TL;DR: Giỗ đầu, tức lễ tiểu tường, làm khi người mất được một năm, tính theo âm lịch từ ngày mất. Gia lễ của Chu Hy không đếm tháng nhuận và dùng ngày giỗ thứ nhất, nên giỗ đầu giữ đúng ngày tháng âm của ngày mất ở năm sau. Có nơi đếm đủ 12 tháng âm, kể cả tháng nhuận; khi giữa hai mốc có tháng nhuận, cách này cho ngày sớm hơn một tháng. Người mất trong tháng nhuận thì năm sau làm giỗ vào tháng thường cùng số.
Giỗ đầu (tiểu tường) là gì và vì sao phải tính ngày?
Giỗ đầu là lễ tưởng niệm tròn một năm ngày mất, còn gọi là lễ tiểu tường. Theo sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, khi được một năm thì làm giỗ đầu, gọi là lễ tiểu tường; đến lúc ấy mới bỏ các đồ tang phục nặng như áo gai, gậy, mũ, nhưng vẫn còn mặc đồ tang cho đến hết ba năm[1].
Giỗ đầu tính theo âm lịch, nên năm có tháng nhuận đặt ra câu hỏi: giữ đúng ngày tháng âm của ngày mất, hay đếm đủ 12 tháng âm kể cả tháng nhuận. Khi giữa ngày mất và giỗ đầu có một tháng nhuận, hai cách cho hai ngày cách nhau một tháng.
Vì sao năm nhuận lại làm khó cách tính giỗ?
Âm lịch Việt Nam là âm dương lịch: tháng theo chu kỳ Mặt Trăng, và để không lệch với bốn mùa, cứ khoảng hai đến ba năm lại có một năm 13 tháng, thêm một tháng nhuận. Khi tháng nhuận rơi vào khoảng giữa ngày mất và giỗ đầu, từ ngày mất tới cùng ngày tháng âm năm sau là 13 tháng âm chứ không phải 12.
Ví dụ, người mất ngày 10 tháng 8 năm Giáp Thìn, tức 12/9/2024. Năm Ất Tỵ có tháng 6 nhuận. Giữ đúng ngày tháng âm thì giỗ đầu là ngày 10 tháng 8 Ất Tỵ, tức 1/10/2025; đếm đủ 12 tháng âm, tính tháng 6 nhuận như một tháng, thì giỗ đầu là ngày 10 tháng 7 Ất Tỵ, tức 1/9/2025.
Các sách gia lễ và quan niệm dân gian nói gì?
Gia lễ của Chu Hy, phần tang lễ, ghi dưới mục tiểu tường: "自喪至此不計閏凡十三月", nghĩa là từ khi có tang tới đây, không đếm tháng nhuận, cả thảy mười ba tháng (đếm tháng mất là tháng thứ nhất, tức tròn một năm). Sách ghi tiếp rằng xưa bói chọn ngày tế, còn "今止用初忌以從簡易": nay chỉ dùng ngày giỗ thứ nhất cho giản tiện. Mục đại tường ghi "自喪至此不計閏凡二十五月亦止用第二忌日祭", mục đàm ghi "自喪至此不計閏凡二十七月". Như vậy theo Gia lễ, tháng nhuận không được đếm, và giỗ đầu là cùng ngày tháng âm của ngày mất ở năm sau.
Cách đếm đủ 12 tháng âm có trong hướng dẫn của một số nơi: mục tư vấn của Báo Giác Ngộ (2023) ghi tiểu tường tính sau 12 tháng, đại tường sau 24 tháng kể từ ngày mất, và nêu ví dụ người mất ngày 20 tháng 8 âm năm 2022, gặp năm 2023 nhuận tháng hai, thì giỗ đầu dời về ngày 20 tháng 7; từ năm thứ ba trở đi giỗ giữ đúng ngày 20 tháng 8.
Trong dân gian, nhiều nhà giữ giỗ đầu đúng ngày tháng âm của ngày mất ở năm sau, không xét năm ấy có tháng nhuận hay không.
Vậy khi năm có tháng nhuận, nên tính giỗ đầu thế nào?
Có hai cách, và gia đình nên chọn một cách rồi ghi lại để các năm sau không nhầm.
Cách thứ nhất, giữ đúng ngày tháng âm của ngày mất ở năm sau, không đếm tháng nhuận. Đây là cách của Gia lễ; Phan Kế Bính chỉ ghi được một năm thì làm giỗ đầu[1], không bàn tới tháng nhuận. Tiện ích Tính ngày lễ vòng đời của Nhật Nguyệt lấy cách này làm kết quả chính.
Cách thứ hai, đếm đủ 12 tháng âm từ tháng mất, tính tháng nhuận như một tháng. Khi giữa hai mốc có tháng nhuận, ngày theo cách này sớm hơn cách thứ nhất một tháng. Tiện ích của Nhật Nguyệt ghi kèm ngày theo cách này mỗi khi hai cách cho hai ngày khác nhau.
Bảng đối chiếu cách tính giỗ đầu trong các trường hợp
| Trường hợp | Giữ đúng ngày tháng âm (Gia lễ) | Đủ 12 tháng âm, kể cả tháng nhuận |
|---|---|---|
| Không có tháng nhuận giữa ngày mất và giỗ đầu | Cùng ngày tháng âm của ngày mất, năm sau | Trùng với cột bên trái |
| Có tháng nhuận ở giữa, ví dụ mất 10/8 Giáp Thìn (12/9/2024) | 10/8 Ất Tỵ (1/10/2025) | 10/7 Ất Tỵ (1/9/2025) |
| Mất trong tháng nhuận, ví dụ 10/6 nhuận Ất Tỵ | Ngày 10 tháng 6 thường năm sau | Cũng là ngày 10 tháng 6 năm sau |
Những điểm cần lưu ý khi làm giỗ đầu trong năm nhuận
Thứ nhất, ghi ngày mất theo âm lịch kèm năm can chi và ghi rõ tháng ấy có phải tháng nhuận không; thiếu chi tiết này thì năm sau khó tra đúng.
Thứ hai, giỗ hết (đại tường, hai năm) gặp đúng câu hỏi ấy: Gia lễ không đếm tháng nhuận và dùng ngày giỗ thứ hai, còn cách đếm tháng thì tính đủ 24 tháng âm. Từ năm thứ ba trở đi, giỗ thường giữ đúng ngày tháng âm của ngày mất.
Thứ ba, theo Phan Kế Bính, trong khoảng tiểu tường và đại tường có hai kỳ đốt mã; tục hay đốt vào dịp trung nguyên tháng bảy, cũng nhiều nhà đốt vào ngày giỗ đầu và ngày giỗ hết[1].
Thứ tư, các mốc 49 ngày (chung thất) và 100 ngày (tốt khốc) đếm theo ngày từ ngày mất, nên tháng nhuận không làm chúng xê dịch. Chỉ các mốc đếm theo tháng, theo năm như giỗ đầu, giỗ hết và đàm tế mới chịu ảnh hưởng.
Có nên cộng thêm tháng nhuận để làm giỗ đầu không?
Theo Gia lễ thì không: sách ghi rõ "不計閏", không đếm tháng nhuận, và cúng vào ngày giỗ thứ nhất. Cách đếm đủ 12 tháng âm thì tính tháng nhuận như một tháng, nên giỗ đầu sớm hơn một tháng so với cùng ngày tháng âm năm sau. Cả hai cách đều có nhà theo; điều cần là cả nhà theo một cách.
