TL;DR: Việc gộp giỗ, cúng chung nhiều người trong một ngày không bị cấm và ngày càng phổ biến ở các gia đình có con cháu đi làm ăn xa. Tuy nhiên, các nhà nho xưa như Phạm Đình Hổ đã cảnh báo rằng giỗ là dịp tưởng nhớ, không chỉ để ăn uống; nếu gộp giỗ mà mất đi lòng thành kính thì đã sai ý nghĩa ban đầu. Cách làm hợp lý nhất là vẫn giữ ngày chính, hoặc chọn một ngày gần nhất, và làm lễ tưởng nhớ từng vị trước khi họp mặt.
Gộp giỗ, cúng chung nhiều giỗ một ngày có được không?
Không có điều luật hay quy định nào cấm gộp giỗ. Đây là vấn đề thuộc phạm vi tập tục và quan niệm của mỗi dòng họ. Trong thực tế, việc cúng chung nhiều giỗ trong một ngày đang trở nên phổ biến ở các gia đình có con cháu đi làm ăn xa, bởi nó giải quyết được bài toán thời gian mà vẫn giữ được nếp nhang khói. Tuy vậy, cách làm này cũng đặt ra câu hỏi về việc giữ đúng tinh thần của ngày giỗ, vốn không chỉ là ăn uống mà còn là dịp tưởng nhớ và báo hiếu.
Nguồn gốc và ý nghĩa của ngày giỗ trong tục thờ cúng tổ tiên là gì?
Trong cuốn Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính ghi nhận cách hiểu phổ biến thời ông: ngày giỗ ông bà, cha mẹ gọi là kỵ nhật. Chiều hôm trước cúng tiên thường, hôm sau mới là ngày chính kỵ. Các giỗ xa thì sắm gà, xôi hoặc vài mâm cỗ, trước cúng gia tiên, sau con cháu sum họp ăn uống. Giỗ cha mẹ thường làm phong hơn. Điểm đáng chú ý là dù lớn hay nhỏ, mâm cỗ luôn phải có một bát cơm úp lên một quả trứng luộc làm đầu.
Phạm Đình Hổ cảnh báo gì về việc giỗ bị biến thành tiệc?
Trong Vũ trung tùy bút, Phạm Đình Hổ đã phê phán tục lệ thời ông: nhà nào đến ngày giỗ cũng lo tính, thậm chí vay mượn để làm cỗ đãi khách, đến mức không còn chút thương nhớ. Ông cho rằng càng xa đời cổ thì người ta càng làm sai ý cổ. Theo ông, nếu ngày giỗ không đặt ra lễ tế thì ngoài những ngày lễ thường tân và lễ tục tiết, không còn mấy dịp để tỏ lòng phụng tiên truy viễn. Vì vậy, tế trong ngày giỗ theo tục cũng không sao, miễn là không làm cỗ linh đình mời khách ăn uống rộn rịp mà quên mất ý thương xót, kính mến. Lời bàn này cho thấy ngay từ thời Phạm Đình Hổ, việc giỗ đã có xu hướng bị biến thành dịp giao tế, và các nhà nho đã lên tiếng nhắc nhở.
Gộp giỗ trong thực tế đời sống hiện nay như thế nào?
Ngày nay, khi con cháu thường đi làm ăn xa, việc gộp giỗ trở thành một giải pháp thực tế. Một số dòng họ chọn ngày giỗ của cụ tổ hoặc một vị có ngày gần nhất để làm lễ chung cho nhiều vị. Một số gia đình khác vẫn giữ ngày chính, nhưng tổ chức vào ngày cuối tuần gần nhất để con cháu có thể về đông đủ. Cũng có trường hợp làm lễ tại nhà vào đúng ngày, sau đó họp mặt vào dịp khác. Điều đáng lưu ý là dù gộp hay không gộp, các gia đình vẫn thường giữ nghi thức dâng hương, đọc văn khấn và dọn mâm cơm cúng trước bàn thờ tổ tiên.
Có những quan điểm khác nhau nào về việc gộp giỗ?
