Chợ Tết ba miền: phiên chợ cuối năm bán gì và đi chợ Tết để làm gì?

Chợ Tết là gì và có từ bao giờ?

Chợ Tết là phiên chợ đặc biệt họp vào những ngày cuối tháng Chạp âm lịch và kéo dài sang mùng một, mùng hai Tết, phục vụ nhu cầu sắm sửa, cúng lễ và vui xuân của người Việt. Khác với chợ phiên thường kỳ, chợ Tết không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là một không gian văn hóa, nơi người ta gặp gỡ, chúc tụng và gửi gắm ước nguyện năm mới^[3].

Tết Nguyên Đán, theo nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm, có nguồn gốc từ nền văn minh lúa nước của người Việt cổ, mang ý nghĩa mừng mùa lúa sau một năm gieo trồng vất vả^[4]. Chợ Tết ra đời gắn liền với nhịp ấy: trước Tết, người dân cần mua sắm đồ cúng, thực phẩm, quần áo, tranh pháo, vàng mã; sau Tết, nhiều nơi vẫn duy trì phiên chợ đầu năm để hái lộc, cầu duyên. Nhà văn Phan Kế Bính trong sách Việt Nam phong tục (1915) ghi lại cảnh trước nửa tháng Tết, nhà nhà rộn rịp sắm Tết, người mua tranh, mua pháo, mua vàng hương mã mùng, đường mứt, bánh trái; thầy đồ ra chợ viết câu đối; người buôn bán xa xôi đều nghỉ việc về nhà ăn Tết^[1]. Đó là bức tranh sắm Tết cổ truyền mà sách ghi lại.

Ở miền Trung, học giả Toán Ánh trong bài đăng Tạp chí Bách Khoa có nhắc đến những phiên chợ đặc biệt dịp Tết, như chợ thịt heo xã Mỹ Lợi (huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thừa Thiên cũ), họp vào ngày 29 và 30 tháng Chạp tại những chòi cao dựng lên ở đất trống đầu chợ^[5]. Chợ Tết ở miền Trung vì thế có những hình thức rất riêng.

Chợ Tết ba miền bán gì?

Mỗi miền có đặc sản và thói quen mua sắm khác nhau, tạo nên sắc thái riêng cho phiên chợ cuối năm.

Miền Bắc: chợ phiên, chợ hoa và chợ đồ cúng

Miền Bắc nổi tiếng với các chợ phiên truyền thống như chợ Bưởi (Hà Nội), họp vào các ngày 4, 9, 14, 19, 24, 29 âm lịch. Nhà văn Tô Hoài trong Chuyện cũ Hà Nội kể rằng chợ Bưởi tháng Chạp ngày 19 là "chợ của người có tiền", còn ngày 29 là "chợ người nghèo"^[2]. Đây là nơi dân các vùng lân cận mang sản vật tới bán: lĩnh của Bái Ân, Trích Sài, kẹo mạch nha của Nghĩa Đô, cây và hoa của dân Quảng Bá, Nhật Tân, nông cụ của vùng Xuân La, Xuân Đỉnh^[2]. Chợ Đồng Xuân ở Hà Nội, theo nhà văn Thạch Lam trong Hà Nội băm sáu phố phường (1943), là chợ của người thành thị, ngày phiên chính họp từ ba giờ khuya, với những gánh rau quả đưa vào chợ^[9]. Thạch Lam tả cảnh tấp nập, ồn ào, nhiều màu sắc của chợ Đồng Xuân ngày phiên, khác hẳn chợ nhà quê và chợ Bến Thành Sài Gòn; đó là cảnh chợ thường ngày, không riêng dịp Tết^[9].

Miền Trung: chợ họp đúng ngày Tết và chợ Cồn

Miền Trung có những phiên chợ rất đặc biệt, không chỉ họp trước Tết mà còn họp vào chính ngày mùng một, mùng hai. Chợ Gò ở thôn Phong Thạnh, xã Tuy Phước (Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai) là một ví dụ. Theo báo Gia Lai, chợ Gò họp đúng vào sáng mùng một Tết, người dân mua một lễ nhỏ gồm trái cau non xanh, năm lá trầu nguyên cuống, kèm chút muối và gạo, với ước nguyện năm mới no ấm, thuận hòa^[6]. Đây là phiên chợ cầu may đầu năm, nơi người ta không đặt nặng chuyện mua bán mà chủ yếu để gặp gỡ, chúc tụng và hái lộc.

Ở Thừa Thiên (nay là thành phố Huế trực thuộc trung ương), học giả Toán Ánh ghi lại tục họp chợ Cồn của xã Vĩnh Mỹ vào mùng một và mùng hai Tết, trên cồn cát trắng cách làng khoảng 1.500 thước. Dân làng giải thích rằng chợ xã trong những ngày Tết có người âm về họp, nên người trần phải trả chợ cho họ và họp ở chợ Cồn^[5]. Đó là cách giải thích của riêng dân làng Vĩnh Mỹ theo lời các cụ, không phải lệ chung của cả miền Trung.

Miền Nam: chợ hoa, chợ nổi và chợ quê sông nước

Miền Nam, đặc biệt là miền Tây Nam Bộ, chợ Tết mang đậm chất sông nước. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, chợ quê miền Tây ngày Tết bao giờ cũng ồn ào, náo nhiệt và đặc sắc, mang đậm nét văn hóa, phong tục, ẩm thực của bản địa^[7]. Chợ Tết ở mỗi địa phương đều mang đặc điểm riêng, liên quan chặt chẽ đến nguồn nguyên liệu và đặc sản của vùng: Bến Tre nhiều sản phẩm từ dừa, Đồng Tháp nổi tiếng với hoa, Bạc Liêu, Kiên Giang, Cà Mau lại có nhiều tôm cá^[7].

