Người mất vào tháng nhuận thì cúng giỗ tháng nào? Cách tính tiểu tường, đại tường và húy nhật

Vì sao câu hỏi "mất tháng nhuận cúng giỗ tháng nào" lại rắc rối?

Âm lịch Việt Nam là lịch Mặt Trăng kết hợp với yếu tố Mặt Trời, nên cứ vài năm phải thêm một tháng nhuận để lịch không trôi lệch khỏi tiết khí. Chính vì vậy mới sinh ra tình huống một năm có hai tháng cùng tên, ví dụ năm Quý Mão 2023 nhuận hai tháng Hai, năm Canh Tý 2020 nhuận hai tháng Tư, năm Ất Tỵ 2025 nhuận hai tháng Sáu. Khi người thân qua đời rơi vào đúng tháng nhuận ấy, hoặc khi làm giỗ lại gặp năm nhuận, gia đình thường lúng túng không biết chọn tháng nào cho đúng lễ.

Câu trả lời ngắn gọn của Tổ Tư vấn Báo Giác Ngộ là: chỉ có hai lễ tính theo số tháng kể từ ngày mất là tiểu tường (12 tháng) và đại tường (24 tháng) mới cần điều chỉnh khi gặp năm nhuận; còn giỗ hằng năm sau đó thì vẫn cúng đúng ngày, đúng tháng chính như ngày mất, không cúng vào tháng nhuận^[1][5].

Tiểu tường và đại tường được tính như thế nào?

Theo phong tục dân gian Việt Nam, sau khi mất đúng 12 tháng là lễ tiểu tường, còn gọi là cúng giáp năm; sau khi mất đúng 24 tháng là lễ đại tường, còn gọi là cúng mãn tang^[3]. Đây là hai mốc quan trọng đánh dấu việc con cháu hoàn tất tang lễ và chuyển sang giai đoạn thờ cúng thường xuyên.

Vì tính theo số tháng chứ không theo ngày cố định, hai lễ này bắt buộc phải tính đủ 12 tháng và 24 tháng, cho nên khi năm có tháng nhuận thì ngày cúng phải điều chỉnh cho khớp đủ số tháng. Báo Giác Ngộ giải thích: "Thời điểm cúng tiểu tường được tính sau khi mất 12 tháng (365 ngày), cúng đại tường được tính sau khi mất 24 tháng"^[1].

Ví dụ cụ thể được báo Giác Ngộ nêu: một người mất ngày mùng 3 tháng 2 âm lịch (tháng 2 nhuận) năm Quý Mão 2023 thì cúng tiểu tường vào mùng 2 tháng 2 âm lịch năm Giáp Thìn 2024, cúng đại tường vào mùng 2 tháng 2 âm lịch năm Ất Tỵ 2025. Ngày cúng lùi lại một ngày so với ngày mất nhằm để đúng tròn một năm và hai năm, vì nếu cúng đúng ngày mùng 3 tháng 2 sẽ hơn một năm và hai năm^[1].

Mất vào tháng nhuận thì cúng giỗ hằng năm tháng nào?

Sau lễ đại tường, ngày giỗ (húy nhật) được tính vào đúng ngày và tháng chính như ngày mất, không tính theo tháng nhuận. Báo Giác Ngộ viết: "Sau đại tường, ngày giỗ (húy nhật) được tính vào mùng 3/2 âm lịch hàng năm (vì tháng nhuận là tháng dư của năm nhuận nên ngày giỗ vẫn chọn tháng chính)"^[1]. Nghĩa là nếu trong tương lai lại có năm nhuận hai tháng 2 âm lịch, ngày giỗ vẫn là mùng 3 tháng 2 âm lịch của tháng đầu tiên, không phải tháng nhuận.

Nguyên tắc này cũng được nhắc lại trong trường hợp khác: "Tất cả những lễ giỗ trong năm có tháng nhuận thì vẫn tiến hành như bình thường, trừ lễ tiểu tường (sau 12 tháng) và đại tường (sau 24 tháng) thì cần điều chỉnh cho đủ số tháng"^[5]. Như vậy, tháng nhuận chỉ là "tháng dư", không dùng làm mốc cúng giỗ hằng năm.

Người còn sống cúng giỗ vào tháng nhuận thì làm sao?

