Những cuốn sách lá cổ của người Mày thuộc dân tộc Chứt

Người Mày là ai và có vị trí thế nào trong cộng đồng dân tộc Chứt?

Người Mày là một nhóm địa phương cư trú chủ yếu ở vùng núi đá vôi thuộc huyện Minh Hóa và Tuyên Hóa (trước 7/2025), tỉnh Quảng Trị (trước 7/2025 là tỉnh Quảng Bình), trong khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha, Kẻ Bàng. Theo phân loại dân tộc học, người Mày nằm trong nhóm dân tộc Chứt, cùng với các nhóm A Rem, Mã Liềng, Rục và Sách. Dù cùng thuộc dân tộc Chứt, mỗi nhóm lại có sắc thái văn hóa, ngôn ngữ và tập quán riêng biệt, hình thành nên bức tranh đa dạng của cộng đồng cư dân Trường Sơn.

Khác với nhiều dân tộc khác coi trọng truyền miệng, người Mày từng sở hữu một hình thức lưu trữ tri thức đặc biệt: sách viết trên lá cây. Đây là một trong những minh chứng hiếm hoi cho thấy người Mày đã đạt đến trình độ chữ viết và kỹ thuật chế tác vật liệu viết từ rất sớm, dù hệ thống này chỉ gói gọn trong phạm vi tri thức tâm linh và nghi lễ.

Bảng tóm tắt các nhóm dân tộc Chứt, chất liệu và nội dung sách lá của người Mày.

Sách lá của người Mày được làm từ chất liệu và kỹ thuật chế tác như thế nào?

Sách lá cổ của người Mày không được làm từ giấy như quan niệm thông thường. Chất liệu chính là lá của một số loài cây rừng đặc trưng, thường là lá cây thuộc họ dong, chuối rừng hoặc các loài cây có phiến lá to, dẻo, ít bị mối mọt. Người Mày chọn những lá bánh tẻ, không quá non cũng không quá già, đem phơi trong bóng râm nhiều ngày cho se lại, sau đó ép phẳng và xử lý bằng cách hơ qua lửa nhẹ hoặc ngâm trong nước vỏ cây để tăng độ bền.

Mực viết được chế từ nhựa cây rừng trộn với bồ hóng hoặc đất sét đen, tạo thành thứ mực đậm đặc, bám chắc trên bề mặt lá. Một số tài liệu dân tộc học ghi nhận người Mày còn dùng loại bút chế từ tre vót nhọn hoặc cánh chim, chấm mực và viết từng nét lên lá. Sau khi viết xong, các lá được xâu lại bằng dây mây hoặc dây rừng, tạo thành từng tập dày mỏng khác nhau.

Nội dung tri thức được ghi chép trong sách lá là gì?

Nội dung sách lá cổ của người Mày xoay quanh ba mảng chính. Thứ nhất là các bài cúng, thần chú phục vụ nghi lễ vòng đời như lễ cưới, lễ tang, lễ mừng nhà mới. Thứ hai là những bài khấn liên quan đến chu kỳ canh tác nương rẫy, gồm lễ cúng thần rừng trước khi phát rẫy, lễ tạ ơn sau thu hoạch. Thứ ba là các bài thuốc dân gian và bùa chú bảo vệ sức khỏe, xua đuổi tà khí.

Điểm đặc biệt là những cuốn sách này không phải để đọc công khai. Chúng được xem là vật thiêng, chỉ người có vai vế trong cộng đồng, thường là thầy cúng (mo), già làng nắm giữ và sử dụng. Việc mở sách, đọc sách thường đi kèm với các nghi thức tịnh thân, thắp hương và dâng lễ vật. Sách không chỉ chứa nội dung chữ viết mà còn có thể kèm theo các ký hiệu hình học trừu tượng, sơ đồ bố trí lễ vật, được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Vai trò của sách lá trong đời sống tâm linh của người Mày là gì?

