TL;DR: Cúng giỗ vọng là lễ cúng của người ở xa không về dự giỗ được, làm trong ngày giỗ. Theo Toan Ánh trong bộ Nếp cũ, ngoài việc gửi đồ lễ về cho người trưởng tộc (tục gửi giỗ), những người này còn cúng vọng trong ngày giỗ, nhưng cúng vọng sao bằng cúng ở nhà người trưởng tộc.
Cúng giỗ vọng và tục gửi giỗ khác nhau ở điểm nào?
Cúng vọng là lễ cúng của người ở xa không về dự giỗ được, làm trong ngày giỗ. Tục gửi giỗ là việc mang đồ lễ tới nhà người trưởng chi họ (người trưởng tộc) để góp vào việc làm giỗ. Theo Toan Ánh, người ở xa không về được vừa gửi đồ lễ về cho người trưởng tộc, vừa làm lễ cúng vọng trong ngày giỗ[1].
Nhà nghiên cứu Toan Ánh, trong bộ sách Nếp cũ, ghi lại rằng ngày giỗ thường chỉ cúng ở nhà người con trai trưởng, hoặc nếu con trai trưởng đã mất thì cử hành tại nhà người cháu đích tôn[1]. Người trưởng chi họ phải lo việc cúng giỗ, còn con chú, cháu thứ, cháu ngoại không thể bỏ giỗ ông bà cha mẹ mình, nên họ mang đồ lễ tới nhà trưởng tộc. Việc mang đồ lễ ấy gọi là gửi giỗ[1].
Trong dân gian có câu "con đâu cha mẹ đấy", ý nói con cái cúng giỗ ở đâu thì hương hồn cha mẹ về đó phối hưởng[1]. Toan Ánh nhận xét câu nói này chỉ là một câu để an ủi người ở xa, bởi người ta vẫn thường băn khoăn khi không về dự giỗ được, mặc dầu đã có cúng vọng[1].
Tục gửi giỗ diễn ra cụ thể như thế nào?
Lễ gửi giỗ trọng hay mọn tùy theo khả năng tài chính của người sống và tùy theo sự liên hệ giữa người sống với người chết[1]. Theo ghi chép của Toan Ánh, một tằng tôn hay huyền tôn gửi giỗ có thể chỉ gửi thẻ hương ngàn vàng; một người cháu gửi cúng chú có thể gửi một vài cân trái cây hay một bó hoa cùng vàng hương nến[1]. Con cháu thường gửi giỗ trọng hơn, có khi là cả con lợn, cặp gà, thúng gạo nếp, hoặc bằng tiền kèm đồ lễ đáng giá[1].
Có người trong khi gửi giỗ lại mua thức mà người chết khi sinh thời ưa thích. Toan Ánh nêu ví dụ: người khuất lúc sống hay dùng mực Bắc Hải, ngày giỗ con cháu cũng lựa mực Bắc Hải mang tới nhà người trưởng tộc làm lễ cúng[1].
Những đồ lễ do các ngành thứ mang gửi, người trưởng tộc đều đem cúng hết trong ngày giỗ. Cúng xong, ăn không hết thì người trưởng tộc chia phần cho con cháu các ngành[1].
Có trường hợp người trưởng chi họ không nhận đồ lễ gửi giỗ của một người nào đó, hoặc vì họ bất kính với tổ tiên, hoặc vì người này cậy của mà khinh thường người trưởng tộc. Toan Ánh gọi đó là "một điều buồn cho người đi gửi giỗ không xong", và lưu ý rằng khi ấy người đó vẫn cúng vọng, nhưng cúng vọng không thể bằng cúng ở nhà người trưởng tộc[1].
Ngày giỗ chính được cử hành ra sao ở nhà gia chủ?
Ngày giỗ chính là chính ngày kỷ niệm người chết qua đời. Suốt từ lúc cúng cáo giỗ ngày tiên thường cho đến hết ngày hôm sau, bàn thờ lúc nào cũng có thắp hương, vì tục tin rằng trong thời gian đó tổ tiên ngự trên bàn thờ, không thể để hương tàn khói lạnh[1].
Ngay từ sớm ngày giỗ chính, con cháu đã phải sửa soạn cỗ bàn, ngoài cỗ để cúng còn có bàn để mời khách. Trong những gia đình khá giả có mổ lợn, mổ bò, đều làm từ đêm hay từ sáng tinh mơ; vì sự kính trọng, chiếc thủ lợn hay thủ bò thường dành để thờ Thổ công trong ngày giỗ[1].
Ngày giỗ chính cũng là ngày gia chủ mời khách khứa trong làng. Khách tới ăn giỗ có mang đồ lễ để cúng người khuất, thường là vàng hương, trầu rượu, trà nến, hoa quả. Con cháu khi khách tới phải đón đồ lễ đặt trên bàn thờ trước khi khách lễ; khách lễ trước bàn thờ bốn lạy ba vái, gia chủ phải tự thân hoặc cử đại diện đứng đáp lễ[1].
Người ở xa lập bàn thờ vọng trong hoàn cảnh nào?
Theo Thích Phước Thái, người Việt ngày nay sinh sống rải rác nhiều nơi, có khi ở nước ngoài, đường xá xa xôi cách trở nên việc họp mặt trong ngày kỵ giỗ rất bất tiện[3]. Không nguồn nào trong bài này mô tả cách lập bàn thờ vọng.
