Nhà nhân học hỏi câu gì khi nhìn phong thủy?
Nhà nhân học không bắt đầu bằng câu hỏi phong thủy có hiệu lực hay không. Họ bắt đầu bằng câu hỏi khác: phong thủy làm gì trong đời sống xã hội, ai dùng nó, dùng để làm gì, và nó thay đổi ra sao. Cách đặt vấn đề này không phủ nhận cũng không xác nhận hiệu lực của phong thủy. Nó chỉ ra rằng phong thủy, dù hiệu lực thế nào, vẫn là một thực hành có chức năng xã hội rõ rệt.
Loại tri thức: Trường phái: FeuchtwangDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnStephan D. R. Feuchtwang, trong *An Anthropological Analysis of Chinese Geomancy* (1974, tái bản 2002), phân tích phong thủy như một hệ thống tri thức có cấu trúc nội tại, không phải một mớ niềm tin rời rạc. Ông chia phong thủy thành hai phái lớn: phái hình thế (hình pháp) và phái lý khí. Phái hình thế đọc cảnh quan bằng mắt: núi, sông, gò, đường, hướng nhà. Phái lý khí đọc cảnh quan bằng la bàn và các hệ số: can chi, bát quái, cửu tinh. Hai phái không loại trừ nhau. Một thầy địa lý có thể dùng cả hai, tùy tình huống.
Feuchtwang không đánh giá phong thủy đúng hay sai. Ông mô tả nó như một hệ biểu tượng để đọc cảnh quan, tương tự cách nhà nhân học đọc hệ thống thân tộc hay nghi lễ. Điểm quan trọng là hệ biểu tượng ấy có logic nội tại, có quy tắc, có thể học được, và có người hành nghề chuyên nghiệp.
Phong thủy giữa chính thống Nho giáo và tôn giáo bình dân
Ole Bruun, trong *Fengshui in China: Geomantic Divination between State Orthodoxy and Popular Religion* (2003), đặt phong thủy vào thế giằng co giữa nhà nước và làng xã. Nhà nước Nho giáo chính thống nhìn phong thủy bằng con mắt nghi ngờ. Nó là tri thức bình dân, không nằm trong kinh điển, không do quan trường kiểm soát. Nhưng nhà nước cũng không thể dẹp nó, vì nó gắn với mộ táng, hôn nhân, xây dựng, những việc nhà nước cần quản nhưng không thể quản hết.
Bruun mô tả phong thủy như một vùng đệm giữa chính thống và bình dân. Khi nhà nước mạnh, phong thủy bị đẩy vào tư nhân. Khi nhà nước yếu hoặc thay đổi, phong thủy nổi lên như một cách để dân chúng tự tổ chức không gian sống. Đây là mô tả lịch sử, không phải đánh giá về hiệu lực.
Ole Bruun, trong *An Introduction to Feng Shui* (2008), trình bày nguồn gốc, lý thuyết và biến đổi của phong thủy khi sang phương Tây. Ông ghi nhận rằng phong thủy phương Tây đã tách khỏi khung làng xã và dòng họ. Nó trở thành một dịch vụ cá nhân: trang trí nhà, sắp xếp bàn làm việc, chọn hướng giường. Đây là biến đổi có thật, không phải suy đồi hay tiến bộ, chỉ là khác.
Phong thủy như cách đọc không gian
Andrew L. March, trong bài *An Appreciation of Chinese Geomancy* (*The Journal of Asian Studies*, 1968), đề xuất đọc phong thủy như một hệ biểu tượng về cảnh quan. Ông không hỏi phong thủy có đo được từ trường hay không. Ông hỏi phong thủy nói gì về cách người ta nhìn đất, nước, núi, sông. Theo March, phong thủy là một trong những cách con người gán ý nghĩa lên không gian, tương tự cách người phương Tây nói về phong cảnh đẹp hay vùng đất lành.
Loại tri thức: Trường phái: MarchDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnCách đọc này giúp đặt phong thủy cạnh các hệ biểu tượng khác, không cần so sánh với khoa học tự nhiên. March không nói phong thủy đúng. Ông nói phong thủy có nghĩa, và nghĩa ấy đọc được.
