Tết cơm mới mồng 10 tháng Mười âm lịch của người Tày ở Thái Nguyên được làm thế nào trong gia đình và ở làng?

Phạm vi bài viết: người Tày ở đâu, ghi chép trong nguồn nào?

Bài này chỉ nói về người Tày ở Thái Nguyên theo các ghi chép mà báo Thái Nguyên dẫn lại từ Địa chí Thái Nguyên trong hai bài năm 2022. Địa bàn được nguồn nhắc cụ thể gồm xã Thượng Nung và xã Nghinh Tường (huyện Võ Nhai cũ, trước 7/2025), cùng Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải (thành phố Thái Nguyên cũ). Nội dung dưới đây không khái quát cho người Tày ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang hay cho cả dân tộc Tày. Tên gọi trong nguồn là Tết cơm mới, Tết Cơm mới 10-10, cúng cơm mới (lúa mới); các nguồn được dẫn không dùng tên Trùng Thập, nên bài không dùng tên đó.

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTheo Địa chí Thái Nguyên, trong văn hóa người dân tộc Tày ở Thái Nguyên, Tết cơm mới là một trong 6 dịp Tết quan trọng trong năm¹. Báo Thái Nguyên số ra ngày 03/11/2022 cũng nhắc lại danh sách sáu dịp Tết này và nêu Thái Nguyên khi đó có trên 150 nghìn người dân tộc Tày, chiếm gần 12% số dân². Đây là số liệu gắn với thời điểm bài báo năm 2022, không phải số liệu hiện hành.

Sáu dịp Tết trong năm của người Tày Thái Nguyên theo Địa chí

Tết cơm mới 10-10 được hiểu là gì trong nguồn?

Tết cơm mới là dịp cúng tạ ơn sau khi kết thúc mùa thu hoạch lúa trong năm. Theo phong tục được nguồn ghi lại, vào đúng ngày 10-10 âm lịch, các gia đình sửa soạn mâm cơm đủ màu sắc và các loại bánh làm từ nông sản mới thu hoạch để dâng lễ tạ ơn trời đất, tổ tiên¹. Dịp này cũng là lúc người Tày tỏ lòng biết ơn những công cụ sản xuất và những loại cây đã cho họ thức ăn, lương thực, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi¹².

Ông Lương Thế Hoành ở xóm Trung Thành, xã Thượng Nung (Võ Nhai), nói với báo Thái Nguyên rằng nghi lễ cúng cơm mới ngày 10-10 âm lịch mang hàm ý cảm ơn trời đất, tổ tiên đã ban cho mùa màng bội thu; gia đình đặt một bó lúa lên mâm cùng các món ăn, bánh truyền thống². Trong gia đình, mỗi người được phân công một việc, và theo lời ông, đó là cách dạy cho con cháu sau này biết cách làm².

Không chỉ một ngày: lễ cúng lúa non trung tuần tháng Tám âm lịch

Loại tri thức: Trường phái: Then TàyDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnÔng Hoàng Văn Hải, thầy Then Tày ở xã Nghinh Tường (Võ Nhai), cho biết trên thực tế Tết cơm mới của người Tày có tới hai ngày khác nhau: phổ biến là cúng lễ vào ngày 10-10 âm lịch, và trước đó khoảng trung tuần tháng 8 âm lịch, khi bông lúa non còn ngậm sữa, người Tày chọn một ngày đẹp để sửa soạn lễ cúng lúa mới¹. Trong mâm lễ cúng lúa non ấy, ngoài các món ăn và bánh truyền thống, đặc biệt không thể thiếu những bông lúa non còn ngậm sữa để cúng thần linh, tổ tiên¹. Theo lời thầy Then này, nếu nghi lễ ngày 10-10 mang hàm ý cảm ơn trời đất, tổ tiên đã ban cho mùa màng bội thu thì nghi lễ lúa mới trung tuần tháng 8 mang hàm ý cầu mong vụ mùa bội thu nhiều hơn¹. Đây là cách phân biệt hai nghi lễ theo lời một thầy Then được báo dẫn, không phải quy định chung cho mọi nơi.

