TL;DR: Vía Ngọc Hoàng là ngày mùng 9 tháng Giêng âm lịch, theo quan niệm dân gian gắn với câu "mùng 8 cúng sao, mùng 9 cúng chư thiên, mùng 10 cúng đất". Tại TP Hồ Chí Minh, người dân thường đến chùa Phước Hải, còn gọi là chùa Ngọc Hoàng, trên đường Mai Thị Lựu để dâng hương và rót dầu cầu an. Tương truyền đây là ngày sinh của Ngọc Hoàng Thượng Đế; chùa do ông Lưu Minh, người Hoa gốc Quảng Đông, dựng đầu thế kỷ 20 và được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1994.
Vía Ngọc Hoàng mùng 9 tháng Giêng là ngày gì?
Vía Ngọc Hoàng là ngày lễ dân gian diễn ra vào mùng 9 tháng Giêng âm lịch hằng năm, gắn với tín ngưỡng thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế, vị thánh tối cao và được xem là vua trên trời trong quan niệm dân gian. Người dân thường nhắc câu "mùng 8 cúng sao, mùng 9 cúng chư thiên, mùng 10 cúng đất" để phân chia ba ngày lễ liên tiếp nhau trong dịp đầu năm mới[1][2]. Tương truyền mùng 9 tháng Giêng là ngày sinh của Ngọc Hoàng Thượng Đế[4].
Ngày vía này không chỉ có ở TP Hồ Chí Minh: lịch lễ của hội quán Quỳnh Châu của người Hoa ở Huế cũng ghi ngày vía Ngọc Hoàng Thượng đế là mùng 9 tháng Giêng âm lịch, bên cạnh vía Quan Thánh Đế Quân và vía Phật Bà Quan Âm[3].
Chùa Ngọc Hoàng ở TP Hồ Chí Minh là chùa nào?
Chùa Ngọc Hoàng có tên chữ Hán là Ngọc Hoàng điện, còn được gọi là Long Hoa Phật đường, và người Pháp thời thuộc địa gọi là chùa Đa Kao, tọa lạc tại số 73 đường Mai Thị Lựu, TP Hồ Chí Minh, theo địa giới trước tháng 7/2025 thuộc phường Đa Kao, Quận 1[4]. Ngôi chùa có khuôn viên rộng khoảng 2.300 m2, mang kiến trúc đền chùa Trung Hoa với mô típ trang trí rực rỡ và các tác phẩm chạm khắc tinh xảo[4].
Tương truyền chùa do ông Lưu Minh, pháp danh Lưu Đạo Nguyên, một người Hoa gốc Quảng Đông, dựng nên; theo học giả Vương Hồng Sển, ông theo đạo Minh Sư, ăn chay trường, xuất tiền lập chùa vừa làm nơi thờ phụng vừa làm nơi hoạt động của một hội kín nhằm lật đổ nhà Mãn Thanh[4]. Học giả Vương Hồng Sển cho rằng chùa khởi công năm 1905 và hoàn thành năm 1906, nhưng cũng có ý kiến cho rằng chùa được thành lập năm 1900[4]. Chùa được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1994[4].
Sau các lần trung tu vào những năm 1943, 1958, 1985 và 1986, chùa vẫn giữ đậm nét kiến trúc Trung Hoa[4]. Ngày nay chùa nằm giữa trung tâm thành phố nhưng vẫn có khuôn viên cây xanh rợp mát, tạo cảm giác tĩnh lặng khác biệt với phố thị xung quanh[4]. Từ ngoài nhìn vào, cổng tam quan gắn tượng hai con rồng uốn lượn theo mô típ lưỡng long tranh châu; sau cổng là khuôn viên có miếu thờ thần Hộ pháp và các hồ cá, rùa phóng sinh[4].
Người dân đi lễ chùa Ngọc Hoàng ngày mùng 9 thế nào?
Theo tường thuật của báo Thanh Niên và VietNamNet, ngày 6/2/2025, nhằm mùng 9 tháng Giêng năm Ất Tỵ, hàng nghìn người từ TP Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận đổ về chùa Phước Hải, tức chùa Ngọc Hoàng, để dâng hương và cầu nguyện[1][2]. Nhiều người tin rằng làm lễ đúng ngày vía sẽ được che chở, phù hộ cho cả năm, nên họ cố gắng đến càng sớm càng tốt, có người có mặt từ 4 giờ sáng để tránh cảnh chen chúc[1]. Đến khoảng 6 giờ sáng, dòng người bắt đầu tấp nập hơn, các lối vào chánh điện dần đông đúc[1].