Có hai tình huống thường gặp khiến gia đình bối rối, và cả hai đều có cách xử lý rõ ràng.

Trường hợp thứ nhất: người mất vào tháng 3 âm lịch, đến năm nhuận hai tháng 2 âm lịch thì lễ tiểu tường phải cúng vào tháng 2 âm lịch (nhuận) mới đúng, vì tính đủ 12 tháng. Báo Giác Ngộ giải thích: "Dù cha của bạn mất vào tháng 3 âm lịch nhưng phải cúng lễ tiểu tường vào tháng 2 âm lịch (nhuận) mới đúng"^[2]. Sang năm sau, lễ đại tường cũng rơi vào tháng 2 âm lịch, còn giỗ hằng năm sau đó vẫn cúng tháng 3 âm lịch như bình thường^[2].

Trường hợp thứ hai: gia đình vốn cúng giỗ người thân vào tháng 3 âm lịch, năm nay nhuận hai tháng 2 âm lịch. Báo Giác Ngộ trả lời: "Năm nay (Quý Mão 2023) dù là năm nhuận có hai tháng 2 âm lịch, bạn vẫn cúng giỗ vào tháng 3 âm lịch như bình thường"^[2].

Một ví dụ khác: gia đình cúng giỗ vào tháng 6 âm lịch, năm nay nhuận hai tháng 6. Câu trả lời là "cúng giỗ vào tháng Sáu (đầu). Vì tháng Sáu (đầu) là tháng chính, còn tháng nhuận là tháng phụ, nên các việc cúng giỗ thường niên của gia đình xảy ra trong tháng Sáu vẫn tiến hành như thường lệ, không cần điều chỉnh gì cả"^[5].

Tuy nhiên, có một trường hợp đặc biệt: nếu người mất vào tháng 7 âm lịch năm trước, đến năm nay nhuận hai tháng 6 âm lịch, thì lễ tiểu tường phải cúng vào tháng 6 nhuận, vì đến tháng 6 nhuận mới đủ 12 tháng^[5]. Đây là điểm cần phân biệt rõ giữa lễ tính theo tháng (tiểu tường, đại tường) và lễ tính theo ngày (giỗ hằng năm).

Bảng đối chiếu cách tính ngày cúng khi gặp năm nhuận

Các nguồn điều chỉnh tiểu tường, đại tường ra sao?

Nguyên tắc chung các bài giải đáp nêu là điều chỉnh cho đủ tròn số tháng, nhưng các ví dụ không cùng một kiểu điều chỉnh.

Người mất mùng 3 tháng 2 âm lịch (tháng 2 nhuận) năm 2023: tiểu tường vào mùng 2 tháng 2 năm 2024, tức lùi một ngày so với ngày mất^[1]. Người mất ngày 9 tháng 10 âm lịch năm Mậu Tuất 2018: đại tường năm Canh Tý 2020 (nhuận hai tháng Tư) vào ngày 9 tháng 9, tức lùi lại một tháng so với ngày mất^[3]. Người mất ngày 20 tháng 8 âm lịch năm Nhâm Dần 2022: năm Quý Mão 2023 (nhuận hai tháng Hai) cúng tiểu tường vào ngày 20 tháng 7, năm 2024 cúng đại tường vào ngày 20 tháng 7^[4]. Người mất tháng 3 âm lịch năm 2022: tiểu tường vào tháng 2 nhuận năm 2023^[2]. Người mất tháng Bảy năm Giáp Thìn 2024: tiểu tường vào tháng Sáu nhuận năm 2025^[5]. Các nguồn không nêu một công thức chung cho mọi trường hợp, nên bài không suy thêm quy tắc nào ngoài các ví dụ này.

Sau đại tường, các giỗ tiếp theo không tính tháng mà chỉ tính ngày, nên dù gặp năm nhuận hay không thì ngày giỗ vẫn giữ nguyên^[3].

Phong tục cúng giỗ trước một ngày và cúng hai ngày

Bên cạnh cách tính theo lịch, nhiều vùng miền còn có tục cúng giỗ trước một ngày. Báo Giác Ngộ ghi nhận: "Nhiều vùng miền có phong tục cúng giỗ trước một ngày (2/2). Có nơi cúng giỗ cả hai ngày, cúng ngày trước vào buổi chiều (tiên thường), sáng ngày hôm sau giỗ chính (chánh kỵ)"^[1].