Có thể thấy ít nhất ba quan điểm trong cách nhìn về gộp giỗ. Quan điểm thứ nhất cho rằng gộp giỗ là hoàn toàn ổn, miễn là lòng thành kính vẫn đủ. Quan điểm thứ hai lo ngại rằng gộp giỗ sẽ làm mờ đi ngày kỵ riêng của từng vị, khiến con cháu không còn nhớ rõ ngày mất của ông bà, cha mẹ. Quan điểm thứ ba, gần với lời bàn của Phạm Đình Hổ, cho rằng vấn đề không nằm ở việc gộp hay không gộp, mà ở chỗ người ta có còn giữ được lòng thương xót và kính mến hay không. Nếu giỗ chỉ còn là dịp ăn uống, thì dù làm riêng từng ngày cũng đã mất ý nghĩa. Ngược lại, nếu vẫn giữ được lòng thành, thì việc gộp lại không phải là điều đáng lo.
Bảng so sánh các cách tổ chức giỗ gồm những gì?
| Cách tổ chức | Ưu điểm | Hạn chế | Phù hợp với |
|---|---|---|---|
| Giữ nguyên từng ngày giỗ riêng | Giữ đúng ngày kỵ của từng vị; con cháu nhớ rõ ngày mất | Tốn thời gian, khó tụ họp đông đủ nếu con cháu ở xa | Gia đình đông người, sinh sống gần nhau |
| Gộp nhiều giỗ vào một ngày | Tiết kiệm thời gian, chi phí; con cháu dễ về đông đủ | Dễ làm mờ ngày kỵ riêng; nếu sơ sài thì mất ý nghĩa tưởng nhớ | Gia đình có con cháu đi làm ăn xa |
| Làm lễ đúng ngày, họp mặt dịp khác | Giữ đúng ngày kỵ; vẫn có dịp sum họp | Cần tổ chức hai lần, tốn công hơn | Gia đình muốn giữ nghi lễ truyền thống |
Những điều cần lưu ý khi gộp giỗ là gì?
Khi quyết định gộp giỗ, các gia đình thường cân nhắc một số điểm sau. Thứ nhất, nên thông báo và thống nhất trong dòng họ để tránh hiểu lầm. Thứ hai, nếu gộp nhiều vị vào một ngày, nên làm lễ tưởng nhớ từng vị theo thứ tự trên dưới, trước sau, không nên gộp chung thành một lễ duy nhất mà không phân biệt. Thứ ba, mâm cỗ có thể giản tiện nhưng không nên bỏ qua những lễ vật tối thiểu như hương, hoa, nước, trầu cau. Thứ tư, nếu có điều kiện, nên giữ lại một ngày riêng cho những vị gần gũi nhất như cha mẹ, ông bà nội ngoại. Cuối cùng, điều quan trọng nhất vẫn là lòng thành kính, bởi như Phan Kế Bính ghi nhận, cỗ bàn tùy nhà giàu nghèo mà xử phong kiệm khác nhau, nhưng làm sao tất cũng phải có một bát cơm úp vào một quả trứng luộc làm đầu.
Tập tục thay đổi như thế nào theo thời gian?
Tập tục thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam không phải là một khối bất biến. Từ thời Phan Kế Bính đến nay, cách tổ chức giỗ đã thay đổi rất nhiều. Nếu như thời ông, nhà hào trưởng có khi cả làng đến ăn giỗ, nhà thầy dạy nhiều học trò thì cả học trò đến ăn giỗ, thì ngày nay, giỗ thường thu hẹp trong phạm vi gia đình và dòng họ. Sự thay đổi này một phần do điều kiện kinh tế, một phần do lối sống đô thị hoá. Việc gộp giỗ vì thế có thể được nhìn như một bước thích nghi của tập tục cũ với hoàn cảnh mới, miễn là nó không làm mất đi cái lõi tinh thần là lòng tưởng nhớ tổ tiên.
Kết luận về việc gộp giỗ là gì?
Gộp giỗ, cúng chung nhiều giỗ một ngày là việc hoàn toàn có thể làm, miễn là gia đình thống nhất và vẫn giữ được lòng thành kính. Các nhà nho xưa như Phạm Đình Hổ đã cảnh báo rằng điều đáng sợ không phải là gộp hay không gộp, mà là biến ngày giỗ thành dịp ăn uống mà quên mất ý nghĩa tưởng nhớ. Nếu giữ được tinh thần ấy, thì việc gộp giỗ không những không sai mà còn là cách để con cháu sum họp, nhớ về nguồn cội trong cuộc sống hiện đại.
