Nghề làm hương truyền thống của người Nùng An ở Cao Bằng

Làng hương Phia Thắp có gì đặc biệt?

Giữa vùng núi đá vôi của tỉnh Cao Bằng, làng hương Phia Thắp tại xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa (trước 7/2025) đã tồn tại và phát triển hơn 100 năm. Đây là một trong những làng nghề truyền thống tiêu biểu của người Nùng An, một nhóm dân tộc địa phương gắn bó mật thiết với nghề làm hương qua nhiều thế hệ. Không chỉ là một nghề sản xuất, làm hương ở Phia Thắp còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và nét sinh hoạt tâm linh đặc sắc của cộng đồng.

Khác với nhiều làng hương công nghiệp khác tại Việt Nam, hương Phia Thắp được làm hoàn toàn thủ công từ các nguyên liệu tự nhiên trong rừng, không sử dụng bất kỳ hóa chất nào. Chính điều này tạo nên hương thơm đặc trưng, dịu nhẹ và an toàn cho người sử dụng, đồng thời giữ gìn được giá trị truyền thống lâu đời.

Nguyên liệu làm hương Phia Thắp và vai trò của từng loại theo bài viết.

Nguyên liệu làm hương Phia Thắp gồm những gì?

Lá cây bầu hắt có tác dụng gì khi làm hương?

Điểm đặc biệt nhất của hương Phia Thắp là việc sử dụng lá cây "bầu hắt" làm chất keo dính. Loại cây này chỉ mọc tự nhiên trên các vách đá trong rừng, không thể trồng nhân tạo. Người dân phải vào rừng tìm hái, và theo quan niệm địa phương, chỉ có cây rừng tự nhiên mới mang lại mùi hương đặc trưng nhất.

Sau khi thu hái, lá bầu hắt được phơi khô khoảng ba ngày, sau đó tán nhỏ thành bột để làm keo. Chất keo này có vai trò kết dính lớp bột mùn cưa vào que hương, đồng thời tạo nên độ bám và mùi thơm riêng.

Tre mạy mười và cây mai dùng làm gì trong que hương?

Trong thời gian chờ lá bầu hắt khô, người Nùng An chuẩn bị phần chân hương. Chân hương thường được làm từ tre mạy mười (còn gọi là cây mai trong tiếng Tày) có gióng dài, vừa thẳng, vừa dẻo lại dễ bắt lửa. Người thợ chẻ tre thành từng que nhỏ, vót tròn đều hoàn toàn bằng tay, tạo ra những que hương thẳng tắp không khác gì sản phẩm máy móc.

Mùn cưa từ cây tràm và cây mạy khảo dùng để làm gì?

Mùn cưa được chọn từ cây tràm và cây mạy khảo, được người dân thu hái từ trước đó khoảng một năm để đạt chất lượng tốt nhất. Việc ủ mùn cưa trong thời gian dài giúp nguyên liệu khô hoàn toàn, khi đốt sẽ cháy đều và tỏa hương thơm tự nhiên.

Quy trình sản xuất hương thủ công diễn ra như thế nào?

Công đoạn chuẩn bị và tạo hình que hương ra sao?

Quy trình làm hương Phia Thắp bắt đầu từ việc vào rừng hái lá bầu hắt. Lá sau khi phơi khô ba ngày được tán nhỏ làm keo. Song song đó, người thợ chẻ tre mạy mười thành những que nhỏ, vót tròn đều. Tất cả các công đoạn chẻ mai, vót nhỏ đều đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn, bởi que hương phải thẳng, đều để khi cắm vào khay phơi không bị cong vênh.

Nhúng keo và rắc bột mùn cưa được thực hiện thế nào?

Sau khi có chân hương, người thợ nhúng từng que vào lớp keo lá bầu hắt, sau đó rắc bột mùn cưa lên. Lớp mùn cưa phải được phủ đều khắp thân hương, tạo nên phần thân hương dày, khi đốt sẽ cháy chậm và đều.

Nhuộm đỏ bằng lá cây chăm che như thế nào?

Khác biệt với nhiều làng hương khác ở Việt Nam, hương Phia Thắp được nhuộm đỏ sau khi đã hoàn thành lớp bột. Màu đỏ được tạo ra từ lá cây "chăm che" trồng quanh nhà, một loại cây tạo màu tự nhiên, không độc hại. Việc nhuộm đỏ không chỉ tăng tính thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa may mắn, phù hợp với quan niệm tâm linh của người Nùng An.

Phơi hương có phải công đoạn tốn thời gian nhất?

Theo các nghệ nhân, phơi hương là công đoạn chiếm thời gian lâu nhất trong toàn bộ quy trình. Người Nùng An tận dụng mọi không gian trống để phơi hương, từ cánh đồng lúa sau thu hoạch, con đường làng đến dưới chân nhà sàn với các khay đá. Mỗi que hương được cắm tỉ mẩn trên khay nhỏ, xếp đều thành hình tròn để tránh hương dính vào nhau. Nếu thời tiết thuận lợi, hương chỉ cần một ngày để khô, nhưng nếu trời âm u hoặc mưa, thời gian có thể kéo dài đến ba ngày.

Giá trị văn hóa và kinh tế của nghề làm hương là gì?

Vai trò của hương trong đời sống tâm linh là gì?

Đối với người Nùng An, hương không chỉ là vật phẩm thờ cúng thông thường. Theo lời nghệ nhân Vương Thị Cậy, nghề làm hương đã có từ lâu đời, được ông cha truyền lại cho con cháu. Hương thành phẩm được dùng trong các dịp đặc biệt như lễ tết, tảo mộ, mồng một hoặc ngày rằm. Mùi hương tự nhiên, dịu nhẹ của hương Phia Thắp được coi là cầu nối giữa con cháu với tổ tiên, thể hiện lòng thành kính và sự biết ơn.

Nghề làm hương có phải nguồn sinh kế ổn định?

Nghề làm hương không chỉ đáp ứng nhu cầu thị trường mà còn mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân làng Phia Thắp. Nhiều gia đình sống dựa vào nghề này qua nhiều thế hệ, tạo việc làm cho lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi. Quan trọng hơn, việc duy trì nghề truyền thống góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Nùng An trước xu thế hiện đại hóa.

Hương Phia Thắp trong dòng chảy du lịch văn hóa

Trong những năm gần đây, hương Phia Thắp đã vượt ra khỏi phạm vi làng nghề, trở thành điểm nhấn trong các chương trình văn hóa, du lịch. Tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), các nghệ nhân Nùng An đã tái hiện trọn vẹn quy trình làm hương truyền thống, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Du khách khi tham gia trải nghiệm không chỉ được tận mắt chứng kiến các công đoạn làm hương mà còn hiểu hơn về nét đẹp văn hóa của người Nùng An. Nhiều du khách chia sẻ đây là lần đầu tiên họ biết đến làng hương truyền thống của người Nùng, và trải nghiệm này thực sự thú vị, giúp họ cảm nhận được sự tỉ mỉ, công phu và tâm huyết của người thợ.