TL;DR: Người Hoa ở Chợ Lớn (địa bàn quận 5, 6, 11 cũ của Thành phố Hồ Chí Minh) đón Tết Nguyên Đán cùng ngày với người Việt, nhưng có nhiều nét riêng: đưa ông Táo sáng 24 tháng Chạp thay vì tối 23, mâm cúng có quýt, bánh bao, bánh tổ và gà mái, mùng 1 ăn Tết mẹ trước Tết cha. Đêm giao thừa nhiều gia đình đến hội quán như Tuệ Thành, Nghĩa An, Hải Nam để chúc Tết cộng đồng, và Tết thường kéo dài đến hết rằm tháng Giêng với lễ Nguyên tiêu.
Tết Nguyên Đán của người Hoa ở Chợ Lớn có gì khác Tết người Việt?
Tết Nguyên Đán của người Hoa ở Chợ Lớn trùng ngày với Tết cổ truyền của người Việt, nhưng khác ở nhiều khâu: thời điểm đưa ông Táo, cách bài trí nhà cửa, mâm cúng, món bánh, thứ tự chúc Tết trong ba ngày đầu năm và vai trò của hội quán trong đêm giao thừa. Đây là cộng đồng người Việt gốc Hoa tập trung đông nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh, chủ yếu trên địa bàn quận 5, quận 6 và quận 11 cũ (trước 7/2025)[1][5].
Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, dân tộc Hoa có 823.071 người, là một trong 54 dân tộc được công nhận[3]. Các nhóm địa phương gồm Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam, Triều Châu, Phúc Kiến và một số nhóm khác[3]. Cách gọi "ngũ bang" (Quảng, Mân, Tiều, Hẹ, Hải Nam) là cách phân nhóm theo phương ngữ và quê quán, không phải năm dân tộc riêng[5].
Những ngày trước Tết khác nhau thế nào?
Điểm khác biệt dễ thấy nhất nằm ở lễ đưa ông Táo. Người Việt thường cúng đưa ông Công, ông Táo về trời vào tối 23 tháng Chạp, còn người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh thường tiễn ông Táo vào sáng 24 tháng Chạp[1][5]. Vật cúng ông Táo của người Hoa thường có món ngọt như kẹo thèo lèo và quýt. Trong tiếng Hoa, "quýt" đồng âm với "cát" (cát tường nghĩa là may mắn), nên người ta hy vọng ông Táo sẽ tâu những lời tốt lành[1][5].
Trước đó, sau rằm tháng Chạp, nhiều gia đình chọn ngày tốt để quét dọn nhà cửa và làm lễ tạ thần, gọi là lễ đáp tạ Trời, Phật, ông bà đã cho gia đình một năm bình an[1][5]. Sau khi cúng, người ta mang vật cúng chia cho họ hàng, hàng xóm, gọi là chút quà thơm thảo; nhà này mang vật cúng cho nhà kia rồi nhà kia cúng lại[1][5]. Tục này góp phần gắn kết tình thân trong khu phố.
Về trang trí, người Hoa ở Chợ Lớn dán câu đối liễn mới vào ngày 30 Tết, giấy đỏ chữ vàng, nội dung cầu may như "Xuất nhập bình an", "Kim ngọc mãn đường", "Tân xuân đại cát". Với nhà làm ăn buôn bán tại nhà, câu đối thường là "Nhất bổn vạn lợi", "Khai trương hồng phát", "Sinh ý hưng long"[1][2][5]. Ngoài ra, người ta còn dán chữ "Xuân" và "Phúc" ngược trên cửa, vì chữ "ngược" tiếng Hoa đọc là "đáo", nghĩa là Xuân đến, Phúc đến[1][5].
- Màu chủ đạo: đỏ và vàng, gắn với quan niệm may mắn và hạnh phúc[3].
- Không khí chợ Tết: các tuyến Hải Thượng Lãn Ông, Phùng Hưng, Nguyễn Trãi, Lương Nhữ Học tập trung hàng liễn, lồng đèn, đầu lân, phong bao lì xì[2][4][5].
- Chợ Phùng Hưng (quận 5) là nơi nhận biết cao điểm Tết qua việc các gian hàng mở bán bánh cúng kiếng[4].
Mâm cúng giao thừa và món Tết khác gì người Việt?
Mâm cúng giao thừa là chỗ khác biệt rõ nhất về ẩm thực. Người Việt ở Sài Gòn thường có mâm ngũ quả gồm mãng cầu, sung, dừa, đu đủ và xoài, với ý "cầu vừa đủ xài" và sung túc, hạnh phúc[1]. Người Hoa thường có quýt, bánh bao, bánh tổ. Tiếng Hoa gọi bánh bao là "phát bao", bánh tổ là "niên cao", đều mang ý nghĩa mong năm mới may mắn, phát tài[1][5].
