TL;DR: Thập Dực (十翼, Shí Yì) là mười thiên truyện chú giải Kinh Dịch, gồm Thoán thượng hạ, Tượng thượng hạ, Hệ Từ thượng hạ, Văn Ngôn, Tự Quái, Thuyết Quái, Tạp Quái. Truyền thống gán cho Khổng Tử, nhưng Âu Dương Tu đời Bắc Tống đã cho rằng từ Hệ Từ trở đi không phải lời thánh nhân, học giới cận đại bác bỏ, và Stanford Encyclopedia of Philosophy xếp các thiên vào khoảng thế kỷ 5 tới 2 TCN. Đáng chú ý là Tư Mã Quang cùng thời lại bênh quan điểm Khổng Tử viết Thập Dực, nên ngay trong đời Bắc Tống hai ông đã đứng hai phía. Chúng biến một sách bói thời đồng thau thành luận thuyết về siêu hình, đạo đức và vũ trụ luận.
Thập Dực là gì và vì sao gọi là "mười cánh"?
Thập Dực (十翼, Shí Yì) là mười thiên truyện chú giải Kinh Dịch, tiếng Hán gọi là "truyện" (傳, zhuàn) để phân biệt với phần "kinh" (經, jīng) là văn bản gốc. Từ "dực" nghĩa là cánh chim, hàm ý mười thiên này nâng đỡ và mở rộng ý nghĩa của Kinh Dịch như đôi cánh nâng thân chim bay lên. Đây được xem là những diễn giải sớm nhất còn biết được về Chu Dịch, tức sách bói thời đồng thau làm nền cho Kinh Dịch ngày nay. Bằng cách đưa vào các tầng nghĩa triết học và đạo đức, Thập Dực chuyển Kinh Dịch từ một cẩm nang bói toán thực dụng thành một luận thuyết sâu xa về siêu hình, luân lý và vũ trụ luận.
Cần phân biệt hai tầng văn bản. Phần "kinh" gồm 64 quẻ với quái từ và hào từ, truyền thống cho là do Văn Vương và Chu Công san định, còn nghiên cứu hiện đại (Edward Shaughnessy) xếp nó vào khoảng cuối thế kỷ 9 TCN, đời Tây Chu. Phần "truyện" gồm mười thiên dưới đây, đóng vai trò chú giải, bình giảng và hệ thống hóa. Không phải mọi bản in Kinh Dịch đều đặt Thập Dực cùng chỗ với kinh, và tùy bản mà người ta xếp Thoán truyện ngay sau mỗi quái từ hay gom riêng thành một quyển.
Bảng mười thiên Thập Dực: tên, chữ Hán, nội dung và câu nổi tiếng
| Tên Hán Việt | Chữ Hán | Nội dung chính | Chú vào phần nào của kinh | Câu hay ý nổi tiếng |
|---|---|---|---|---|
| Thoán truyện thượng | 彖上傳 | Bàn về quái từ, giải thích tên quẻ, cấu trúc hào và ý nghĩa tổng thể của quẻ | Nửa đầu 64 quái từ | Lời giải về Càn, Khôn và các quẻ đầu |
| Thoán truyện hạ | 彖下傳 | Tiếp tục bàn quái từ, nửa sau 64 quẻ | Nửa sau 64 quái từ | Các lời đoán về quẻ cuối |
| Tượng truyện thượng | 象上傳 | Chia theo nửa đầu của kinh (quẻ 1 đến 30), gồm cả Đại Tượng (lời tượng toàn quẻ) lẫn Tiểu Tượng (lời tượng từng hào) | Nửa đầu 64 quẻ | "Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức" |
| Tượng truyện hạ | 象下傳 | Chia theo nửa sau của kinh (quẻ 31 đến 64), cũng gồm cả Đại Tượng lẫn Tiểu Tượng | Nửa sau 64 quẻ | Các lời tượng toàn quẻ và lời tượng từng hào |
