MBTI đo được gì thật, và vì sao chia người thành 16 loại lại có vấn đề?
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnBốn thang của MBTI đo bốn chiều tính cách có thật, trùng với bốn trong năm nhân tố của mô hình Big Five. Chỗ không đứng vững là ý mỗi người có đúng một loại thật: dữ liệu tâm trắc cho thấy điểm số phân bố liên tục, nên người điểm gần giữa dễ đổi nhóm khi làm lại. Đây là kết luận công bằng hơn cả hai phía "MBTI là khoa học" và "MBTI là bói".
Robert R. McCrae và Paul T. Costa công bố năm 1989 trên Journal of Personality một phân tích cho thấy bốn thang của MBTI là bốn chiều liên tục, trùng với các nhân tố của mô hình năm nhân tố, và không có bằng chứng về những loại tách biệt.
Bốn thang của MBTI và năm nhân tố Big Five khớp nhau ở đâu?
Loại tri thức: Trường phái: McCrae và CostaDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo McCrae và Costa, Hướng ngoại (E) đối chiếu với Hướng ngoại của Big Five, Giác quan (S) đối chiếu với Cởi mở, Cảm xúc (F) đối chiếu với Dễ chịu, và Nguyên tắc (J) đối chiếu với Tận tâm. Bốn thang này đo những chiều mà người ta thật sự khác nhau, và đo bằng thang liên tục chứ không phải hai ô rời.
| Thang MBTI | Nhân tố Big Five tương ứng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hướng ngoại (E) | Hướng ngoại | Chiều liên tục |
| Giác quan (S) | Cởi mở | Chiều liên tục |
| Cảm xúc (F) | Dễ chịu | Chiều liên tục |
| Nguyên tắc (J) | Tận tâm | Chiều liên tục |
| (không có thang tương ứng) | Bất ổn cảm xúc | MBTI thiếu chiều này |
Bảng trên cho thấy MBTI không hề vô nghĩa: nó chạm đúng bốn chiều mà tâm lý học nhân cách coi là cơ bản. Điểm khác biệt nằm ở chỗ Big Five giữ nguyên tính liên tục của điểm số, còn MBTI cắt mỗi chiều thành hai ô và ghép bốn ô thành một mã bốn chữ.
Vì sao phân bố điểm một đỉnh lại là chỗ yếu của lý thuyết loại?
Tammy L. Bess và Robert J. Harvey công bố năm 2002 trên Journal of Personality Assessment một nghiên cứu cho thấy phân bố "hai đỉnh" thường được cho là bằng chứng của hai loại người thật ra là sản phẩm của phần mềm chấm điểm; phân bố thực tế là một đỉnh. Nói cách khác, khi nhìn vào điểm thô, người ta xếp thành một dải liên tục chứ không tụ lại thành hai nhóm rõ rệt.
Điều này có nghĩa gì với người làm lại bài test? Nếu điểm của bạn nằm gần giữa một chiều, việc bạn rơi sang bên này hay bên kia phụ thuộc vào những dao động rất nhỏ của tâm trạng, bối cảnh, hoặc chỉ là vài câu trả lời khác đi. Mã bốn chữ của bạn đổi, nhưng con người bạn thì không đổi theo.
Randy Stein và Alexander B. Swan công bố năm 2019 trên Social and Personality Psychology Compass một phân tích cho thấy lý thuyết loại của Jung, khi được kiểm tra bằng dữ liệu, không khớp với dữ liệu và có mâu thuẫn nội tại.
Độ tin cậy của MBTI đứng ở đâu?
Robert M. Capraro và Mary Margaret Capraro công bố năm 2002 trên Educational and Psychological Measurement một phân tích tổng hợp về độ tin cậy của các thang MBTI qua nhiều nghiên cứu; các thang đạt độ tin cậy khá, nhưng mức độ dao động theo mẫu. Đây là điểm quan trọng: độ tin cậy không phải một con số cố định cho mọi nhóm người, mà thay đổi tùy mẫu.
