Huyền Quang, tổ thứ ba Thiền phái Trúc Lâm là ai?

Huyền Quang là ai và giữ vai trò gì trong Thiền phái Trúc Lâm?

Huyền Quang là tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm, dòng thiền do Trần Nhân Tông sáng lập thời Trần. Ông kế tục sự nghiệp của hai vị tổ trước là Trần Nhân Tông (Điều Ngự Giác Hoàng) và Pháp Loa, được tôn làm một trong Tam tổ Trúc Lâm.

Về sau dòng thiền Trúc Lâm truyền đến Pháp Loa và Huyền Quang, đời sau gọi ba vị là Trúc Lâm tam tổ, với Trần Thái Tông là tổ thứ nhất, Pháp Loa là tổ thứ hai và Huyền Quang là tổ thứ ba. Khâm định Việt sử thông giám cương mục có lời chua rằng về sau thiền phái Trúc Lâm truyền đến Pháp Loa và Huyền Quang, và đời sau gọi ba vị là Trúc Lâm tam tổ, trong đó tổ thứ nhất là Trần Thái Tông, tổ thứ hai là Pháp Loa, tổ thứ ba là Huyền Quang. Lời chua ấy cho thấy dòng thiền Trúc Lâm được nối tiếp qua ba đời tổ, và Huyền Quang là người khép lại chuỗi truyền thừa đó.

Tiểu sử theo sử liệu: từ Nho học đến cửa thiền

Sách Đại Việt thông sử ghi về Huyền Quang rằng ông người huyện Vũ Ninh (trước 7/2025), lên 9 tuổi đã biết làm thơ văn, học theo lối cử nghiệp, 19 tuổi đi tu và trở thành vị tổ thứ ba của phái Trúc Lâm^[2]. Đoạn văn bản trong sách còn ghi tên Lý Đạo Tái, cho biết ông quê ở huyện Vũ Ninh (trước 7/2025). Các chi tiết về việc đỗ trạng nguyên và làm quan đến chức Hàn lâm được kể trong một số tư liệu về sau, nhưng sử liệu gốc thời Trần không ghi rõ.

Trong bài Phật giáo với Nho giáo, Nguyễn Hữu Tiến kể rằng Huyền Quang thường được hầu vua lên chùa Vĩnh Nghiêm ở huyện Phượng Nhãn (trước 7/2025), tỉnh Bắc Ninh (trước 7/2025 là tỉnh Bắc Giang), nhiều lần nghe thiền sư Pháp Loa thuyết pháp nên tỉnh ngộ, bèn dâng biểu xin từ chức rồi xuất gia, thụ giới với Pháp Loa và được đặt pháp hiệu là Huyền Quang^[1]. Đây là tư liệu của một tác giả thế kỷ 20, không phải sử liệu đương thời, nên cần đọc như một truyền kể được ghi lại muộn.

Trong Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch Viện Khoa học xã hội Việt Nam, 1993), phần lời chua của Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê xác nhận rằng trước khi trở thành vị tổ thứ hai của phái Trúc Lâm, Pháp Loa từng là đệ tử của Trúc Lâm đại sĩ. Sách cũng chép việc Trần Nhân Tông mất ở am trên núi Yên Tử, và việc vua Anh Tông thờ cha.

Sau Trần Nhân Tông và Pháp Loa, Huyền Quang làm gì?

Sau khi hai vị tổ trước qua đời, Huyền Quang tiếp tục trụ trì và truyền pháp, duy trì dòng thiền Trúc Lâm. Sau khi lên trụ trì chùa Hoa Yên trên núi Yên Tử, ông càng học rộng hiểu sâu, đạo lý ngày một tinh thâm, tăng ni tìm đến theo học lên tới hàng nghìn người; nhà vua cũng giao cho ông việc sửa soạn kinh sách^[1].