| Hệ Từ truyện thượng | 繫辭上傳 | Luận về nguồn gốc Kinh Dịch, thánh nhân làm Dịch, quan hệ giữa Dịch và vũ trụ, đạo trời đất | Toàn bộ kinh, phần lý luận | "Dịch hữu thái cực, thị sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái" |
| Hệ Từ truyện hạ | 繫辭下傳 | Tiếp tục luận về Dịch, bàn về bói toán, chế tác của thánh nhân, lịch sử văn minh | Toàn bộ kinh, phần lý luận | Các đoạn về phép đại diễn, về vua chúa cổ |
| Văn Ngôn truyện | 文言傳 | Bình giảng riêng hai quẻ Càn và Khôn | Quẻ Càn và Khôn | "Nguyên giả thiện chi trưởng dã" |
| Tự Quái truyện | 序卦傳 | Giải thích thứ tự 64 quẻ, vì sao quẻ này tiếp quẻ kia | Toàn bộ thứ tự 64 quẻ | Vì sao Thái tiếp Lý, vì sao Vị Tế đứng cuối |
| Thuyết Quái truyện | 說卦傳 | Giải thích tám quẻ đơn, gán với tự nhiên, gia đình, phương vị, màu sắc, động vật | Tám quẻ đơn và quan hệ giữa chúng | "Đế xuất hồ Chấn, tề hồ Tốn, tương kiến hồ Ly" |
| Tạp Quái truyện | 雜卦傳 | Bình gọn từng quẻ theo cặp đối lập, không theo thứ tự 64 quẻ | Từng quẻ riêng lẻ, xếp theo cặp | "Càn cương Khôn nhu" |
Hai thiên Hệ Từ còn được gọi chung là Đại Truyện (大傳, Dà Zhuàn) để nhấn mạnh tầm quan trọng.
Mỗi thiên Thập Dực thực sự làm việc gì?
Thoán truyện và Tượng truyện: hai lớp chú giải sát văn bản kinh nhất
Thoán truyện (彖傳) là lớp chú giải đầu tiên và gần quái từ nhất. Nó giải thích tên quẻ, cấu trúc âm dương của sáu hào, và ý nghĩa tổng thể của quẻ trong bối cảnh quái từ. Ví dụ khi quái từ nói "Càn: nguyên, hanh, lợi, trinh", Thoán truyện sẽ triển khai bốn chữ ấy thành một khối nghĩa vũ trụ và đạo đức. Thoán truyện chia làm thượng và hạ, mỗi thiên phụ trách một nửa số quẻ.
Tượng truyện (象傳) chia thượng, hạ theo hai thiên của kinh, tức quẻ 1 đến 30 và quẻ 31 đến 64. Mỗi thiên đều gồm cả Đại Tượng (大象, lời tượng toàn quẻ) và Tiểu Tượng (小象, lời tượng từng hào). Đại Tượng nêu hình tượng tổng thể của quẻ, chẳng hạn quẻ Càn là trời vận hành mạnh mẽ, từ đó rút ra bài học cho người quân tử; Tiểu Tượng bàn riêng từng hào, thường chỉ một câu ngắn, nêu ý nghĩa vị trí hào. Ở quẻ Càn, ngay trong phần thuộc nửa thượng của kinh đã có cả câu 象曰: 天行健, 君子以自強不息 (Đại Tượng) lẫn câu 潛龍勿用, 陽在下也 (Tiểu Tượng). Trong nhiều bản in, Tượng truyện được đặt xen ngay sau mỗi hào từ, khiến người đọc dễ nhầm lẫn.
Hệ Từ truyện: thiên quan trọng nhất về vũ trụ luận
Hệ Từ truyện (繫辭傳) là thiên dài và quan trọng nhất trong Thập Dực. Nó không chú từng quẻ mà bàn về bản chất của Kinh Dịch: Dịch từ đâu mà có, thánh nhân làm Dịch để làm gì, Dịch liên hệ thế nào với trời đất vạn vật. Đây là nguồn tư liệu chính về vũ trụ luận Trung Quốc sơ kỳ.
