Vì sao địa chi trong cùng một lá số lại tương tác với nhau?
Bát Tự lấy bốn trụ năm, tháng, ngày, giờ làm nền. Mỗi trụ gồm một thiên can và một địa chi. Bốn địa chi ấy không đứng yên mà tương tác theo những cặp, bộ đã được quy ước từ lâu trong lịch can chi. Đây là chuyện nội bộ của một lá số, khác với cách nói "con giáp hợp tuổi" chỉ so cặp năm sinh. Cùng một người, địa chi trụ ngày có thể hợp với trụ giờ, xung với trụ tháng, hình với trụ năm, tạo ra một mạng lưới quan hệ chứ không phải một cặp đơn lẻ.
Các quan hệ này là dữ kiện cố định của địa chi, có thể lập bảng tra sẵn. Khi luận, người học không tự nghĩ ra cặp mới mà chỉ đối chiếu bảng rồi xét lực lượng và vị trí.
Bảng các nhóm quan hệ địa chi thường dùng
| Nhóm | Các bộ | Hành hóa / ý nghĩa cơ bản |
|---|---|---|
| Lục hợp | Tý Sửu, Dần Hợi, Mão Tuất, Thìn Dậu, Tỵ Thân, Ngọ Mùi | Tý Sửu và Ngọ Mùi hóa Thổ; Dần Hợi hóa Mộc; Mão Tuất hóa Hỏa; Thìn Dậu hóa Kim; Tỵ Thân hóa Thủy |
| Tam hợp | Thân Tý Thìn (Thủy), Hợi Mão Mùi (Mộc), Dần Ngọ Tuất (Hỏa), Tỵ Dậu Sửu (Kim) | Hợp thành cục mạnh, thiên về một hành |
| Bán hợp | Hợi Mão, Dần Ngọ, Tỵ Dậu, Thân Tý | Nửa cục, chỉ đủ khi chi thứ ba xuất hiện trong vận |
| Tam hội | Dần Mão Thìn (Mộc), Tỵ Ngọ Mùi (Hỏa), Thân Dậu Tuất (Kim), Hợi Tý Sửu (Thủy) | Hội theo mùa, lực mạnh nhất trong các kiểu hợp |
| Lục xung | Tý Ngọ, Sửu Mùi, Dần Thân, Mão Dậu, Thìn Tuất, Tỵ Hợi | Đối kháng, có thể mở hoặc phá khố |
| Tam hình | Dần Tỵ Thân; Sửu Tuất Mùi; Tý Mão | Hình phạt, va chạm nội tại |
| Tự hình | Thìn, Ngọ, Dậu, Hợi | Một chi tự hình chính nó |
| Lục hại | Tý Mùi, Sửu Ngọ, Dần Tỵ, Mão Thìn, Thân Hợi, Dậu Tuất | Ngầm hại nhau, thường nhẹ hơn xung |
| Lục phá | Tý Dậu, Ngọ Mão, Thân Tỵ, Dần Hợi, Thìn Sửu, Tuất Mùi | Phá vỡ, nhiều sách hiện đại bỏ hẳn |
Bảng trên là công cụ tra cứu. Điều khó không nằm ở việc thuộc bảng mà ở chỗ biết nhóm nào đang chi phối lá số, nhóm nào bị lu mờ.
Hợp, hội, xung xếp theo thứ tự ưu tiên nào?
Khi nhiều quan hệ cùng lúc, các sách thường xếp lực lượng theo thứ tự: tam hội mạnh nhất, rồi tam hợp, rồi bán tam hợp, rồi lục hợp. Lục hợp được xem là yếu hơn, chỉ tác động ở bề mặt, trong khi tam hội và tam hợp có khả năng thay đổi cục diện ngũ hành của lá số.
Sách Tam mệnh thông hội chép rằng hễ bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi tụ đủ thì Thổ cục đã hình thành, bởi Thổ vốn có đặc tính tàng chứa muôn vật. Trường hợp này cho thấy đôi khi không cần hội đủ ba chi của một bộ tam hội hay tam hợp mà một khối hành riêng vẫn có thể xuất hiện.
Một điểm quan trọng khác là điều kiện kề nhau. Tam hội là ba chi liền nhau theo mùa, ví dụ Dần Mão Thìn, nên tính "liền kề" gần như nằm trong định nghĩa. Tam hợp là ba chi cách nhau một nhịp, ví dụ Thân Tý Thìn, nên vị trí các trụ có thể xa nhau. Bán hợp chỉ thành khi chi thứ ba xuất hiện trong đại vận hoặc lưu niên, nếu không thì chỉ là tiềm năng.
