Múa rối nước là gì và ra đời từ đâu?
Múa rối nước là loại hình sân khấu dân gian đặc trưng của người Việt, trong đó con rối bằng gỗ biểu diễn các động tác trên mặt nước, còn nghệ nhân đứng phía sau một tấm màn hoặc buồng trò để điều khiển bằng hệ thống sào, dây và máy bên trong con rối. Đây không chỉ là một trò diễn giải trí, mà còn được xem là kết tinh trí tuệ của văn minh lúa nước Việt Nam, gắn với môi trường sông nước, mùa vụ và lễ hội làng quê.
Điểm khác biệt căn bản giữa múa rối nước và các loại hình rối khác nằm ở chỗ sân khấu chính là mặt nước. Nước vừa là môi trường biểu diễn, vừa là yếu tố che giấu cơ chế điều khiển. Người xem nhìn thấy con rối nhô lên, lặn xuống, di chuyển, nhưng không nhìn thấy tay người điều khiển. Chính khoảng cách giữa cái nhìn thấy và cái bị che khuất đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của bộ môn này.
Thuỷ đình và buồng trò: sân khấu được thiết kế như thế nào?
Thuỷ đình là công trình kiến trúc dựng giữa ao hoặc hồ, thường có mái cong, cột gỗ, và phần sàn nâng cao khỏi mặt nước. Phía sau thuỷ đình là buồng trò, nơi nghệ nhân đứng để điều khiển rối. Buồng trò được che kín bằng màn, vách gỗ hoặc các tấm chắn, đảm bảo người xem không nhìn thấy thao tác kỹ thuật.
Cấu trúc này giải thích vì sao múa rối nước gắn chặt với không gian làng xã. Ao đình, sân đình, hồ trước đền chùa trở thành nhà hát tự nhiên. Khi Nhà hát Múa rối Việt Nam hoặc các phường rối xây dựng thuỷ đình biểu diễn tại chỗ, họ đang tái tạo lại đúng mô hình không gian mà loại hình này đã hình thành từ nhiều thế kỷ trước.
Một thuỷ đình biểu diễn hiện đại vẫn giữ các nguyên tắc cơ bản: mặt nước làm sân khấu, buồng trò làm hậu trường, và khoảng cách giữa khán giả với mép nước đủ để giữ được hiệu ứng bất ngờ. Ở Khu Bảo tồn văn hóa dân gian Luy Lâu (Bắc Ninh), nghệ nhân Nguyễn Thành Lai đã cho xây dựng thuỷ đình là nơi biểu diễn tại chỗ cho phường rối nước Luy Lâu, sau khi thuê 5.000m2 đất của địa phương và dùng thêm 1.000m2 đất thổ cư của gia đình từ năm 2009.
Con rối nước được chế tác và điều khiển ra sao?
Con rối nước làm bằng gỗ, được đục tạc thành hình người, con vật hoặc đồ vật, sau đó sơn màu và lắp máy điều khiển bên trong. Phần thân rối thường rỗng hoặc có khoang để chứa cơ cấu dây, khớp và trục xoay. Nhờ cơ cấu này, con rối có thể quay đầu, vung tay, cúi người, nhảy, hoặc thực hiện những động tác phức tạp hơn như leo trèo.
Có hai phương thức điều khiển chính:
- Điều khiển bằng sào: nghệ nhân dùng cây sào dài nối với con rối, đẩy, kéo, xoay từ phía sau buồng trò. Cách này phổ biến ở nhiều phường rối truyền thống.
- Điều khiển bằng dây: hệ thống dây kéo cho phép con rối di chuyển xa buồng trò hơn, thực hiện được nhiều động tác mềm mại hơn.
Rối nước Đồng Ngư được biết đến với cách biểu diễn kết hợp cả dây lẫn sào. Nhờ vậy, con rối có thể đi ra xa buồng trò, biểu diễn nhiều động tác hơn và đến gần khán giả hơn. Bộ phận máy của rối Đồng Ngư cũng được chế tác phức tạp hơn để con rối có thể leo trèo bằng cả tay và chân.
Việc chế tác rối là công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ. Mỗi con rối mang một câu chuyện khác nhau, nên nghệ nhân phải chọn hình dáng, màu sắc, trang phục và cơ cấu máy phù hợp với tích trò mà nó sẽ thể hiện. Nghệ nhân Nguyễn Thành Lai cho biết bên cạnh cách biểu diễn và tích trò, các phường rối còn phân biệt với nhau bằng hình ảnh con rối.
Chú Tễu và hệ thống nhân vật trong múa rối nước
Chú Tễu là nhân vật mở màn quen thuộc của nhiều tiết mục rối nước. Hình ảnh chú Tễu thường gắn với màn chào hỏi, dẫn dắt khán giả vào buổi diễn. Ở rối nước Đồng Ngư, mở đầu buổi biểu diễn là màn chào hỏi của chú Tễu, sau đó mới đến các tiết mục khác.