Mâm cúng trong gia đình gồm những gì?

Mâm cúng ngày 10-10 trong gia đình ông Lương Thế Hoành ở xóm Trung Thành, xã Thượng Nung, được báo Thái Nguyên liệt kê gồm thịt gà, thịt lợn, bánh dày, bánh tẻ, rượu, và đặc biệt là cơm tẻ, cơm nếp nấu từ gạo mới thu hoạch vụ mùa². Bó lúa được đặt lên mâm cùng các món ăn và bánh truyền thống².

Xã Thượng Nung khi đó có 260 hộ người dân tộc Tày, sinh sống chủ yếu tại các xóm An Thành, Tân Thành, Lục Thành, Trung Thành, theo lời bà Lương Thị Mỹ Chải, Chủ tịch UBND xã, dẫn trên báo Thái Nguyên năm 2022². Bà cho biết các gia đình người dân tộc Tày trên địa bàn xã đều duy trì phong tục cúng lễ vào dịp Tết cơm mới 10-10 để tạ ơn trời đất và tưởng nhớ tổ tiên². Ông Nguyễn Việt Hưng, Trưởng phòng Dân tộc huyện Võ Nhai, nói với báo rằng cộng đồng người Tày khi đó chiếm hơn 20% dân số toàn huyện và Tết cơm mới 10-10 được bà con bảo tồn, gìn giữ¹. Các con số này gắn với thời điểm hai bài báo năm 2022.

Vì sao vẫn giữ lễ dù không còn làm nông?

Báo Thái Nguyên dẫn nhận định của các chuyên gia văn hóa rằng hầu hết các gia đình người dân tộc Tày trên địa bàn tỉnh đều còn duy trì phong tục này; ngay cả với những gia đình hiện không còn làm nông nghiệp, Tết cơm mới 10-10 vẫn được duy trì như một nghi lễ tâm linh, tạ ơn trời đất và tưởng nhớ tổ tiên¹. Cách giải thích này cho thấy lớp nghĩa tâm linh và đạo hiếu có thể tách khỏi điều kiện canh tác cụ thể của từng hộ.

Ở quy mô làng, lễ được tổ chức ra sao?

Ở Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, bà con người Tày sinh sống tại đây tổ chức Tết cơm mới vào đúng ngày 10-10 âm lịch theo truyền thống nhưng với quy mô cộng đồng làng, song song với việc thờ cúng trong mỗi gia đình¹². Đông đảo bà con tề tựu về khoảng sân lễ hội của làng để cùng chuẩn bị lễ cúng thần linh, tổ tiên bằng các sản vật nông nghiệp và thực phẩm chế biến qua tay người phụ nữ Tày, như xôi ngũ sắc, bánh chưng, bánh khảo, bỏng gạo, lợn quay¹.

Trình tự nghi lễ được nguồn mô tả: trưởng làng, cũng là người thầy tâm linh được nhân dân kính trọng, dâng hương tế lễ thần linh, tổ tiên, sau đó dẫn đầu đoàn người cầm thanh la, chiêng, mõ đi vòng quanh cây nêu lớn để tạ ơn trời đất, thần linh và gửi gắm ước nguyện¹². Song song với các nghi lễ, bà con còn trình diễn các tiết mục Then cổ cầu an, cầu phúc cho tất cả các thành viên trong làng và cho người dân dự Tết cơm mới¹². Bài ngày 03/11/2022 ghi thêm nội dung ước nguyện về cuộc sống ấm no, người người khỏe mạnh².