Đây là tập tục có tính địa phương, không phải quy định chung. Có nơi cúng một ngày, có nơi cúng hai ngày với tên gọi khác nhau cho buổi chiều và buổi sáng. Điều này cho thấy việc cúng giỗ không chỉ là vấn đề lịch pháp thuần túy mà còn gắn với tập quán từng vùng.

Có được linh động cúng giỗ vào cuối tuần không?

Ngày nay, nhiều gia đình chọn cúng giỗ vào thứ bảy hoặc chủ nhật gần ngày giỗ nhất để con cháu ở xa có thể về đông đủ. Báo Giác Ngộ ghi nhận: "Ngày nay, một số gia đình linh động cúng giỗ vào ngày thứ bảy hoặc chủ nhật (gần ngày giỗ nhất) để con cháu các nơi về tham dự đầy đủ"^[1].

Về mặt tâm linh, báo Giác Ngộ cho rằng ngày cúng giỗ "có thể linh động tùy duyên, miễn sao mọi người trong đại gia đình (trong tổ đình) đều hoan hỷ, tâm nhớ đến cội nguồn, biết ơn và noi gương người đã khuất, yêu thương và hiểu biết nhau hơn"^[1].

Nếu tính sai ngày giỗ thì phải làm sao?

Trường hợp tính sai ngày giỗ vì quên năm nhuận cũng đã được báo Giác Ngộ tư vấn cụ thể. Khi phát hiện sai, Tổ Tư vấn khuyên gia đình sắm sửa hoa trái, đốt hương đèn nơi bàn thờ người thân, y phục chỉnh tề, lễ lạy người quá cố rồi quỳ trước bàn thờ khấn nguyện, bày tỏ nỗi lòng ăn năn vì đã tính nhầm ngày, mong người đã khuất thấu hiểu và hỷ xả^[4].

Sau đó, đến ngày đã định, gia đình tiến hành cúng giỗ bình thường với tất cả tâm thành kính. Với bà con họ hàng, nên thành khẩn nhận lỗi và xin rút kinh nghiệm cho lễ đại tường năm sau^[4]. Báo Giác Ngộ nhấn mạnh: "Trong đạo Phật có câu 'Tâm thành thì Phật chứng', ở đời cũng vậy, người mất cũng hỷ xả cho sự vô ý sai sót của con cháu nếu mình thành khẩn hối lỗi"^[4].

Quan điểm Phật giáo về việc cúng giỗ

Theo quan điểm Phật giáo, cúng kính kỵ giỗ là tâm thành tưởng niệm đến người mất, thể hiện tâm hiếu thảo, lòng biết ơn đối với tiền nhân, và làm phước thiện (nếu có) để hồi hướng công đức^[1]. Báo Giác Ngộ cũng giải thích thêm về nghiệp và tái sinh: trong vòng 49 ngày sau khi mất, việc cầu nguyện, cúng kiếng, làm phước để hồi hướng phước báo cho người mất có tác dụng trợ duyên rất tích cực cho việc tái sinh vào cõi lành; sau 49 ngày, hầu hết đã tái sinh, bấy giờ việc cúng kiếng kỵ giỗ chỉ nhằm tưởng nhớ đến người đã khuất^[4].

Vì vậy, theo quan điểm này, việc cúng sai ngày không ảnh hưởng nhiều đến khổ vui của người đã khuất, mà quan trọng là tâm hiếu của người còn sống^[4].

Tóm lại cần nhớ điều gì?

Khi gặp năm nhuận, chỉ có hai lễ cần điều chỉnh là tiểu tường (đủ 12 tháng) và đại tường (đủ 24 tháng). Còn giỗ hằng năm sau đại tường thì vẫn cúng đúng ngày và tháng chính như ngày mất, không cúng vào tháng nhuận. Nếu người mất vào tháng nhuận, giỗ hằng năm vẫn chọn tháng chính, không chọn tháng nhuận. Và dù có sai sót trong tính toán, tâm thành kính và lòng hiếu thảo vẫn là điều quan trọng nhất theo quan điểm Phật giáo.