Bên cạnh chú Tễu, các phường rối còn sử dụng nhiều nhóm nhân vật khác:
- Tứ linh: long, lân, quy, phượng, tượng trưng cho những giá trị văn hoá quen thuộc.
- Con trâu: gắn với nông nghiệp lúa nước.
- Nhân vật đặc trưng vùng miền: với rối nước Đồng Ngư là liền anh, liền chị Quan họ, thuyền rồng chở liền anh liền chị, đám cưới chuột.
Sự khác biệt về nhân vật chính là một trong những dấu hiệu nhận diện phường rối. Cùng một tích trò như đua thuyền, mỗi phường có thể thể hiện bằng con rối với tạo hình, màu sắc và động tác khác nhau.
Những tích trò cổ và các tiết mục tiêu biểu
Các tích trò rối nước thường lấy chất liệu từ sinh hoạt nông thôn, lễ hội, trò chơi dân gian và truyện cổ. Một số tiết mục được nhắc đến nhiều trong các phường rối hiện nay gồm:
| Nhóm tích trò | Ví dụ tiêu biểu | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Mở màn, chào hỏi | Chú Tễu chào | Nhân vật Tễu xuất hiện, dẫn dắt buổi diễn |
| Trò chơi dân gian | Đua thuyền, đánh đu, rước kiệu | Tái hiện trò chơi, hội làng |
| Sinh hoạt văn hoá | Hái cau mời trầu | Gắn với văn hoá Quan họ ở Bắc Ninh |
| Truyện dân gian | Đám cưới chuột, Tôn Ngộ Không | Lấy chất liệu từ truyện cổ, truyện dân gian |
| Đời sống, hài hước | Chú mèo lười, giã bạn | Tính dí dỏm, gần gũi đời thường |
Ở rối nước Đồng Ngư, tiết mục hái cau mời trầu thể hiện nét độc đáo của văn hoá Quan họ. Dưới nước, chú rối trèo, hái cau. Trên bờ, liền chị hát Quan họ và bưng cơi trầu mời khách. Sự kết hợp giữa biểu diễn rối nước và hát Quan họ tạo nên nét riêng của phường rối này.
Ngoài các tích trò cổ, nghệ nhân Phường rối nước Luy Lâu còn sáng tạo thêm tích trò mới thể hiện nét đẹp văn hoá Bắc Ninh và hơi thở thời đại, như đám cưới chuột, rước kiệu, đánh đu, giã bạn, Tôn Ngộ Không, chú mèo lười.
Âm nhạc và vai trò của người nghệ nhân đứng sau màn nước
Múa rối nước không thể tách rời âm nhạc dân gian. Tiếng trống, tiếng nhị, tiếng hát chèo hoặc Quan họ tạo nhịp cho con rối và giữ cho người xem tập trung vào diễn biến trên mặt nước. Với rối nước Đồng Ngư, hát Quan họ là phần không thể thiếu, đến mức trở thành dấu hiệu nhận diện của phường rối.
Phía sau buồng trò, nghệ nhân phải chịu đựng điều kiện làm việc khắc nghiệt. Nghệ nhân Nguyễn Thành Lai chia sẻ có những buổi biểu diễn phải ngâm mình trong nước lâu, dưới thời tiết 7 đến 8 độ C. Niềm động viên lớn nhất là những tràng pháo tay cổ vũ của khán giả, giúp nghệ nhân giữ "lửa nghề" và truyền nhiệt huyết cho thế hệ sau.
Kỹ năng của nghệ nhân không chỉ nằm ở tay nghề điều khiển. Họ còn phải thuộc tích trò, hiểu nhịp nhạc, phối hợp với người hát và người đánh trống, đồng thời xử lý tình huống khi con rối gặp sự cố giữa mặt nước.
Vì sao múa rối nước được xem là di sản của văn minh lúa nước?
Múa rối nước gắn với môi trường sông nước, đồng ruộng và lễ hội làng quê. Nước không chỉ là phương tiện biểu diễn mà còn là biểu tượng của nền sản xuất nông nghiệp, nơi cây lúa, con trâu, mùa màng và các trò chơi dân gian cùng tồn tại. Vì vậy, loại hình này thường được nhắc đến như một minh chứng cho sự tinh xảo và sức sống của nghệ thuật truyền thống Việt Nam.
Trong nhịp sống hiện đại, khoảng cách giữa người trẻ và các giá trị văn hoá truyền thống có nguy cơ nới rộng. Các chương trình như "Linh hồn của nước - The soul of water" của Nhà hát Múa rối Việt Nam được xây dựng như hành trình kết nối cảm xúc, để công chúng không còn là khán giả thụ động mà trực tiếp bước vào thế giới của nghệ thuật múa rối nước.