Đây là lễ phục dựng, không phải nguyên trạng nguyên vẹn

Bà Nguyễn Thị Thanh Hải, Giám đốc Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, nói với báo Thái Nguyên: mục đích chính khi phục dựng Tết cơm mới là nhằm bảo tồn văn hóa truyền thống, đồng thời tạo sản phẩm du lịch độc đáo cho Khu bảo tồn¹. Bà Lê Thị Nga, quản lý Khu bảo tồn, cũng nói với báo rằng đơn vị phục dựng Tết cơm mới nhằm bảo tồn văn hóa truyền thống, đồng thời tạo sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách². Vì vậy, khi đọc phần mô tả lễ cộng đồng ở Thái Hải, cần nhớ đây là hoạt động có chủ đích của một khu bảo tồn gắn với du lịch, không phải bản ghi nguyên trạng của mọi làng Tày ở Thái Nguyên.

Báo Thái Nguyên cũng ghi nhận Tết cơm mới là sản phẩm du lịch thu hút khách trong nước và quốc tế đến bản làng Thái Hải trong những năm gần đây, và dẫn ý kiến của PGS.TS Đỗ Văn Trụ, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, rằng nghi lễ này được người Tày coi trọng và giữ gìn từ đời này sang đời khác, và nếu được nhân rộng thì có thể là sản phẩm du lịch đặc sắc của Thái Nguyên¹. Đây là ý kiến đánh giá của một cá nhân được báo dẫn, không phải kết luận chung.

Truyền thuyết và cách phân biệt tầng nghĩa

Các nguồn được dẫn trong bài này không kể truyền thuyết về một vị được thờ riêng cho Tết cơm mới ở Thái Nguyên. Phần nghi lễ trong nguồn được trình bày như phong tục và tín ngưỡng dân gian, hướng tới trời đất, thần linh và tổ tiên nói chung. Vì vậy, bài không gán cho lễ này một truyền thuyết nhân vật cụ thể nào.

Cần phân biệt ba lớp trong những gì nguồn nói. Lớp thứ nhất là dữ kiện về thời điểm và danh sách sáu dịp Tết, lấy từ Địa chí Thái Nguyên. Lớp thứ hai là mô tả thực hành: mâm cúng gia đình, lễ cộng đồng ở Thái Hải. Lớp thứ ba là ý nghĩa mà người trong cuộc và người được báo phỏng vấn gán cho nghi lễ, như tạ ơn trời đất, tưởng nhớ tổ tiên, giáo dục đạo đức và lối sống cho các thế hệ, bảo tồn và phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống¹². Đây là cách hiểu của cộng đồng và của những người phát ngôn, không phải mệnh đề khoa học cần kiểm chứng.

Những điểm cần lưu ý khi tra cứu về Tết cơm mới

Thứ nhất, phạm vi địa bàn. Nguồn chỉ ghi nhận người Tày ở Thái Nguyên, với các điểm cụ thể là xã Thượng Nung, xã Nghinh Tường (huyện Võ Nhai cũ) và Khu bảo tồn Thái Hải (thành phố Thái Nguyên cũ). Không nên suy rộng thành phong tục chung của cả dân tộc Tày ở các tỉnh khác.

Thứ hai, số ngày cúng. Theo lời thầy Then ở Nghinh Tường được báo dẫn, có hai mốc: trung tuần tháng 8 âm lịch cúng lúa non và 10-10 cúng cơm mới, với ý nghĩa khác nhau¹. Đây là thông tin từ một người hành nghề Then tại một xã, cần đọc như vậy.

Thứ ba, tính chất của lễ ở Thái Hải. Đây là lễ cộng đồng được phục dựng có mục đích bảo tồn và du lịch, do ban quản lý khu bảo tồn nói rõ¹².

Thứ tư, mốc thời gian của số liệu. Các con số về dân số Tày ở Thái Nguyên, tỷ lệ ở huyện Võ Nhai, số hộ Tày ở xã Thượng Nung đều là số liệu mà báo Thái Nguyên công bố năm 2022, không phải số liệu hiện hành.

Sự đa dạng trong cách gọi và cách tổ chức giữa các gia đình, giữa gia đình và làng, giữa lễ ở Thượng Nung và lễ ở Thái Hải là điều nguồn ghi nhận, không phải sai lệch so với một hình mẫu nào.