Báo VietNamNet ngày 12/4/2020 đưa tin một trường hợp vái vọng khi có tang, không phải ngày giỗ: anh Hà Văn Dũng, quê xã Hoa Sơn, huyện Anh Sơn (Nghệ An), là thợ xây ở Lào trở về nước và được đưa đến khu cách ly tập trung của Trung tâm Ban chỉ huy Quân sự huyện Nam Đàn (Nghệ An), cách nhà gần 70km. Khi anh nhận tin cha đột ngột qua đời, Ban chỉ đạo khu cách ly đã mua bát hương, hoa quả để anh lập bàn thờ ngay trong khu, và nhiều người đang cách ly dù không quen biết vẫn tới thắp hương, sẻ chia[2]. Cũng theo báo này, trước đó chiều 23/3/2020, ông Trần Đình Sỹ, quê huyện Nghĩa Đàn (Nghệ An), đang cách ly tại Trung tâm Bồi dưỡng kiến thức Quốc phòng - An ninh thuộc Bộ Chỉ huy quân sự Đà Nẵng, cũng được cán bộ ở đây lập bàn thờ vọng vì cha qua đời ở quê nhà[2].
Các địa danh trong đoạn trên là tên đơn vị hành chính ghi theo báo tại thời điểm năm 2020; từ ngày 1/7/2025 cả nước tổ chức chính quyền hai cấp và không còn cấp huyện, nên tên huyện Anh Sơn (trước 7/2025), huyện Nam Đàn (trước 7/2025), huyện Nghĩa Đàn (trước 7/2025) nay chỉ còn là địa danh lịch sử.
Thờ cúng ông bà cha mẹ ở nhiều nơi có trái phép tắc không?
Theo phong tục xưa, việc thờ phụng tổ tiên, ông bà, cha mẹ thường chỉ thực hiện ở một nơi gọi là từ đường, tức ngôi nhà thờ chung. Đến ngày kỵ giỗ, con cháu và thân quyến trong đại gia đình tập trung về nơi đó để thiết lễ cúng giỗ[3].
Tuy nhiên, Thích Phước Thái, trong phần Hỏi - Đáp đăng trên phatgiao.org.vn, cho rằng ngày nay vì hoàn cảnh xã hội và hoàn cảnh sinh sống của mỗi người mỗi khác, nhiều người Việt phải sinh sống rải rác cách xa nhau, nên người ta phải linh động, uyển chuyển mà thờ cúng ông bà cha mẹ ở mỗi nơi khác nhau[3]. Theo tác giả này, điều quan trọng là tuy con cháu thờ cúng ở mỗi nơi khác nhau, nhưng tinh thần của mỗi người qua lời cầu nguyện hướng về người thân vẫn là hợp nhất[3].
Tác giả cũng nêu một lập luận đáng chú ý: đây chỉ là hình thức tưởng niệm, và nếu một năm 365 ngày mà con cháu chỉ cúng cho ông bà cha mẹ một lần thì không thể coi là cha mẹ, ông bà phải chịu đói khát những ngày còn lại. Từ đó, tác giả cho rằng tục thờ cúng tổ tiên nhằm nói lên tinh thần tri ân và báo ân, hướng về cội nguồn theo một nền văn hóa hiếu đạo[3].
Dời ngày giỗ sang ngày khác có ảnh hưởng đến người mất không?
Theo Tổ Tư vấn Báo Giác Ngộ, cúng giỗ mang ý nghĩa chính yếu là tưởng nhớ và tri ân, lễ phẩm dâng cúng tùy tâm, sau đó là đoàn tụ gia đình. Người Phật tử xem việc điều chỉnh ngày giỗ là phương tiện tùy duyên, miễn sao mọi người trong đại gia đình về tham dự đông đủ là được, và không có quan niệm "dời ngày giỗ sẽ không tốt cho người đã mất"[4].
Cũng theo quan điểm đạo Phật được trình bày trong bài tư vấn này, một người sau khi mất đi, thần thức sẽ theo nghiệp tái sinh vào cảnh giới tương ứng trong lục đạo. Trừ một vài loài thuộc ngạ quỷ đạo, loài người cúng kiếng có thể ăn uống được, còn lại thì không; nhưng nếu tạo phước rồi hồi hướng thì dù ở bất cứ đâu họ cũng hưởng được[4].
Đây là cách hiểu theo quan điểm đạo Phật mà Tổ Tư vấn Báo Giác Ngộ nêu, không phải quy tắc chung cho mọi gia đình.
Bảng đối chiếu các hình thức cúng giỗ khi ở xa quê
| Hình thức | Ai thực hiện | Địa điểm | Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Gửi giỗ | Con chú, cháu thứ, cháu ngoại, người ở xa | Nhà người trưởng chi họ hoặc trưởng tộc | Tiền, vàng hương, trái cây, hoa, gà, gạo nếp, có khi cả con lợn | Lễ trọng hay mọn tùy khả năng tài chính và mối liên hệ với người chết[1] |
| Cúng vọng | Người ở xa không về dự giỗ được[1] | Nguồn không nêu | Nguồn không nêu | Làm trong ngày giỗ, ngoài việc gửi giỗ; không bằng cúng ở nhà người trưởng tộc[1] |
| Cúng tại từ đường | Trưởng chi họ, con cháu tề tựu | Nhà thờ chung của dòng họ | Cỗ bàn do trưởng tộc sắm, có phần góp của các ngành | Hương đèn thắp suốt từ cáo giỗ tới hết ngày hôm sau[1] |
| Cúng ở nhà riêng nhiều nơi | Con cháu sống rải rác nhiều nơi | Bàn thờ riêng của từng gia đình | Nguồn không nêu | Thích Phước Thái cho là phù hợp hoàn cảnh, miễn lời cầu nguyện hướng về người thân vẫn hợp nhất[3] |
Cúng vọng có thay được việc về dự giỗ không?
Theo Toan Ánh, người không về dự giỗ được vẫn cúng vọng, nhưng "cúng vọng sao bằng cúng ở nhà người trưởng tộc"[1].