Chương trình này gồm ba không gian trải nghiệm: "Hồn sắc dân gian" cho người tham dự tự tay tô màu lên con rối gỗ mộc mạc, "Dáng hoa kết chuỗi" cho người tham dự trang trí, lắp ghép rối từ hạt cườm, vải vóc đến mái tóc, và "Khắc ấn lưu danh" khi tên người tham dự được khắc lên chính sản phẩm họ góp phần tạo nên. Điểm nhấn là vở diễn "Cảm xúc Long Thành", dàn dựng bởi Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng, kết hợp múa rối nước, múa rối cạn và các loại hình nghệ thuật đương đại, trong đó âm hưởng ca trù được làm mới.
Thực trạng bảo tồn: còn bao nhiêu phường rối nước đang hoạt động?
Theo thông tin từ phường rối nước Luy Lâu, rối nước Đồng Ngư là một trong 14 phường rối nước còn hoạt động. Con số này cho thấy số lượng phường rối truyền thống đã thu hẹp đáng kể so với giai đoạn hưng thịnh trong quá khứ.
Ở Bắc Ninh, Uỷ ban Nhân dân tỉnh đã phê duyệt Đề án "Bảo tồn và phát huy giá trị múa rối nước làng Đồng Ngư, xã Ngũ Thái, huyện Thuận Thành" với mục tiêu tôn vinh, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống của loại hình này. Thời gian thực hiện Đề án từ năm 2018 đến 2020, tổng kinh phí gần 17 tỷ đồng. Sau khi có Đề án, chính quyền địa phương đã xây dựng lại các công trình phục vụ biểu diễn rối nước như thuỷ đình, nhà văn hoá, tài trợ kinh phí để phường rối đầu tư sân khấu, hệ thống âm nhạc và con trò. Phường rối cũng đẩy mạnh đào tạo, truyền nghề, thu hút các bạn trẻ địa phương tham gia.
Khu Bảo tồn văn hóa dân gian Luy Lâu hiện có hơn 1.000 con rối khác nhau, đủ để 3 đoàn đi biểu diễn cùng lúc. Phường rối nước Luy Lâu ban đầu có 10 thành viên, sau hơn 10 năm thành lập đã có 30 người tham gia, chia làm 3 đoàn, hàng năm đi biểu diễn trên 700 ca, mỗi ca kéo dài khoảng 45 phút, ở khắp các địa phương trong cả nước.
Những thách thức và hướng phát triển
Bảo tồn múa rối nước đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất là vấn đề nhân lực: nghề này đòi hỏi kỹ năng đặc thù, điều kiện làm việc khắc nghiệt, và thu nhập không phải lúc nào cũng hấp dẫn. Thứ hai là vấn đề khán giả: nếu chỉ dựa vào lễ hội làng quê, lượng người xem sẽ hạn chế. Thứ ba là vấn đề sáng tạo: giữ nguyên các tích trò cổ có thể khiến nội dung trở nên xa lạ với người trẻ, nhưng thay đổi quá nhiều có thể làm mất bản sắc.
Các hướng phát triển hiện nay bao gồm:
- Đưa rối nước vào trường học, khu du lịch và các sự kiện văn hoá để tiếp cận khán giả trẻ.
- Kết hợp múa rối nước với múa rối cạn và các loại hình nghệ thuật đương đại.
- Quảng bá qua mạng xã hội, fanpage, zalo để đông đảo người biết đến.
- Đào tạo, truyền nghề cho thế hệ kế cận ngay tại địa phương.
Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, nhấn mạnh rằng thế hệ trẻ không chỉ là khán giả mà chính là những người kế cận sẽ tiếp tục gìn giữ và thổi bùng ngọn lửa đam mê với di sản văn hoá dân tộc. Quan điểm này phản ánh một cách tiếp cận bảo tồn gắn với tiếp nhận: di sản chỉ thực sự sống khi được thế hệ hôm nay tiếp nhận, trân trọng và tiếp tục kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại mình.
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về múa rối nước
Khi nghiên cứu hoặc thưởng thức múa rối nước, người đọc nên phân biệt rõ giữa các phường rối, vì mỗi phường có nét đặc trưng riêng không chỉ ở tích trò mà còn ở lối thể hiện và hình ảnh con rối. Cùng một tiết mục đua thuyền, cách biểu diễn của rối nước Đồng Ngư có thể khác với các phường khác do sử dụng kết hợp dây và sào.
Cũng cần lưu ý rằng các con số về số lượng phường rối, số ca biểu diễn hay kinh phí bảo tồn thường thay đổi theo thời gian và theo từng địa phương. Những dữ liệu trong bài này phản ánh thông tin được ghi nhận tại thời điểm các nguồn được công bố, không phải số liệu cập nhật liên tục.
Cuối cùng, múa rối nước là một bộ môn nghệ thuật có chiều sâu kỹ thuật và văn hoá. Việc thưởng thức trọn vẹn đòi hỏi người xem không chỉ nhìn vào con rối trên mặt nước mà còn hiểu phần nào về công đoạn chế tác, cơ chế điều khiển, âm nhạc đi kèm và bối cảnh lễ hội mà nó thuộc về.
