuộc vui mà trước hết là một kỳ hành lễ có tính thanh tịnh cao, nơi chủ lễ phải giữ mình sạch sẽ cả về thể xác lẫn nghi thức trước khi bước vào giao tiếp với thần linh.
Lễ hội Then Kin Pang ở Lai Châu có gì khác với lễ Kin Pang Then ở Điện Biên?
Hai tên gọi nghe gần nhau và đều gắn với Then của người Thái trắng, nhưng các nguồn mô tả hai hoạt động khác nhau về người chủ trì, quy mô và trọng tâm. Bảng dưới đặt hai mô tả cạnh nhau, không khẳng định đó là một lễ.
| Tiêu chí | Lễ Kin Pang Then ở Điện Biên | Lễ hội Then Kin Pang ở Lai Châu |
|---|---|---|
| Địa bàn ghi nhận | Bản Na Nát, phường Na Lay, thị xã Mường Lay[1] | Xã Khổng Lào, huyện Phong Thổ (trước 7/2025)[2] |
| Người chủ trì | Người làm Then trong gia đình có truyền thống làm Then[1] | Thầy Then, bà Then làm lễ cúng tại nhà Then[2] |
| Thời gian | Sau Tết Nguyên đán, từ trước rằm tháng Giêng đến trước rằm tháng Ba, ba năm làm lớn một lần[1] | Ngày 9 đến 10 tháng Ba âm lịch[4] |
| Quy mô | Từ ba đến năm ngày, tùy số lượng con nuôi[1] | Từ hai đến ba ngày, có phần lễ và phần hội[2][3] |
| Điểm nhấn | Nghi lễ tại nhà chủ lễ, hát then theo hành trình lên mường Trời[1] | Cúng Then, té nước, gội đầu, trò chơi dân gian, thi ẩm thực[2][3] |
Ở Lai Châu, lễ hội gồm hai phần lễ và hội. Phần lễ được tổ chức tại nhà Then với các nghi thức cúng, dâng hương, bày tỏ lòng biết ơn đối với trời đất, thần linh, cầu mong các vị thần ban phước lành, che chở, là chỗ dựa tinh thần cho nhân dân trong vùng[3]. Phần hội có nhiều hoạt động như ném còn, bắn nỏ, bịt mắt đánh trống, đẩy gậy, trình diễn trang phục, văn nghệ, thi ẩm thực[2].
Đặc biệt, phần thi không thể thiếu của Lễ hội Then Kin Pang hằng năm là té nước, hoạt động nhộn nhịp để các đại biểu, nhân dân, du khách cùng hòa mình trong không gian mát lành của dòng suối, vui té nước cầu may mắn, bình an cho bản thân, gia đình và bản làng[3].
Lễ hội còn tái hiện nghi thức gội đầu "Áp hô chiêng", tái hiện các hoạt động sông nước như quăng chài bắt cá, thi không gian văn hóa dân tộc Thái, thi ẩm thực[5].
Vì sao Kin Pang Then quan trọng với người Thái trắng?
Với người Thái trắng, Then Kin Pang có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần, là nét văn hóa đặc sắc đã được gìn giữ từ nhiều đời nay và ngày càng lan tỏa ra cộng đồng[2].
Lễ hội là dịp để đồng bào dân tộc Thái tưởng nhớ và cảm tạ công ơn của Then đã tạo phúc cho dân, ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng yên vui, no ấm[3]. Đây cũng là dịp để nhân dân các dân tộc cùng hội tụ giao lưu văn hóa, tăng thêm sự hiểu biết, kết hợp giữa văn hóa truyền thống với văn hóa đương đại[3].
Người Thái là cộng đồng dân tộc có tỷ lệ dân số lớn nhất tại Lai Châu, chiếm 31,8% trong tổng số 20 dân tộc anh em đang sinh sống tại đây[4].
Việc lễ hội được nâng cấp tổ chức lên quy mô cấp tỉnh nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc Thái theo tinh thần Nghị quyết số 04-NQ/TU của Tỉnh ủy Lai Châu về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021-2025, định hướng đến 2030[4].
Đến với lễ hội, du khách được hòa mình vào không gian đậm chất văn hóa miền Tây Bắc, nơi có nghệ thuật Xòe Thái và nghệ thuật hát Then đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại[5].
Gợi ý của Nhật Nguyệt: tìm hiểu Kin Pang Then từ góc nào?
Nếu bạn muốn tìm hiểu Kin Pang Then như một hiện tượng văn hóa, hãy bắt đầu từ khung nghi lễ: ai chủ trì, ai dự, lễ vật gồm những gì, các lớp hát then diễn ra theo trình tự nào. Đây là phần có thể kiểm chứng qua tư liệu của ngành di sản và các bài phóng sự tại chỗ.
Nếu bạn quan tâm tới khía cạnh tín ngưỡng, cần phân biệt rõ đâu là mô tả nghi lễ có thật trong tư liệu, đâu là cách người trong cuộc lý giải ý nghĩa của nghi lễ ấy. Hai lớp thông tin này thường được kể lẫn vào nhau trong các bài viết đại chúng, nên đọc kỹ nguồn sẽ giúp bạn không nhầm phần diễn giải với phần dữ kiện.
Với người đi du lịch, thời điểm hợp lý để chứng kiến lễ hội ở Lai Châu là khoảng ngày 9 đến 10 tháng Ba âm lịch, khi phần lễ tại nhà Then và phần hội bên suối cùng diễn ra. Nên theo dõi thông báo của địa phương vì ngày dương lịch thay đổi theo từng năm.