Hợp giải xung hay xung phá hợp, bên nào thắng?
Đây là câu hỏi thực hành quan trọng nhất. Các sách ghi lại nhiều tình huống: lục xung có thể phá lục hợp, và ngược lại lục hợp có thể giải lục xung. Ví dụ trong một lá số có Dần Ngọ Tuất tam hợp Hỏa, gặp đại vận Thân thì Thân xung Dần, phá tam hợp; nhưng khi lưu niên Tỵ xuất hiện, Tỵ hợp Thân, xung bị giải, tam hợp được phục hồi. Vậy nên xung không tác dụng theo một cách cố định, mà tùy thuộc tầng ngũ hành lẫn trình tự thời gian.
Theo sách Tuyển tập bài viết Kinh Dịch chọn lọc số 16, khi bàn về quẻ lục hợp biến lục xung, có thể hiểu hợp là nhân, xung là quả: tình thế trước mắt bền chặt nhưng chính sự bền chặt ấy rồi sẽ bị phá vỡ. Cách lý giải này nhấn mạnh tính tất yếu của thay đổi, không hẳn là điềm hung tuyệt đối. Trong Bát Tự, nguyên lý tương tự cũng được dùng: một cặp hợp có thể bị xung làm gián đoạn, và một cặp xung có thể được hợp làm dịu.
Tuy nhiên, khi bán tam hợp gặp xung, các sách lưu ý bán tam hợp không chế ngự được xung hoàn toàn, trừ khi ngũ hành của sự hợp hóa là vượng khí đủ mạnh để cản lực xung. Nói cách khác, hợp không tự động thắng xung; phải xét hành nào vượng theo mùa sinh.
Tam hình, tự hình, lục hại và lục phá khác nhau ở đâu?
Tam hình gồm hai nhóm chính: Dần Tỵ Thân và Sửu Tuất Mùi, cộng thêm cặp Tý Mão. Sách Tuyển tập bài viết Bát Tự chọn lọc số 4 giải thích nhóm Dần Tỵ Thân như sau: Dần mộc sinh Tỵ hỏa, Tỵ hỏa khắc Thân kim, thành thử Thân bị thương tổn. Nếu chỉ hai trong ba chi xuất hiện, quan hệ giữa chúng chuyển sang quy tắc khác: cặp Dần Tỵ lấy tương hại làm chủ đạo, cặp Dần Thân lấy lục xung làm chủ đạo, cặp Thân Tỵ lấy lục hợp làm chủ đạo. Hình chỉ thực sự rõ khi cả ba cùng hiện.
Tự hình là trường hợp đặc biệt: Thìn hình Thìn, Ngọ hình Ngọ, Dậu hình Dậu, Hợi hình Hợi. Trong lục nhâm, tự hình được mô tả như tự cầm dao làm thương mình, tượng của việc tự gây họa. Trong Bát Tự, tự hình thường được hiểu là sự tự chuốc lấy bất lợi, tự cao tự đại hoặc tự làm việc trái ý mình.
Lục hại gồm Tý Mùi, Sửu Ngọ, Dần Tỵ, Mão Thìn, Thân Hợi, Dậu Tuất, thường được xem là mức độ nhẹ hơn xung, thiên về ngầm hại, khó nhận ra. Lục phá gồm Tý Dậu, Ngọ Mão, Thân Tỵ, Dần Hợi, Thìn Sửu, Tuất Mùi. Nhiều sách hiện đại bỏ hẳn lục phá vì cho rằng nó trùng lặp với các quan hệ khác và gây rối khi luận. Đây là chỗ các phái không thống nhất, cần nói rõ.
Đọc các quan hệ này theo cung vị năm, tháng, ngày, giờ ra sao?
Bốn trụ được gán cho bốn cung vị: năm là tổ nghiệp và gốc gia tộc, tháng là cha mẹ và anh chị em, ngày là bản thân và phu thê, giờ là con cái và hậu vận. Khi một cặp hợp, xung, hình, hại rơi vào hai trụ nào thì ý nghĩa được đọc theo cung vị ấy.
Ví dụ, nếu Tý ở trụ ngày và Mão ở trụ giờ tạo thành Tý Mão tương hình, theo sách Tuyển tập bài viết Bát Tự chọn lọc số 4, có trường hợp được ghi lại là người phụ nữ có cấu trúc này gặp bất lợi trong quan hệ vợ chồng và mẹ con. Đây là ví dụ minh họa cách đọc theo cung vị, không phải quy luật cứng cho mọi lá số.