Đối với người Mày, sách lá cổ đóng vai trò như một dạng "cẩm nang nghi lễ" chuẩn hóa. Trước khi sách lá xuất hiện, các bài cúng chủ yếu được truyền miệng và có thể biến đổi theo trí nhớ của từng thầy cúng. Sách lá giúp cố định nội dung, đảm bảo bài khấn được đọc đúng trình tự, đúng câu chữ, từ đó bảo đảm tính hiệu nghiệm của nghi lễ theo quan niệm truyền thống.

Sách lá còn là công cụ khẳng định uy tín và quyền lực tâm linh. Người sở hữu cuốn sách dày, đầy đủ nội dung thường được cộng đồng nể trọng hơn. Trong các dịp lễ quan trọng, thầy cúng mang sách ra, đặt lên bàn thờ và mở từng trang để đọc, tạo nên không khí trang nghiêm, kết nối giữa thế giới con người với thế giới thần linh. Sách lá vì thế không đơn thuần là vật mang thông tin mà còn là vật thiêng, có linh hồn riêng.

Thực trạng bảo tồn và nguy cơ thất truyền sách lá hiện nay ra sao?

Hiện nay, sách lá cổ của người Mày đang đứng trước nguy cơ thất truyền nghiêm trọng. Số lượng cuốn sách còn nguyên vẹn rất ít, nhiều cuốn đã bị hư hỏng do thời gian, ẩm mốc và mối mọt. Quan trọng hơn, số người Mày còn biết đọc, biết viết và hiểu được hệ thống ký tự trên sách lá gần như đã không còn. Thế hệ trẻ người Mày hiện được học chữ phổ thông trong hệ thống giáo dục quốc gia, ít có cơ hội và động lực để tiếp cận loại hình tri thức cổ này.

Một khó khăn khác là bản thân người Mày cũng có tâm lý giữ gìn bí mật đối với sách lá. Theo quan niệm truyền thống, những tri thức này không được phổ biến rộng rãi, chỉ truyền cho người được chọn. Điều này khiến các nhà nghiên cứu gặp nhiều trở ngại khi tiếp cận, đồng thời làm chậm quá trình tư liệu hóa và số hóa di sản.

Hướng đi cho công tác bảo tồn sách lá cổ như thế nào?

Để bảo tồn sách lá cổ của người Mày, cần có chiến lược đồng bộ từ nhiều phía. Trước mắt, các cơ quan bảo tàng và viện nghiên cứu cần phối hợp với già làng, thầy cúng còn sống để ghi hình, chụp ảnh, số hóa toàn bộ nội dung sách lá trước khi chúng hư hỏng hoàn toàn. Việc này cần được thực hiện khẩn trương bởi các nghệ nhân cao tuổi đang dần qua đời.

Song song đó, cần có chương trình khuyến khích thế hệ trẻ người Mày tìm hiểu về di sản của cha ông, lồng ghép nội dung sách lá vào hoạt động giáo dục địa phương, giúp các em hiểu rằng đây là một phần bản sắc độc đáo cần được trân trọng. Các nhà nghiên cứu cũng cần xây dựng mối quan hệ tin cậy với cộng đồng, tôn trọng những quy định truyền thống về tính thiêng của sách lá, từ đó tìm ra phương thức tiếp cận phù hợp.

Sách lá cổ của người Mày là một di sản quý hiếm, phản ánh trình độ tư duy và năng lực sáng tạo của một cộng đồng nhỏ bé giữa đại ngàn Trường Sơn. Việc bảo tồn chúng không chỉ giữ gìn những trang viết cổ mà còn gìn giữ cả một thế giới quan, một hệ giá trị tâm linh đã nuôi dưỡng biết bao thế hệ người Mày qua nhiều thế kỷ.

Bài tổng quan chủ đề: Phong tục các dân tộc thiểu số Việt Nam có gì đặc sắc?