Câu nổi tiếng nhất của Hệ Từ là: "Dịch hữu thái cực, thị sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái". Nghĩa là trong Dịch có Thái Cực, Thái Cực sinh hai nghi (âm dương), hai nghi sinh bốn tượng, bốn tượng sinh tám quẻ. Đây là câu được trích dẫn nhiều nhất khi bàn về nguồn gốc vũ trụ theo Kinh Dịch.
Hệ Từ cũng chứa đoạn nói về phép đại diễn, tức cách lập quẻ bằng cỏ thi. Đoạn ấy nêu số 50 và nói người ta dùng 49 cây, bỏ một cây ra ngoài. Đây là cơ sở cho toàn bộ kỹ thuật lập quẻ cổ điển. Chi tiết từng bước của phép đại diễn thuộc phạm vi bài riêng về phép lập quẻ, ở đây chỉ cần ghi nhận rằng Hệ Từ chính là văn bản gốc mô tả phép ấy.
Hệ Từ cũng nhắc tới Phục Hy, vị vua thần thoại, như một trong những người sáng lập Kinh Dịch. Điều này cho thấy thiên này đã gắn Kinh Dịch với một truyền thống thánh nhân sáng chế, chứ không chỉ là sách bói dân gian.
Văn Ngôn, Tự Quái, Thuyết Quái, Tạp Quái: bốn thiên chuyên biệt
Văn Ngôn truyện (文言傳) chỉ bình giảng hai quẻ Càn và Khôn. Đây là thiên ngắn, tập trung vào đạo trời và đạo đất, vào tư cách người quân tử. Nhiều học giả cho rằng Văn Ngôn là lớp chú giải muộn, được thêm vào sau khi Thoán và Tượng đã hình thành.
Tự Quái truyện (序卦傳) giải thích thứ tự 64 quẻ. Nó lý giải vì sao quẻ này tiếp quẻ kia theo một mạch logic. Ví dụ, sau quẻ Lý (履, giẫm lên, lễ) là quẻ Thái (泰, hanh thông), vì có lễ nghĩa thì mới hanh thông. Cuối cùng là quẻ Vị Tế (未濟, chưa xong), vì vạn vật không bao giờ kết thúc, luôn tiếp tục. Đây là thiên quan trọng cho người muốn hiểu vì sao 64 quẻ được xếp theo trật tự hiện hành.
Thuyết Quái truyện (說卦傳) giải thích tám quẻ đơn. Nó gán mỗi quẻ với tự nhiên (trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, chằm), với gia đình (cha, mẹ, trưởng nam, trưởng nữ, trung nam, trung nữ, thiếu nam, thiếu nữ), với phương vị, màu sắc, động vật. Đây là nền tảng cho hệ thống tượng số của Kinh Dịch, và nhiều người xem thiên này là chìa khóa để nắm hệ thống tư tưởng của Kinh Dịch, vì nó giải thích nguồn gốc và ý nghĩa của tám quẻ đơn, đồng thời phác họa mối quan hệ biến hóa giữa chúng.
Tạp Quái truyện (雜卦傳) bình gọn từng quẻ, nhưng không theo thứ tự 64 quẻ trong kinh. Nó xếp quẻ thành từng cặp đối lập, mỗi cặp một câu ngắn. Ví dụ "Càn cương Khôn nhu" là câu mở đầu. Tạp Quái là thiên ngắn nhất và cũng ít được chú giải nhất trong Thập Dực.