Nếu lục hợp rơi vào trụ ngày và trụ giờ, thường được xem là quan hệ phu thê và con cái có sự gắn kết. Nếu lục xung rơi vào trụ năm và trụ tháng, có thể gợi ý biến động trong gốc gia tộc hoặc quan hệ với cha mẹ. Tuy nhiên, các sách đều lưu ý rằng phải xét thập thần và dụng thần trước khi kết luận cát hung.
Khi quan hệ địa chi gặp đại vận và lưu niên thì luận thế nào?
Quan hệ trong bốn trụ gọi là nội hợp, nội xung. Quan hệ giữa tứ trụ với đại vận hoặc lưu niên gọi là ngoại hợp, ngoại xung. Vì xảy ra ở tầng vận hạn, ngoại hợp không nhất thiết tác động lên chính bản thân mà phải xem thập thần đại diện cho đối tượng nào: có khi là cha mẹ, vợ chồng, con cái.
Sách Tuyển tập bài viết Bát Tự chọn lọc số 5 dẫn một ví dụ: nam mệnh có tứ trụ Nhâm Thìn, Ất Tỵ, Giáp Dần, Ất Sửu, lúc nhập vận Mậu Thân thì Sát xuất hiện, tam hình chế Sát, và sách ghi rằng mệnh chủ nhờ đó phát tài lớn trong ngành khai thác than. Đây là trường hợp tam hình không mang họa mà lại thành dụng, cho thấy không thể câu nệ rằng hình là xấu.
Sách Tuyển tập bài viết Bát Tự chọn lọc số 5 cũng nêu phép luận tam hình "có cát có hung, không thể câu nệ mà luận, cát hung hoàn toàn dựa vào cách cục mà định. Nhập cách thì luận cát, phá cách thì luận hung." Đây là nguyên tắc chung cho mọi quan hệ địa chi, không riêng tam hình.
Những điểm các phái không thống nhất
Thứ nhất, tự hình có cần hai chữ đứng kề không. Một số phái cho rằng Thìn chỉ tự hình khi có hai Thìn trở lên hoặc khi Thìn gặp lại Thìn trong vận, tức cần sự lặp lại. Số khác cho rằng chỉ cần một Thìn trong tứ trụ cũng đã mang tính tự hình, nhất là khi Thìn khắc can ngày. Chưa có sự đồng thuận rõ ràng.
Thứ hai, lục phá có được dùng hay bỏ hẳn. Nhiều sách cổ vẫn liệt kê lục phá, nhưng nhiều tài liệu hiện đại bỏ hẳn vì cho rằng nó trùng với các quan hệ khác và dễ gây nhiễu. Người học nên biết cả hai quan điểm, và nếu dùng thì phải nhất quán trong toàn bộ lá số.
Thứ ba, Thìn Tuất Sửu Mùi xung là mở khố hay phá khố. Sách Tuyển tập bài viết Bát Tự chọn lọc số 4 chép rằng Thìn Tuất và Sửu Mùi là những cặp mộ khố xung nhau, hàm ý mở khố hoặc chế khố. Một số phái cho rằng xung mộ khố là mở kho, làm lộ tàng can ra ngoài, có thể tốt nếu tàng can là dụng thần. Số khác cho rằng xung mộ khố là phá kho, làm tán khí, có thể xấu. Không có kết luận chung.
Vậy khi luận một lá số, nên bắt đầu từ đâu?
Trình tự hợp lý là: liệt kê toàn bộ quan hệ địa chi trong bốn trụ, xác định nhóm nào mạnh nhất theo thứ tự tam hội, tam hợp, bán hợp, lục hợp, xung, hình, hại, phá. Sau đó xét vị trí cung vị để gán ý nghĩa. Tiếp theo, đối chiếu với đại vận và lưu niên để xem quan hệ nào được kích hoạt hoặc bị giải. Cuối cùng, đặt tất cả vào bối cảnh dụng thần và vượng suy của lá số, vì cùng một cặp xung có thể là hung hoặc cát tùy theo hành nào đang cần.
Việc luận quan hệ địa chi không tách rời khỏi việc xác định dụng thần và đánh giá vượng suy. Hai chủ đề đó đã được trình bày riêng trong các bài về dụng thần và về vượng suy, nên ở đây chỉ nhắc lại nguyên tắc: quan hệ địa chi là một lớp thông tin, không phải toàn bộ lá số.