Cạnh những ngôi chợ cố định, miền Tây còn có những chợ phiên tự phát mọc lên ở bờ sông, bóng cây, bán vài thứ trang trí nhà cửa, vật dụng sinh hoạt, và những món "nhà làm" như rau, hoa trong vườn, bánh tét, bánh cốm, củ kiệu^[7]. Tới Tết là những phiên chợ ấy rời đi, để rồi phải đến sang năm mới họp lại^[7].

Chợ hoa miền Nam cũng là một nét đặc sắc. Ngoài Đà Lạt và một số huyện lân cận, miền Tây Nam Bộ cũng là vựa hoa lớn, cung cấp mai, cúc, vạn thọ, hoa giấy cho thị trường Tết^[7].

Đi chợ Tết để làm gì?

Đi chợ Tết không chỉ để mua sắm. Đó còn là một nghi thức văn hóa, một dịp để người ta cảm nhận không khí Tết, gặp gỡ bạn bè, người thân, và gửi gắm ước nguyện.

Theo báo Tiền Phong, chợ Tết từ xưa đến nay không chỉ là nơi trao đổi buôn bán mà còn là một bức tranh tái hiện văn hóa màu sắc bao đời của người Việt^[3]. Chợ Tết khơi gợi những kỷ niệm xưa cũ cho thế hệ ông bà bố mẹ và giáo dục cho con trẻ những giá trị truyền thống^[3]. Ở các miền quê, từ 23 tháng Chạp trở đi, các chợ không họp theo phiên mà diễn ra cả ngày; người bán không nói thách và người mua cũng không mặc cả, thứ họ trao nhau là niềm vui, sự ấm áp, chân thành^[3].

Với người phụ nữ, chợ Tết còn là nơi thiên chức được thể hiện. Có thể phải chen chúc một chút, chịu ồn ào một chút nhưng cả người mua lẫn người bán đều mang trong lòng một cảm giác thiêng liêng, thành kính khi mua bán một cành hoa, dăm quả cau, vài liền trầu, mấy nén nhang, thịt thà, gạo, nếp và mắm muối, lá dong^[3]. Số lượng có thể không nhiều nhưng việc mua bán ấy khiến người ta tìm thấy nhiều ý nghĩa tinh thần trong việc sửa soạn vật chất^[3].

Nhiều người đi xa trở về thích đi chợ chỉ để cảm nhận không khí Tết quen thuộc từ thuở nhỏ^[3]. Chợ Tết cũng là dịp trẻ con trong làng được theo chân mẹ mua sắm quần áo, đồ chơi nên càng thêm đa sắc, đa thanh^[3].

Những phiên chợ Tết đặc biệt ở ba miền

Dưới đây là một số phiên chợ Tết đặc biệt được ghi chép trong các nguồn tư liệu.

Vì sao chợ Tết vẫn giữ sức hấp dẫn?

Ngày nay, tốc độ thành thị hóa và nhịp sống số đã giúp các bà nội trợ có thể đi chợ online. Tuy nhiên, tiện ích đó chỉ được ưa chuộng trong cuộc sống đời thường. Chợ Tết với những nếp sinh hoạt truyền thống vẫn có sức hấp dẫn kỳ lạ^[3]. Hầu hết các mẹ, các chị đều mong đợi Tết để có thể đi chợ sắm sanh đồ đạc. Việc đi chợ Tết là một nhu cầu tự thân, nó nằm sâu trong tâm thức để đến tháng, đến ngày, đến cái màu không gian ấy là tự nhiên trỗi dậy^[3].

Ngay cả trong những khu đô thị hiện đại, chợ Tết cũng được tổ chức với nhiều mặt hàng đa dạng, như Chợ Tết tại Khu đô thị Ciputra Hanoi^[3]. Điều này cho thấy chợ Tết không chỉ là chuyện mua bán mà còn là một phần của không gian văn hóa Tết Việt, nơi người ta tìm về những giá trị truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Năm 1934, Phan Khôi gọi Tết là vô vị nhưng cho rằng chưa bỏ được, vì ngày Tết giúp dân nghèo có bữa thịt và giúp tiêu thụ sản vật, lưu thông tài hóa^[8]. Gần một thế kỷ sau, chợ Tết vẫn tồn tại và vẫn có sức sống riêng, có lẽ bởi nó không chỉ là chuyện mua sắm mà còn là chuyện gặp gỡ, chuyện ký ức, chuyện cộng đồng.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: đi chợ Tết thế nào cho trọn vẹn?

Nếu bạn muốn cảm nhận trọn vẹn không khí chợ Tết, có thể thử những gợi ý sau. Thứ nhất, đi chợ Tết vào buổi sớm, khi không khí còn se lạnh và người bán vừa dọn hàng, bạn sẽ thấy được cái nhịp khởi động của phiên chợ. Thứ hai, đừng chỉ mua sắm, hãy dành thời gian ghé qua những hàng quà, hàng nước, nghe người bán kể chuyện, bởi chợ Tết là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng. Thứ ba, nếu có thể, hãy thử một phiên chợ Tết ở vùng khác với nơi bạn sống, bởi mỗi miền có sắc thái riêng, và đi chợ Tết ở một vùng đất mới là một cách hiểu thêm về văn hóa Việt Nam.

Những gợi ý trên là diễn giải của Nhật Nguyệt, không phải lời khuyên bắt buộc. Mỗi người có cách ăn Tết và đi chợ Tết riêng, và điều quan trọng là bạn cảm thấy thoải mái và vui vẻ.