David J. Pittenger công bố năm 2005 trên Consulting Psychology Journal: Practice and Research những lưu ý thận trọng về MBTI, cho rằng những hạn chế tâm trắc khiến người ta nên cẩn thận khi suy diễn từ mã bốn chữ.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnCần nói rõ phạm vi dữ liệu: các nghiên cứu nêu trên được thực hiện ở nước ngoài, trên những nhóm người cụ thể, không phải trên người Việt. Chưa có nghiên cứu về MBTI trên người Việt hay trên bản dịch tiếng Việt của bảng hỏi, nên không thể suy ra kết quả ở nước ngoài cho người Việt khi chưa có dữ liệu tại chỗ.
Big Five làm gì khác, và vì sao nó thiếu chiều bất ổn cảm xúc trong MBTI?
Big Five giữ điểm số ở dạng liên tục, không cắt thành hai ô. Nhờ vậy nó tránh được chuyện người điểm gần giữa bị đẩy sang một bên một cách tùy tiện. Big Five cũng có năm nhân tố, trong đó có Bất ổn cảm xúc (Neuroticism), chiều mà MBTI không có thang tương ứng.
Loại tri thức: Trường phái: McCrae và CostaDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo McCrae và Costa, MBTI thiếu một thang đo Bất ổn cảm xúc, trong khi mô hình năm nhân tố bao gồm cả chiều này. Đây là một thiếu sót về mặt nội dung: hai người có cùng mã bốn chữ có thể rất khác nhau về mức độ ổn định cảm xúc, và mã bốn chữ không nói gì về điều đó.
MBTI ra đời thế nào?
Merve Emre, trong cuốn The Personality Brokers xuất bản năm 2018, dựng lại lịch sử ra đời của MBTI từ lưu trữ gia đình của Katharine Briggs và Isabel Myers. Hai người này không được đào tạo tâm lý học chính quy; bảng hỏi ra đời từ bối cảnh gia đình và công việc của họ, không phải từ một chương trình nghiên cứu hàn lâm.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnĐây là mức C theo cách phân loại chứng cứ: truyền thống quy tác giả, và nghiên cứu hiện đại không coi việc hai người sáng lập có ý định khoa học hay không là đã chứng minh giá trị của công cụ. Việc công cụ ra đời ngoài hàn lâm không tự động làm nó sai, nhưng cũng không tự động làm nó đúng.
Gợi ý của Nhật Nguyệt: dùng MBTI thế nào cho phải?
Gợi ý của Nhật Nguyệt: dùng MBTI để tự vấn thì được, dùng để tuyển hay loại người thì không nên. Khi bạn đọc mã bốn chữ của mình, hãy coi nó như một cách nói về bốn chiều liên tục, không phải một bản án về con người bạn. Nếu bạn làm lại và ra nhóm khác, đó không phải là bạn "giả" hay bài test "lừa"; đó là dấu hiệu bạn đang ở gần ranh giới giữa hai ô.
Với người thích MBTI, giá trị lớn nhất của nó là ngôn ngữ để nói về khác biệt: người thiên về Hướng ngoại và người thiên về Hướng nội có thể hiểu nhau hơn khi có chung một bộ từ. Giá trị đó có thật, miễn là ta không biến nó thành một hệ thống phân loại cứng.
Loại tri thức: Trường phái: MBTIDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnChính hệ MBTI định nghĩa 16 nhóm như những loại tách biệt, và đó là quy ước của hệ. Nhưng quy ước của hệ chỉ chứng minh hệ nói gì, không chứng minh hệ đúng.
Vậy MBTI có phải là bói không?
Không. MBTI đo bốn chiều tính cách có thật, và bốn chiều đó trùng với bốn nhân tố của Big Five. Chỗ không đứng vững là ý mỗi người thuộc đúng một loại thật, vì dữ liệu cho thấy phân bố một đỉnh chứ không hai đỉnh. Nói cách khác, công cụ đo được cái gì đó thật, nhưng cách nó gói kết quả thành 16 ô là một lựa chọn thiết kế, không phải một sự thật tự nhiên.
Nếu bạn muốn so sánh MBTI với Enneagram và với các trắc nghiệm khác, cũng như vì sao nhà tuyển dụng không nên dùng chúng để loại người, bài Trắc nghiệm tính cách đáng tin tới đâu: Enneagram, MBTI và vì sao nhà tuyển dụng không nên dùng chúng để loại người đi sâu vào phần so sánh đó. Còn nếu bạn mới bắt đầu và cần tổng quan về 16 nhóm, bài MBTI là gì? Tổng quan về 16 nhóm tính cách và cách xác định nhóm của bạn là điểm vào phù hợp.