Phong thủy trong xã hội Việt Nam truyền thống
Gustave Dumoutier, trong *Rituel funéraire des Annamites* (1904), ghi chép về tục cải táng và vai trò của thầy địa lý trong tang lễ người Việt đầu thế kỷ 20. Ông mô tả rằng khi trong nhà có người chết, gia đình tìm thầy địa lý chọn đất chôn. Nếu sau đó gặp tai họa, gia đình có thể cải táng, đào xương lên chôn chỗ khác. Dumoutier ghi rằng vận may của cả dòng họ, không chỉ đời hiện tại mà cả đời sau, được cho là phụ thuộc vào việc chọn đất. Đây là ghi chép của một quan chức thuộc địa, không phải nhà nhân học chuyên nghiệp, nhưng nó cho thấy phong thủy gắn chặt với tang lễ và dòng họ ở Việt Nam.
Dumoutier cũng ghi lại rằng Cao Biền, viên quan đô hộ nhà Đường ở An Nam thế kỷ 9, được các thầy địa lý Việt Nam tôn làm sư tổ. Theo truyền thống, Cao Biền tìm huyệt đế vương để yểm trấn, không cho An Nam sinh ra vua. Đỗ Lan Hiền, trong bài trên *Nghiên cứu Tôn giáo* (2013), nhắc lại truyền thống này và ghi nhận rằng nhà Đường dù có Cao Biền vẫn mất nước, Việt Nam vẫn sinh ra các bậc anh tài. Đây là truyền thống quy tác giả, không phải sự kiện đã được chứng minh. Nghiên cứu hiện đại không coi đó là bằng chứng lịch sử.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnKhông có nghiên cứu học thuật nào trong danh mục nguồn của bài này về Tả Ao, cũng không có nghiên cứu về phong thủy Việt Nam thời quân chủ. Những gì ta biết về phong thủy Việt Nam truyền thống chủ yếu đến từ ghi chép của người nước ngoài hoặc từ truyền thống truyền miệng. Đây là khoảng trống cần nói rõ.
Hàn Quốc: phong thủy trong quy hoạch kinh đô và mộ táng
Hong-key Yoon (chủ biên), trong *P'ungsu: A Study of Geomancy in Korea* (2017), tập hợp các nghiên cứu về phong thủy Hàn Quốc. Sách trình bày phong thủy Hàn Quốc trong quy hoạch kinh đô, chọn đất đóng đô, và trong mộ táng. Đây là một trường hợp so sánh hữu ích cho Việt Nam, vì Hàn Quốc cũng chịu ảnh hưởng Nho giáo và cũng có truyền thống phong thủy gắn với nhà nước và dòng họ.
Loại tri thức: Trường phái: YoonDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnCác nghiên cứu trong sách này không hỏi phong thủy Hàn Quốc có hiệu lực không. Chúng hỏi phong thủy đã được dùng thế nào trong việc tổ chức không gian, và việc dùng ấy nói gì về xã hội Hàn Quốc. Kết quả nghiên cứu ở Hàn Quốc không tự động áp dụng cho Việt Nam. Muốn biết phong thủy Việt Nam, cần nghiên cứu trên người Việt Nam.
Người mua chung cư ở Hà Nội hôm nay
Trương Thị Thùy Hà, trong nghiên cứu về xu hướng ứng dụng phong thủy trong nhà ở đô thị Hà Nội đương đại, ghi nhận rằng phong thủy là một yếu tố người mua, nhà đầu tư và nhà thiết kế quan tâm, bên cạnh vị trí, chất lượng công trình và dịch vụ. Nghiên cứu dựa trên phỏng vấn và điều tra 200 hộ chung cư tại Kim Văn, Kim Lũ, đường Nguyễn Xiển, phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội, tháng 6 năm 2015. Đây là dữ liệu trên một nhóm người cụ thể ở Hà Nội, không đại diện cho cả nước.
Nghiên cứu cho thấy phong thủy đã chuyển từ làng xã sang chung cư. Người mua căn hộ quan tâm đến hướng nhà, bố trí bếp, bố trí bàn thờ, và các yếu tố khác. Đây là biến đổi có thật, tương tự biến đổi mà Bruun mô tả ở phương Tây, nhưng ở Việt Nam nó gắn với thị trường bất động sản đô thị.