Cũng theo tư liệu này, vua Anh Tông từng khen rằng kinh sách nào đã qua tay thầy Huyền sửa soạn thì rất chính đính, không thêm bớt được một chữ nào nữa^[1]. Lời khen này được ghi trong một bài viết đầu thế kỷ 20, không phải trong chính sử, nên chỉ nên xem là truyền kể có nguồn gốc muộn.

Về nơi thờ tự và mộ tháp, Nguyễn Hữu Tiến cho biết chùa Hun (tức chùa Huyền Quang) ở Bắc Giang (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh) còn cây tháp đức tổ Huyền Quang xây bằng đá xanh trên sườn núi, và ngài tịch ngày 23 tháng giêng năm Giáp tuất^[1]. Đây là dữ kiện địa lý và ngày tháng do tác giả ghi lại, chưa được đối chiếu với sử liệu đương thời.

Thơ văn của Huyền Quang còn lại những gì?

Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm (1941) nhận xét rằng đời Trần đạo Phật còn thịnh, nên các vị sư để lại những tập thơ, trong đó có Ngọc tiễn tập (nơi ngọc) của sư Huyền Quang; đáng tiếc là nhà Minh đã thu lấy tất cả đem về Tàu, vì vậy đến nay không tập nào còn nguyên vẹn. Mỗi thi gia chỉ còn lại một ít bài chép trong Toàn Việt thi lục của Lê Quý Đôn hoặc Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích.

Nguyễn Hữu Tiến cho biết thơ văn của Huyền Quang còn chép trong tập Ngọc chiên chích diễn và tập Việt âm, còn nhiều bài có chí khí cao thượng^[1].

Truyền rằng khi ngài chứng quả Nát-bàn có câu kệ: "Có thì có tự mảy may, Không thì cả thế gian này cũng không; Thử xem bóng nguyệt dòng sông, Ai hay không có, có không là gì"^[1]. Tác giả ghi rõ đây là lời truyền, không phải văn bản chắc chắn.

Ngoài ra, sách Đại Việt thông sử có liệt kê một tập thơ của Huyền Quang trong mục sách đã mất, nhưng đoạn văn bản bị lỗi nhận dạng nên không thể xác định chính xác tên tập^[2].

Những điểm còn chưa thống nhất giữa các nguồn

Các nguồn hiện có không hoàn toàn khớp nhau về tiểu sử Huyền Quang. Sách Đại Việt thông sử ghi ông 19 tuổi đi tu^[2], trong khi Nguyễn Hữu Tiến kể ông từng làm quan rồi mới xuất gia sau khi nghe Pháp Loa thuyết pháp^[1]. Sự khác biệt này có thể do truyền kể dân gian và tư liệu Nho học đã bổ sung thêm chi tiết qua nhiều thế kỷ. Bài viết này theo hướng trình bày cả hai dị bản, không khẳng định dị bản nào là duy nhất đúng.

Về năm sinh năm mất, các nguồn tham khảo hiện có không cung cấp con số cụ thể. Nguyễn Hữu Tiến chỉ ghi ngày tịch là 23 tháng giêng năm Giáp tuất^[1], nhưng không đối chiếu được với niên đại chính xác.

Các nguồn chính về Huyền Quang khác nhau thế nào?

Gợi ý của Nhật Nguyệt

Khi tìm hiểu về Huyền Quang, nên phân biệt rõ ba tầng tư liệu: sử liệu đương thời hoặc gần thời (Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt thông sử), tư liệu Nho học thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 (Nguyễn Hữu Tiến), và truyền kể dân gian. Các chi tiết như lời khen của vua Anh Tông hay bài kệ lúc tịch nên được đọc như truyền thống ghi chép muộn, không phải chứng cứ lịch sử chắc chắn. Với thơ văn, vì tập Ngọc tiễn đã mất, người đọc chỉ nên dựa vào các bài còn chép trong tuyển tập về sau, và cần đối chiếu nhiều bản dịch khác nhau.