Người Quảng Đông ở Sài Gòn cúng giao thừa còn có giò heo và cải xà lách xanh sống. Tên những thứ này khi đọc lên thường có ý nghĩa tốt lành: heo đọc là "trư", đồng âm với "châu", ý là "châu long nhập thủy", châu báu đầy nhà; cải xà lách tiếng Quảng Đông đọc là "phát soi", đồng âm với "phát tài"[1][5].
| Món | Người Hoa ở Chợ Lớn | Người Việt |
|---|---|---|
| Trái cây cúng | Quýt (đồng âm với "cát")[1][5]; một nguồn khác giải thích là đọc gần chữ "đắc", tức được lợi lộc[3] | Mâm ngũ quả mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài[1] |
| Bánh đặc trưng | Bánh tổ (niên cao), bánh bao (phát bao)[1][5] | Bánh chưng, bánh tét[1] |
| Món mặn cúng | Giò heo, cải xà lách sống, cá, khô mực, trứng[1][2] | Tùy vùng, thường có bánh chưng, thịt kho, dưa hành |
| Gà cúng | Gà mái[4] | Thường gà trống |
| Ý nghĩa | Đồng âm cầu tài lộc, phát tài[1][5] | Cầu vừa đủ xài, sung túc[1] |
Mâm cơm cúng trong gia đình người Hoa không thể thiếu món chế biến từ cá, mang ý nghĩa dư dả. Ngoài ra, mâm cơm Tết phải có thêm ít nhất ba món gồm thịt heo, khô mực và trứng, mang ý nghĩa "tam sinh"[2].
Một điểm khác ít người biết là mâm cúng người Hoa dùng gà mái chứ không phải gà trống như người Việt; hàng gà cúng ở chợ Phùng Hưng chủ yếu là gà mái dầu được luộc và tạo dáng sẵn[4]. Bánh tổ ở khu vực Chợ Lớn có màu vàng tươi, không rắc mè, chỉ đóng dấu chữ Hoa màu đỏ với nội dung "vạn sự như ý", khác bánh tổ người miền Trung thường vàng thẫm ngả nâu và có rắc mè[4].
Về món khô, các tiệm như Lý Hòa Trân bán heo quay, vịt quay, lạp xưởng, lạp heo, lạp vịt, là những món người Hoa hay dùng dịp Tết[4].
Hội quán và lễ chùa đầu năm có gì đặc biệt?
Đêm giao thừa ở Chợ Lớn gắn với hội quán. Hội quán là nơi thờ cúng và sinh hoạt cộng đồng của người Hoa. Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều hội quán có bề dày lịch sử như Hội quán Tuệ Thành, Hội quán Nghĩa An, Hội quán Hải Nam[2]. Đêm giao thừa, rất nhiều gia đình cùng nhau đến hội quán; trẻ nhỏ đến nhận bao lì xì may mắn, người lớn chúc nhau những lời chúc tốt đẹp và cùng đón khoảnh khắc thiêng liêng[2].
Nghệ nhân nhân dân, họa sĩ Trương Hán Minh cho biết đây là truyền thống lâu đời của đồng bào người Hoa, và trong mỗi tác phẩm do nghệ nhân vẽ tranh, viết câu đối đều "lồng" vào ước vọng trong năm mới[2].
Sau khi đón giao thừa, người Hoa đi chùa cầu an trong năm mới[3]. Phần lớn phụ nữ đi chùa Bà Thiên Hậu để cầu phúc, cầu tài, "đánh tiểu nhân" xua đi xui rủi năm cũ. Người Hoa lễ chùa đầu năm thường cúng dầu ăn, với ý nghĩa cầu mong sự tươi sáng, hanh thông và trơn tru[5].
Một nguồn cũng ghi nhận tục thả chim phóng sinh vào dịp đầu năm của người Hoa[3].
Mùng 1, mùng 7 và rằm tháng Giêng diễn ra thế nào?
Thứ tự chúc Tết trong ba ngày đầu năm là điểm khác biệt được nói tới nhiều. Sáng mùng 1 Tết Nguyên Đán, con gái người Hoa đã có chồng ở riêng sẽ cùng chồng con về nhà ngoại chúc Tết, nghĩa là ăn "Tết mẹ" trước. Sau đó họ mới "Tết cha", rồi đến thăm họ hàng, người thân. Điểm này không giống tập quán của người Việt là "mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ"[1].