Ai viết Thập Dực? Truyền thống và cuộc tranh luận kéo dài hơn nghìn năm
Truyền thống gán Thập Dực cho Khổng Tử. Theo cách kể này, Khổng Tử đọc Kinh Dịch, nhận ra tầng nghĩa sâu xa, bèn viết mười thiên truyện để giải thích. Sử ký Tư Mã Thiên, quyển 47, Khổng Tử thế gia, cũng góp phần củng cố truyền thống ấy. Trong nhiều thế kỷ, người học Kinh Dịch mặc nhiên coi Thập Dực là lời Khổng Tử.
Nhưng ngay từ đời Bắc Tống, nghi ngờ đã xuất hiện. Âu Dương Tu (1007-1072), trong Dịch đồng tử vấn, quyển 3 (Âu Dương Tu tập, quyển 78), cho rằng Hệ Từ, Văn Ngôn, Thuyết Quái trở xuống đều không phải lời thánh nhân và cũng không do một người viết. Edward L. Shaughnessy (2001), trong The Writing of the Xici Zhuan and the Making of the Yijing, cũng trình bày lập luận của Âu Dương Tu theo hướng ấy. Tư Mã Quang (1019-1086) thì ngược lại: năm 1069, trong Luận phong tục trát tử, ông phê phán lớp học trò mới đọc Dịch chưa hiểu quẻ hào đã cho rằng Thập Dực không phải lời Khổng Tử. Đến đời Thanh, Diêu Tế Hằng (1647-1715) và Khang Hữu Vi (1858-1927) củng cố thêm nghi ngờ ấy.
Học giới cận đại đã bác bỏ truyền thống gán cho Khổng Tử. James Legge (1882), trong The Yi King, Sacred Books of the East quyển 16, đã kết luận Khổng Tử không viết Hệ Từ và Văn Ngôn (Dẫn nhập tr. 30-31). Richard Rutt, trong The Book of Changes (Zhouyi) xuất bản năm 1996, được cho là có tổng hợp các lập luận và cho rằng các thiên Thập Dực được viết bởi nhiều tác giả khác nhau qua nhiều thế hệ; chi tiết này chưa đối chiếu được trực tiếp ở các trang 41-43, nên ở đây chỉ ghi nhận là có ý kiến như vậy, và luận điểm "nhiều tác giả" thì đã có Âu Dương Tu và Shaughnessy (2001) nêu.
Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP), trong mục từ "Chinese Philosophy of Change (Yijing)" của Tze-Ki Hon (2019, sửa 2023), xếp các thiên Thập Dực vào khoảng thế kỷ 5 tới 2 TCN, và gọi chúng là "seven pieces of writings from 5th century to 2nd century BCE". Đây là khoảng thời gian trải dài qua cuối Xuân Thu, Chiến Quốc và đầu Hán, tức không thể do một người viết. SEP cũng nhấn mạnh rằng Kinh Dịch là văn bản nhiều tầng, nhiều tác giả, nhiều lớp văn bản chồng lên nhau.
Một bằng chứng khảo cổ quan trọng là bản Hệ Từ trên lụa tìm thấy ở Mã Vương Đôi (馬王堆) tại Trường Sa năm 1973. Bản lụa này được chôn trong mộ số 3 Mã Vương Đôi, hạ táng năm 168 TCN, đời Hán Văn Đế; Shaughnessy ước bản chép khoảng năm 190 TCN. Bản lụa Mã Vương Đôi cho thấy Hệ Từ đã tồn tại vào đầu Hán, và văn bản ấy có những chỗ khác với bản truyền thế; Shaughnessy (2001) nêu bản lụa thiếu chương A8 (Đại diễn), phần lớn B4 và toàn bộ B5 đến B8 của bản truyền thế, và cho rằng các chương ấy được thêm vào trong đời Hán, sau thời bản lụa. Shaughnessy (1996) là bản dịch đầy đủ các văn bản Mã Vương Đôi. Điều này càng củng cố quan điểm rằng Thập Dực là sản phẩm của nhiều thế hệ, không phải của một tác giả duy nhất.
Vì sao tranh luận tác giả lại quan trọng?