Vì sao làm lại bài test MBTI lại ra nhóm khác?
Vì mã bốn chữ được ghép từ bốn ô nhị phân, mà điểm của bạn thì nằm trên bốn dải liên tục. Khi một chiều có điểm gần giữa, chỉ cần vài câu trả lời khác đi là bạn rơi sang ô bên kia, và mã đổi. Điều này không có nghĩa là bài test vô dụng; nó có nghĩa là mã bốn chữ là một cách tóm tắt thô, không phải một thuộc tính cố định của con người.
Bess và Harvey cho thấy phân bố hai đỉnh mà nhiều người tưởng là bằng chứng của hai loại người thật ra là sản phẩm của phần mềm chấm điểm, còn phân bố thực tế là một đỉnh. Đây là lời giải thích trực tiếp cho hiện tượng đổi nhóm khi làm lại.
Kết luận: MBTI không vô nghĩa, nhưng không nên dùng để loại người
MBTI không phải vô nghĩa: nó đo được bốn chiều tính cách có thật, trùng với bốn trong năm nhân tố Big Five. Chỗ không đứng vững là ý mỗi người có đúng một loại thật. Kết luận công bằng hơn cả hai phía "MBTI là khoa học" và "MBTI là bói" là: công cụ này đo được cái gì đó thật, nhưng cách chia thành 16 loại là một quy ước, và những suy diễn từ mã bốn chữ nên được thực hiện cẩn trọng.
Với người tin và người thực hành, điều này không phủ nhận giá trị của MBTI như một ngôn ngữ tự hiểu mình. Hiệu ứng có thật mà sinh ra từ niềm tin, khi niềm tin đổi hành vi và hành vi đổi kết quả, là hiệu ứng có thật, không phải bằng chứng rằng hệ ấy đoán đúng. Cả hai điều đó có thể cùng đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao làm lại bài test MBTI lại ra nhóm khác?
Vì điểm của bạn nằm trên các dải liên tục, còn mã bốn chữ thì cắt mỗi dải thành hai ô. Khi điểm gần giữa, dao động nhỏ cũng đủ đẩy bạn sang ô bên kia. Nghiên cứu của Bess và Harvey cho thấy phân bố thực tế là một đỉnh chứ không hai đỉnh.
MBTI có phải là bói không?
Không. Bốn thang của MBTI đo bốn chiều tính cách có thật, trùng với bốn trong năm nhân tố Big Five. Chỗ không đứng vững là ý mỗi người thuộc đúng một loại thật, vì dữ liệu cho thấy điểm số phân bố liên tục.
Có nên dùng MBTI để tuyển dụng không?
Không nên. Pittenger (2005) lưu ý rằng những hạn chế tâm trắc khiến người ta nên cẩn trọng khi suy diễn từ mã bốn chữ. Dùng mã bốn chữ để quyết định tuyển hay loại người là vượt quá điều công cụ chứng minh được.
Tài liệu tham khảo
: McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1989). Reinterpreting the Myers-Briggs Type Indicator From the Perspective of the Five-Factor Model of Personality. Journal of Personality, 57(1), 17-40. : Bess, T. L., & Harvey, R. J. (2002). Bimodal Score Distributions and the Myers-Briggs Type Indicator: Fact or Artifact? Journal of Personality Assessment, 78(1), 176-186. : Capraro, R. M., & Capraro, M. M. (2002). Myers-Briggs Type Indicator Score Reliability Across Studies: A Meta-Analytic Reliability Generalization Study. Educational and Psychological Measurement, 62(4), 590-602. : Pittenger, D. J. (2005). Cautionary comments regarding the Myers-Briggs Type Indicator. Consulting Psychology Journal: Practice and Research, 57(3), 210-221. : Stein, R., & Swan, A. B. (2019). Evaluating the validity of Myers-Briggs Type Indicator theory: A teaching tool and window into intuitive psychology. Social and Personality Psychology Compass, 13(2), e12434. : Emre, M. (2018). The Personality Brokers: The Strange History of Myers-Briggs and the Birth of Personality Testing. New York: Doubleday.