Bảng: các nghiên cứu học thuật về phong thủy
| Tác giả | Năm | Phạm vi dữ liệu | Kết quả chính |
|---|---|---|---|
| Stephan D. R. Feuchtwang | 1974 | Trung Quốc, phân tích nhân học | Phong thủy là hệ biểu tượng có cấu trúc, hai phái hình thế và lý khí |
| Andrew L. March | 1968 | Trung Quốc, phân tích biểu tượng | Phong thủy là cách đọc không gian, không cần so với khoa học tự nhiên |
| Ole Bruun | 2003 | Trung Quốc, lịch sử | Phong thủy nằm giữa chính thống Nho giáo và tôn giáo bình dân |
| Ole Bruun | 2008 | Trung Quốc và phương Tây | Phong thủy phương Tây tách khỏi làng xã, thành dịch vụ cá nhân |
| Hong-key Yoon (chủ biên) | 2017 | Hàn Quốc | Phong thủy trong quy hoạch kinh đô và mộ táng |
| Trương Thị Thùy Hà | 2016 | 200 hộ chung cư tại Hà Nội, 2015 | Phong thủy là yếu tố người mua nhà quan tâm |
Hiệu ứng có thật sinh ra từ niềm tin
Có một điểm cần nói rõ: niềm tin vào phong thủy có thể sinh ra hiệu ứng có thật. Nếu người mua nhà tin rằng hướng nhà tốt thì họ mua, giá căn hộ hướng đó có thể tăng. Nếu người ta tin rằng mộ táng đúng chỗ thì dòng họ yên tâm, các thành viên cư xử khác đi, kết quả có thể khác đi. Đây là hiệu ứng tự ứng nghiệm, không phải phong thủy đoán đúng. Cần nói đúng như vậy: không gọi đó là phong thủy đoán đúng, cũng không phủ nhận hiệu ứng. Nghiên cứu về hiệu ứng tự ứng nghiệm trong các niềm tin tương tự đã có, nhưng chưa có nghiên cứu trên người Việt Nam trong danh mục nguồn của bài này.
Phong thủy phương Tây: từ làng xã tới phòng khách
Bruun (2008) mô tả biến đổi của phong thủy khi sang phương Tây. Ở Trung Quốc, phong thủy gắn với làng, dòng họ, mộ táng, và nhà nước. Ở phương Tây, nó tách khỏi những thứ đó. Nó trở thành một dịch vụ cá nhân: trang trí nhà, sắp xếp văn phòng, chọn hướng bàn làm việc. Người mua là cá nhân, không phải dòng họ. Thầy phong thủy là chuyên gia dịch vụ, không phải người giữ tri thức làng xã.
Loại tri thức: Trường phái: BruunDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnĐây là biến đổi về chức năng xã hội, không phải về nội dung kỹ thuật. La bàn vẫn là la bàn. Bát quái vẫn là bát quái. Nhưng cái mà phong thủy làm trong xã hội đã khác. Ở Trung Quốc, nó giúp dòng họ tranh quyền và giữ quyền. Ở phương Tây, nó giúp cá nhân cảm thấy an tâm trong nhà mình.
Phong thủy trong mắt sử gia: không phải câu hỏi đúng sai
Sử gia không hỏi phong thủy đúng hay sai. Họ hỏi phong thủy đã được dùng thế nào, trong bối cảnh nào, bởi ai, và để làm gì. Feuchtwang, Bruun, March, Yoon đều làm việc này. Họ không kết luận phong thủy có hiệu lực. Họ kết luận phong thủy có chức năng.
Loại tri thức: Trường phái: Nhật NguyệtDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnCách tiếp cận này không phủ định phong thủy. Nó chỉ đặt phong thủy vào đúng chỗ của nó: một thực hành xã hội có lịch sử, có chức năng, có biến đổi. Người thực hành phong thủy hôm nay có thể đọc các nghiên cứu này để hiểu thêm về truyền thống mình đang tiếp nối. Người không thực hành có thể đọc để hiểu vì sao phong thủy vẫn tồn tại. Cả hai đều không cần kết luận phong thủy đúng hay sai.
Bài này không kết luận về hiệu lực của phong thủy. Nó trình bày chức năng xã hội và lịch sử của phong thủy qua các nghiên cứu học thuật. Chỗ bằng chứng còn thiếu, bài nói rõ. Chỗ các phái không thống nhất, bài ghi rõ. Độc giả muốn tìm hiểu nguyên lý nền tảng và cách ứng dụng, có thể đọc bài Phong thủy là gì? Nguyên lý nền tảng và cách ứng dụng.