Câu hỏi ai viết Thập Dực không chỉ là chuyện học thuật khô khan. Nếu Thập Dực là lời Khổng Tử, thì nó có thẩm quyền gần như kinh điển, và Kinh Dịch được đọc như một sách Nho gia chính thống. Nếu Thập Dực là sản phẩm của nhiều thế hệ học giả, thì Kinh Dịch phải được đọc như một văn bản nhiều tầng, trong đó lớp bói toán cổ xưa và lớp triết học muộn hơn cùng tồn tại, và người đọc cần phân biệt chúng.
SEP nhấn mạnh rằng Kinh Dịch tập trung vào một câu hỏi: khi chúng ta không biết đầy đủ về bản thân và thế giới xung quanh vì mọi thứ luôn biến đổi, làm sao sống cho có nghĩa và có trách nhiệm? Câu hỏi ấy không phải câu hỏi bói toán thuần túy, mà là câu hỏi triết học. Thập Dực, đặc biệt là Hệ Từ, chính là lớp văn bản đã chuyển Kinh Dịch từ bói toán sang triết học.
Các phái không thống nhất ở điểm nào?
Có ít nhất ba điểm mà các học giả không đồng thuận. Thứ nhất là tác giả: truyền thống Nho giáo gán cho Khổng Tử, học giới hiện đại bác bỏ, nhưng vẫn có người cho rằng Khổng Tử ít nhất đã biên tập hoặc truyền dạy một phần. Thứ hai là niên đại: một số học giả đặt Thập Dực vào thời Chiến Quốc (khoảng thế kỷ 5 tới 3 TCN), số khác đặt vào đầu Hán (khoảng thế kỷ 2 TCN), SEP gộp cả khoảng thế kỷ 5 tới 2 TCN. Thứ ba là thứ tự hình thành: có người cho Thoán và Tượng là lớp sớm nhất, Hệ Từ và Văn Ngôn muộn hơn, Tạp Quái muộn nhất. Nhưng cũng có người cho rằng Hệ Từ chứa những đoạn rất cổ, xen lẫn đoạn muộn.
Bài này theo quy ước của Stanford Encyclopedia of Philosophy và bản dịch Legge: gọi Thập Dực là tập hợp mười thiên truyện, không gán cho một tác giả duy nhất, và ghi nhận rằng truyền thống gán cho Khổng Tử nhưng học giới hiện đại bác bỏ. Cách gọi tên thiên theo Hán Việt (Thoán truyện, Tượng truyện, Hệ Từ truyện, Văn Ngôn truyện, Tự Quái truyện, Thuyết Quái truyện, Tạp Quái truyện) là quy ước phổ biến trong sách tiếng Việt.
Đọc Thập Dực hôm nay để làm gì?
Với người học Kinh Dịch, Thập Dực là lớp chú giải không thể bỏ qua. Muốn hiểu vì sao quẻ Càn được coi là quẻ của người quân tử, phải đọc Tượng truyện. Muốn hiểu vì sao 64 quẻ xếp theo thứ tự hiện hành, phải đọc Tự Quái truyện. Muốn hiểu nền tảng triết học của Kinh Dịch, phải đọc Hệ Từ truyện. Muốn hiểu tám quẻ đơn gắn với tự nhiên và gia đình thế nào, phải đọc Thuyết Quái truyện.
Nhưng cũng cần đọc Thập Dực với ý thức về tầng lớp. Không phải mọi câu trong Thập Dực đều có cùng giá trị, cùng niên đại, cùng tác giả. Có câu là chú giải sát văn bản, có câu là triết lý độc lập, có câu là ghi chép của người đời sau. Đọc Kinh Dịch mà bỏ qua Thập Dực thì thiếu chiều sâu. Đọc Thập Dực mà quên rằng nó là văn bản nhiều tầng thì dễ nhầm lẫn giữa lớp bói toán cổ và lớp triết học muộn.