Mùng 4, người Hoa đón ông Táo về. Sang mùng 7, họ ăn bảy loại cải nấu chung. Trong xã hội nông nghiệp xưa, việc ăn các loại cải phong phú thể hiện hy vọng mùa màng bội thu trong năm mới, và nét ẩm thực này vẫn được duy trì[1].
Người Hoa thường ăn Tết đến rằm tháng Giêng, tức ngày Tết Nguyên tiêu. Tết Nguyên tiêu là một lễ trọng đại trong đời sống của người Hoa[1]. Trong ngày này, mọi người nô nức đi lễ chùa cầu phúc; trong khu dân cư người Hoa có các lễ nghi như đám rước diễu hành qua phố, đội lễ nhạc cổ truyền, kèn trống vang lên, đèn hoa trang trí rực rỡ[1].
Trong một năm, người Hoa có nhiều ngày lễ Tết: Nguyên đán, Nguyên tiêu, Thanh minh, Đoan ngọ, Trung nguyên, Trung thu. Lễ Nguyên tiêu là đặc trưng lễ Tết của người Hoa, mọi hoạt động tập trung nhất của tín ngưỡng và văn hóa truyền thống đều được biểu hiện trong dịp này[3].
Múa lân sư rồng và các hoạt động cộng đồng ra sao?
Múa lân sư rồng là phong tục đặc trưng của Tết Nguyên đán ở khu Chợ Lớn. Trong dịp Tết, các đội lân sư rồng thường được thương gia và các gia đình gốc Hoa mời múa trước cửa nhà để cầu may và phục vụ công chúng. Múa lân ở khu Chợ Lớn diễn ra từ ngày đưa ông Táo cho đến hết rằm tháng Giêng[5].
Sáng 30 Tết, hầu như các đoàn lân ở khu Chợ Lớn tập trung tại miếu Quan Đế của Nghĩa An Hội Quán để cúng lân và "khai quan điểm nhãn" cho lân mới. Có tục lệ tất cả lân mới đều được Hội trưởng chấm châu sa trên trán hoặc lưỡi của lân, như một nghi thức để lân "sống dậy" và bắt đầu múa[5].
Ngoài ra, tại hội quán, bà con người Hoa tổ chức hoạt động xã hội như bán đấu giá tranh, câu đối để tạo kinh phí hỗ trợ người nghèo và tặng quà Tết. Câu lạc bộ mỹ thuật người Hoa phối hợp với Trung tâm văn hóa quận 5 tổ chức triển lãm, trưng bày tác phẩm hội họa, nhiếp ảnh; các họa sĩ vẽ tranh, viết chữ ở hội quán để người dân đến "thỉnh chữ", "thỉnh tranh"[2].
Diễu hành, múa lân sư rồng đã không còn là hoạt động đặc trưng chỉ diễn ra trong cộng đồng người Hoa, mà từ lâu đã trở thành bản sắc lan tỏa tại địa phương[2].
Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu
Các nguồn báo chí được dẫn ở đây ghi nhận tập tục của cộng đồng người Hoa ở khu vực Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh, chủ yếu trong khoảng thập niên 2010 đến 2020. Không nên suy rộng thành tập tục chung của toàn bộ người Hoa trên cả nước, vì các nhóm địa phương Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam, Khách Gia có thể có khác biệt về lễ vật, món ăn và thời điểm cúng.
Con số khoảng 500.000 người Việt gốc Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh là con số các bài báo năm 2017 và 2022 nêu tại thời điểm đưa tin[1][3], không phải số liệu điều tra. Số liệu 823.071 người là của Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, tính cho cả nước[3].
Một số chi tiết như việc người Hoa "kiêng cữ kỹ" và nhờ người hợp tuổi xông đất, hay tục xách xô nước vào nhà vì "nước là tiền", được một nguồn ghi lại[5]; các nguồn khác không nhắc tới. Đây là ghi nhận tại một cộng đồng cụ thể, không phải quy tắc chung cho mọi gia đình người Hoa.
Kết luận
Tết Nguyên Đán của người Hoa ở Chợ Lớn và Tết người Việt cùng một mốc thời gian nhưng khác nhau ở nhiều chi tiết thực hành: lễ đưa ông Táo lệch một ngày, mâm cúng thiên về đồng âm cầu tài lộc, bánh tổ và bánh bao thay cho bánh chưng, gà mái thay cho gà trống, và vai trò trung tâm của hội quán trong đêm giao thừa. Tết của người Hoa ở đây thường kéo dài đến rằm tháng Giêng với lễ Nguyên tiêu, trong khi người Việt thường kết thúc muộn nhất vào mùng 7 với lễ cúng Khai hạ[5].