Do lượng người quá đông, nhà chùa đưa ra quy định mỗi người chỉ thắp một cây nhang để cầu nguyện bên ngoài và không mang nhang vào chánh điện, nhằm tránh khói ngạt[1]. Có nguồn ghi nhà chùa khuyến khích người dân dùng đèn cầy thay cho nhang[2]. Đây là những điều chỉnh mang tính tổ chức, phát sinh từ thực tế quá tải chứ không phải một quy định nghi lễ cổ truyền.
Một số người chia sẻ rằng họ đến chùa để cầu an cho gia đình, và chọn đi sớm để lễ được thong thả thay vì chen chúc[1]. Nhiều gia đình cũng đưa con nhỏ đi cùng[1].
Nghi lễ rót dầu và các hoạt động cầu an khác
Điểm được xem là quan trọng nhất khi cúng vía Ngọc Hoàng là nghi lễ rót dầu. Trước điện Ngọc Hoàng thường có người đứng để rót dầu vào ngọn đèn cúng[2]. Việc châm dầu ăn vào đèn được hiểu là tiếp thêm sự suôn sẻ, trơn tru cho mọi việc; người cúng nói tên mình và điều mong cầu trong lúc rót dầu[2].
Sau khi lễ hết các điện, người dân thường xin số, xin bùa hộ mạng hoặc làm lễ cúng sao giải hạn, với niềm tin sẽ nhận được sự che chở[2]. Trong khuôn viên chùa cũng có tục phóng sinh: tùy theo ước cầu mà người ta chọn con vật phù hợp, chẳng hạn thả cá chép vàng hoặc chép đỏ để cầu tài lộc, thả cá trê để cầu sức khỏe và giải hạn, thả ba ba để cầu qua tuổi hạn, phóng sinh chim để cầu siêu cho người đã khuất[4]. Bài báo ghi đây là điều nhiều người đi lễ cho rằng như vậy.
Bảng tóm tắt các mốc chính của ngày vía
| Mốc | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mùng 8 tháng Giêng | Cúng sao | Theo câu dân gian "mùng 8 cúng sao" |
| Mùng 9 tháng Giêng | Cúng chư thiên, vía Ngọc Hoàng | Ngày chính của lễ vía |
| Mùng 10 tháng Giêng | Cúng đất | Theo câu dân gian "mùng 10 cúng đất" |
| Từ 4 giờ sáng | Người dân bắt đầu đến chùa | Tường thuật ngày 6/2/2025 |
| Khoảng 6 giờ sáng | Dòng người tấp nập hơn | Tường thuật ngày 6/2/2025 |
| Cả ngày | Rót dầu, xin số, cúng sao giải hạn | Các hoạt động chính trong chùa |
Ngày vía Ngọc Hoàng có phải là lễ Phật giáo không?
Đây là ngày vía của Ngọc Hoàng Thượng Đế, không phải của một vị Phật; nơi làm lễ thì là một ngôi chùa dung hợp Tam giáo. Bài của Tạp chí Nghiên cứu Phật học viết rằng chùa ở Việt Nam thường thờ Phật, riêng ngôi chùa này thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế; chùa vốn là một ngôi chùa Minh Sư, về sau được dân gian hóa và nay là một ngôi chùa Phật giáo Việt Nam[4]. Phía trên ban thờ Quán Âm Bồ Tát có bức hoành "Tiên Phật Nho tông" tạo năm 1905, thể hiện sự dung hợp Tam giáo[4]. Tại chùa Ngọc Hoàng, tượng Phật Dược Sư được thờ ở trung điện[4], cho thấy ngôi chùa vừa có điện thờ Ngọc Hoàng vừa có không gian thờ Phật. Tại hội quán Quỳnh Châu ở Huế, gian chính giữa thờ Phật Bà Quan Âm và Ngọc Hoàng Thượng đế ở phía trước, còn Thiên Hậu Thánh Mẫu ở phía sau[3].
